Saç

Öğrenme hedefi

Saçı kütle, ışık ve kenarla çizebileceksin. Saçı kafatasının üstüne oturan tek bir hacim olarak kurabilecek; bu hacmi tutamlara, tutamları da ancak gerektiği yerde birkaç tele ayırabilecek; düz, dalgalı, kıvırcık ve sıkı kıvırcık saçta ışığın nasıl farklı düştüğünü gösterebilecek ve saçın yüzle ve arka planla buluştuğu kenarları, yer yer keskin, yer yer kaybolan geçişlerle yönetebileceksin.

Kanca

Saç neden tel tel çizilmez?

Bir insanın başında on binlerce tel saç bulunur. Onları tek tek çizmeye çalışan bir çizim ya bitmez ya da başın üstüne yığılmış düzensiz çizgilerden oluşan gri bir yumağa dönüşür. Oysa bir yüze baktığında göz de telleri tek tek görmez: bir kütle, bu kütlenin içinde öbeklenen tutamlar, kütleyi saran bir ışık ve kenarlarda seçilen birkaç tel görür. Saçı çizmek, bu görme biçimini kâğıda taşımaktır.

Bağlam

Windsor'daki kraliyet koleksiyonunun Leonardo çizimleri arasında yer alan ve yaklaşık 1505–1506'ya tarihlenen Leda'nın Başı İçin Etütler (Studies for the head of Leda), bugün kayıp olan Leda ve Kuğu tablosu için yapılmış hazırlık çizimleridir. Koleksiyonun açıklamasına göre sayfada aynı kadının başı birkaç açıdan görülür: sağda başını sola çevirmiş, aşağı bakan dörtte üç bir görünüş, solda ise aynı başın dörtte üç ve arkadan görünüşleri. Saç, karmaşık biçimde kıvrılmış ve örülmüştür.

Koleksiyonun anlatımına göre Leonardo bu sayfada bütün dikkatini en karmaşık saç modellerinden birine, sık buklelere ve örgülere vermiş, başı arkadan bile incelemiştir. Burada bir saç modelinin her teli değil, her örgünün ve buklenin başın biçimine nasıl sarıldığı çizilmiştir. Leda'nın saçı, en karmaşık bir saçın bile kütleler, tekrar eden birimler ve başın hacmi üzerinden okunabileceğini gösterir.

Ana anlatım

Saç neden bir kütle olarak görülür?

Saç kütlesi (hair mass), başın üstünü ve çevresini saran saçın, tek bir hacim olarak düşünülen bütünüdür. Bu hacim kafatasının biçimini izler, ama onun üstüne bir kalınlık ekler. Loomis dersinde kurduğun kafatası topunun çevresine, saçın kalınlığı kadar dışarıda ikinci bir dış çizgi çizmek, saçın kafatasından yükseldiğini gösterir. Saç kafatasının üstüne yapışık bir çizgi olarak çizildiğinde baş küçülür; kısa bir saç bile kafatasının biraz dışında durur.

Saç kütlesi büyük bir form olduğu için, ışığı her form gibi alır: ışığa dönük yüzü açık, ışıktan uzak yüzü koyu, aralarında bir yarı ton bölgesi vardır. Saçı çizmeye bu büyük ışık ve gölge düzeniyle başlamak, onu başın bir parçası yapar. Tellerle başlayan bir çizimde ise ışık ve gölge hiç kurulmaz ve saç, başın biçimini izlemeyen düz bir doku olarak kalır.

Tutam (lock), saç kütlesinin içinde birlikte hareket eden tel öbeğidir. Tutamlar kütleyi bölümlere ayırır; her tutam kendi küçük hacmine, kendi ışık ve gölge tarafına sahiptir. Kütleyi kurduktan sonra birkaç büyük tutamı, onların arasındaki koyu oluklarla birlikte çizmek, saça yön ve derinlik kazandırır. Tutamların yönü, saçın kafatasından nasıl çıktığını ve nereye doğru aktığını gösterir: tepede bir girdaptan, ayrımdan ya da alından başlayıp başın biçimini izleyerek iner.

Işık saçta nasıl davranır?

