Asaro düzlemleri

Öğrenme hedefi

Kafa düzlemleriyle ışığı ve gölgeyi doğru yerleştirebileceksin. Yüzün yuvarlak yüzeylerini bir dizi düz yüzeye indirgemenin neden ışığı çözdüğünü açıklayabilecek; başın büyük ön, yan, üst ve alt düzlemlerini, alnın, göz yuvasının, elmacığın, burnun, ağız çevresinin ve çenenin küçük düzlemlerini tanıyabilecek; bir ışık yönü verildiğinde hangi düzlemin ışıkta, hangisinin gölgede kalacağını önceden belirleyip düzlemleri iki üç değer ailesinde toplayabileceksin.

Kanca

Yüzü düzlemlere bölmek ışığı nasıl çözer?

Bir yüze bakınca göz, ışığın yumuşak ve sonsuz geçişlerini görür: alından yanağa, yanaktan çeneye kesintisiz akan tonlar. Bu geçişleri tek tek kopyalamaya çalışan bir çizim çoğu zaman bulanık, şekilsiz bir leke olarak kalır. Oysa yüzün yüzeyi, ne kadar yumuşak görünürse görünsün, belirli yönlere bakan bölgelerden oluşur ve ışık her bölgeye kendi açısıyla düşer. Bu bölgeleri görmek, ışığı tahmin edilebilir kılar.

Bağlam

Amerikalı ressam John Asaro, kendi sitesindeki anlatıma göre Pasadena'daki Art Center College of Design'da figür resmi öğretirken başın düzlemleri kavramını geliştirdi. Başı düz yüzeylere ayrılmış olarak gösteren ve «başın düzlemleri» (planes of the head) adıyla bilinen alçı modeli 1976'dan beri satılmaktadır. Model, gerçek bir başın bütün ayrıntılarını değil, ışığın yüzde nerede değiştiğini gösteren bir sadeleştirmeyi öğretir ve bugün pek çok portre atölyesinde bir inceleme nesnesi olarak kullanılır.

Düzlemleri görme alışkanlığı Asaro'dan çok daha eskidir. Berlin'deki Kupferstichkabinett'te bulunan, Albrecht Dürer'in Mart 1514'te kömürle çizdiği Sanatçının Annesinin 63 Yaşındaki Portresi, ağır hasta olan Barbara Dürer'i ölümünden iki ay önce gösterir. Dürer çizimin üstüne annesinin 63 yaşında olduğunu, sonra da onun 1514'te Pentekost'tan önceki salı günü öldüğünü yazmıştır. Zayıflamış yüzde elmacık kemikleri, şakakların çukuru, göz yuvalarının derinliği ve çenenin köşeleri belirgin biçimde görünür; ışık bu köşelerde keskin biçimde döner. Yaşlı ve zayıf bir yüz, genç ve dolgun bir yüzde yumuşak geçişlerin altında saklı kalan düzlemleri açıkça gösterir.

Ana anlatım

Düzlemler ışığı neden çözer?

Bir yüzeyin ne kadar ışık aldığı, o yüzeyin ışık kaynağına bakma açısına bağlıdır. Işığın anatomisini öğrendiğin derste bunu bir küre üzerinde gördün: ışığa dönük yüz en açık, ışıktan uzaklaştıkça yüzey koyulaşır. Kafa düzlemi (head plane), yüzün aynı yöne bakan bir bölgesini tek bir düz yüzey olarak düşünme biçimidir. Bir düzlem tek bir yöne baktığı için tek bir değer alır. Yuvarlak bir yanağı iki üç düzleme ayırmak, onun üzerindeki sonsuz geçişi birkaç ayrı değere indirir.

Bu indirgeme bir yanlışlama değil, bir sıralamadır. Önce düzlemleri ayrı değerlerle yerleştirirsin, sonra aralarındaki kenarları yumuşatarak yuvarlaklığı geri getirirsin. Bu sıra, çizimin her aşamasında ışığın nereden geldiğini okunur tutar. Doğrudan yumuşak geçişlerle başlayan bir çizim ise, düzlemlerin yeri hiç kurulmadığı için ışığın yönünü kolayca kaybeder.

Asaro modeli bir anatomi modeli değildir; kasları ya da kemikleri tek tek göstermez. Onun yerine yüzeyin yönünün değiştiği yerleri gösterir. Bu yerlerin çoğu, altındaki kemiklerin ve kasların sınırlarına denk gelir: kaşın çıkıntısı, elmacık kemiği, burun köprüsü, çenenin köşesi. Bu yüzden düzlemleri öğrenmek, iskelet ve kas derslerinde gördüğün yapıyı ışık diliyle yeniden okumaktır.

Başın büyük düzlemleri nelerdir?

Loomis dersinde başı bir top, bir yan kesik ve bir çene bloğu olarak kurdun. Düzlemler bu kurgunun üstüne oturur. Başın dört büyük düzlemi vardır: yüzün ön düzlemi, iki yan düzlem, kafatasının üst düzlemi ve çenenin altındaki alt düzlem. Ön düzlem, alından çeneye kadar yüzün öne bakan bölgesidir; yan düzlem, Loomis'in kesiğine denk gelen, şakaktan kulağa ve çene köşesine uzanan bölgedir.

Düzlem köşesi (plane corner), iki büyük düzlemin buluştuğu ve yüzeyin yönünün belirgin biçimde değiştiği hattır. Başın en önemli köşesi, ön düzlem ile yan düzlem arasındadır: şakaktan başlar, elmacık kemiğinin en geniş yerinden geçer ve çene köşesine iner. Işık önden ve biraz yandan geldiğinde, bu hat çoğu zaman ışık ile