Parlama bandı (highlight band), parlak saçta ışığın yansıdığı, saç tellerinin yönüne dik uzanan açık şerittir. Düz ve parlak bir saçta tek tek tellerin her biri ince bir silindir gibi davranır ve ışığı teline dik bir çizgi boyunca yansıtır; binlerce telin yansıması birleşince başın çevresini dolaşan bir bant oluşur. Bu bant, başın biçimini izleyerek kıvrılır; onu doğru eğmek, saç kütlesinin küre gibi yuvarlandığını gösterir.

Dalgalı bir saçta parlama bandı tek bir şerit olmaktan çıkar ve her dalganın tepesinde kırılır. Işık dalgaların ışığa dönük yüzlerinde parlar, çukurlarında kaybolur; bu yüzden dalgalı saç, ardışık açık ve koyu şeritlerin ritmiyle okunur. Kıvırcık bir saçta her bukle kendi küçük parlamasını taşır ve parlamalar kütlenin ışığa dönük yüzü boyunca serpilir. Sıkı kıvırcık bir saçta ise ışık tellerin sık kıvrımları arasında dağılır; parlama tek bir bant ya da belirgin noktalar yerine kütlenin ışıklı yüzünü kaplayan yumuşak, mat bir parıltı olarak görünür ve saç kütlesi daha belirgin bir hacim olarak okunur.

Saçın rengi de ışığın görünüşünü değiştirir. Koyu bir saçta parlama, çevresindeki koyu değerlerle büyük bir karşıtlık kurar ve çoğu zaman ışığın rengini taşıyan serin, belirgin bir açık ton olarak görünür. Açık ya da sarı bir saçta ise parlama ile saçın kendi değeri arasındaki fark küçüktür; açık saçın hacmi daha çok gölge taraflarındaki sıcak, altın ya da kahverengiye çalan tonlarla kurulur. Kızıl saç ışıkta turuncuya, gölgede derin bir kızıl kahveye kayar; kır saçta ise serin griler ile gümüşi parlamalar ağır basar.

Kenarlar nasıl yönetilir?

Saç çizgisi (hairline), saçın alındaki ve şakaklardaki başlangıç sınırıdır. Bu sınır çoğu zaman keskin bir çizgi değildir: saç kenarda seyrekleşir, ince teller tenle karışır ve geçiş yumuşak bir değer değişimi olarak görülür. Saç çizgisini sert bir kenarla çevirmek, saçı başın üstüne oturtulmuş bir şapka gibi gösterir. Saçın tene değdiği yerlerde, şakakta, kulak önünde ve ensede, geçişi yumuşak tutmak onu başa bağlar.

Saç kütlesinin arka planla buluştuğu dış kenar ise ne tek bir çizgidir ne de baştan sona bulanıktır. Işık alan yerlerde bu kenar yumuşar ve arka plana karışabilir; gölgede kalan ya da koyu bir fonla karşılaşan yerlerde daha keskinleşir. Kaçak tel (flyaway), saç kütlesinin dış kenarından çıkan tek tek ya da küçük gruplar hâlindeki tellerdir. Birkaç kaçak tel, özellikle ışığa karşı, kenarı canlandırır; ama kütlenin bütün çevresini kaçak tellerle doldurmak, saçı yeniden tel tel bir yumağa çevirir. Hangi tellerin çizileceği bir seçimdir ve seçici olmak, bu seçimin etkisini artırır.

Örgülerde ve bantlarda kenar, tekrar eden birimlerle kurulur. Bir örgü, birbirinin üstüne binen küçük kütlelerden oluşur ve her kütle aynı yönde döner. Leonardo'nun Leda sayfasında olduğu gibi, örgü başın çevresini dolaştıkça birimler perspektifte küçülür ve dönüş yönü kısalır. Birimleri tek tek ayrıntılandırmadan önce örgünün başın çevresindeki yolunu ve birimlerin kabaca boyutunu kurmak, örgüyü başın hacmine bağlar.

Farklı saç tipleri nasıl çizilir?

Düz saçta kütle başın biçimine yakın durur ve uzunsa omuzlara doğru ağırlıkla düşer; dış kenar uzun, sakin eğrilerden oluşur ve parlama bandı en belirgin hâlini alır. Dalgalı saçta kütle biraz daha genişler, dış kenar dalgaların ritmiyle kırılır ve ışık tekrar eden bantlarla okunur. Kıvırcık saçta kütle belirgin biçimde genişler; tutamlar bukleler hâlinde toplanır ve dış kenar bu buklelerin küçük yaylarından oluşur.

Sıkı kıvırcık saç, tel tel çizme alışkanlığının en çok zarar verdiği saç tipidir. Bu saçta kütle kafatasının çevresinde geniş ve belirgin bir hacim oluşturur; dış kenar yumuşak ve hafifçe dokulu bir sınırdır; ışık, kütlenin ışıklı yüzünde mat ve yaygın bir parıltı olarak görünür. Bu saçı birbirine dolanmış kıvrık çizgilerle doldurmak onu bir karalamaya dönüştürür. Önce kütlenin büyük hacmini ve ışık düzenini kurmak, sonra dokuyu yalnızca ışık ve gölge sınırında ve dış kenarda küçük, kırık lekelerle önermek, saçı gerçek hacmiyle gösterir. Afro dokulu saç, örgüler, bantlar ve bu dokuyla yapılmış farklı saç biçimleri de aynı ilkeyle, önce kütle, sonra birim, en son doku, kurulur.

Başörtüsü ya da bir örtüyle kapatılmış saçta, kumaş dersinde gördüğün tutunma bölgeleri kafatasının kendisidir. Örtü başın üstünde ve alında kafatasının biçimini izler, çenenin altında ve omuzlarda ise kumaş kurallarına göre asılır ya da kıvrılır. Örtünün altında saçın ne kadar kalın olduğu, örtünün başın üstündeki hacmini değiştirir.

Saç ile ten arasındaki değer ilişkisi de her yüzde başkadır. Açık bir tende koyu bir saç, yüzü keskin bir çerçeveyle ayırır; açık bir saç ise tene yakın bir değerde kalabilir ve saç çizgisi neredeyse kaybolabilir. Koyu bir tende koyu bir saç, tenle yakın bir değerde olabilir; bu durumda saç ile teni ayıran şey keskin bir değer kenarı değil, saçın dokusu, parlamasının niteliği ve renk farkıdır. Her iki durumda da saçı ve teni iki ayrı değer grubu olarak ele alıp aralarındaki farkı gözlemlemek, portrenin çerçevesini kurar.

Uygulama

1. Hazırlık: kalın eskiz kâğıdı, sıkıştırılmış kömür, hamur silgi ve tek yönlü bir lamba. Yaklaşık bir saat.
2. Top, yan kesik ve çene bloğuyla bir baş kur; kafatası topunun dışına saçın kalınlığı kadar ikinci bir dış çizgi ekle.
3. Saç kütlesini ışık, yarı ton ve gölge olarak iki üç değerle doldur; sonra birkaç büyük tutamı aralarındaki koyu oluklarla çiz.
4. Işık tipine göre parlamayı ekle: düz saçta başın çevresini dolaşan bir bant, dalgalı saçta kırık bantlar, kıvırcık ve sıkı kıvırcık saçta yaygın parıltılar.
5. Saç çizgisini ve dış kenarı yer yer yumuşat, yer yer keskinleştir; en son yalnızca birkaç kaçak tel ekle.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Saç neden tel tel çizilmez? Çünkü göz saçı teller olarak değil, bir kütle, tutamlar, bir ışık düzeni ve kenarlarda seçilen birkaç tel olarak görür. Saç kafatasının üstünde bir kalınlık taşıyan bir hacimdir; ışığı her form gibi alır, tutamlara ayrılır ve saçın tipine göre parlamasını bir bant, kırık şeritler ya da yaygın bir parıltı olarak taşır. Saç çizgisi ve dış kenar yer yer keskin, yer yer kaybolan geçişlerle yönetilir; kaçak teller seçilerek eklenir. Leonardo'nun Leda sayfası, en karmaşık saç modelinin bile kütleler ve tekrar eden birimlerle okunabileceğini gösterir. Ödevde üç saç tipi çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

3 saç tipi çiz.

1. Üç farklı saç tipi seç: düz ya da dalgalı bir saç, kıvırcık bir saç ve sıkı kıvırcık bir saç ya da örgü; üç başın sahiplerini ten rengi bakımından birbirinden ayrılan kişilerden seç.
2. Her başta önce kafatasını ve saçın kalınlığını, sonra saç kütlesinin ışık ve gölge düzenini kur.
3. Tutamları, parlamayı ve kenarları her saç tipinin kendi davranışına göre ekle.
4. Üç çizimi yan yana koy ve her birinin altına parlamanın ve dış kenarın nasıl farklılaştığını birer cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Saç kütlesi ışık ve gölge düzeniyle mi kuruldu; saç ile ten arasındaki değer ilişkisi doğru mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Saç çizgisi ve dış kenar yer yer yumuşak, yer yer keskin mi; kaçak teller seçilerek mi eklendi?
• Oran ve Çizim: Saç kafatasının üstünde bir kalınlık taşıyor mu?
• Hangi saç tipinde tel çizme alışkanlığına dönmemek en zordu?

Kendini sına

1. Saçı çizmeye nereden başlamak gerekir?

• A) Tek tek tellerden.
• B) Kaçak tellerden.
• C) Saç kütlesinin hacmi ve ışık düzeninden.
• D) Saç çizgisinin keskin bir çevresinden.

2. Düz ve parlak saçta parlama nasıl görünür?

• A) Tellerin yönüne dik uzanan ve başın biçimini izleyen bir bant olarak.
• B) Yaygın, mat bir parıltı olarak.
• C) Tek tek noktalar olarak.
• D) Hiç görünmez.

3. Sıkı kıvırcık saçta ışık genellikle nasıl davranır?

• A) Tek bir keskin bant oluşturur.
• B) Yalnızca kenarlarda görünür.
• C) Saçı tamamen siyah gösterir.
• D) Kütlenin ışıklı yüzünde yumuşak, yaygın bir parıltı olarak dağılır.

4. Saç çizgisi nasıl çizilir?

• A) Keskin ve kapalı bir kenarla.
• B) Çoğu zaman tenle birleşen yumuşak bir geçişle.
• C) Hiç çizilmez.
• D) Kaçak tellerle doldurularak.

5. Koyu bir tende koyu bir saç tenden nasıl ayrılabilir?

• A) Her zaman keskin bir değer kenarıyla.
• B) Saça beyaz bir kontur çizerek.
• C) Saçın dokusu, parlamasının niteliği ve renk farkıyla.
• D) Ayrılamaz.

Cevaplar

1. C — Önce kütle ve ışık düzeni kurulursa, tutamlar ve teller o düzenin içine yerleşir.
2. A — Tek tek tellerin yansımaları birleşerek başı dolaşan bir şerit oluşturur.
3. D — Işık sık kıvrımlar arasında dağılır ve belirgin bir bant yerine mat bir parıltı oluşur.
4. B — Saç kenarda seyrekleşir ve tenle karışır; sert bir kenar saçı şapka gibi gösterir.
5. C — Değerler yakın olduğunda ayrım doku, parlama ve renk üzerinden kurulur.

Referans görseller

• Özgün şema: kafatası topu ve saçın kalınlığı; saç kütlesinin ışık ve gölge düzeni; tutamlar.
• Özgün şema: düz, dalgalı, kıvırcık ve sıkı kıvırcık saçta parlamanın davranışı.
• Özgün çekim: farklı ten ve saç renklerinde saç çizgisi ve saç ile ten arasındaki değer ilişkisi.

Sonraki derse köprü

Yüzün öğelerini ve saçı artık kurabiliyorsun. Ama bütün bunları doğru çizmek, bir portrenin o kişiye benzeyeceği anlamına gelmez. Sonraki derste güzel ama kişiye benzemeyen bir çizimin neden böyle olduğunu ve benzerliği hangi oranların ve özelliklerin taşıdığını ele alıyoruz.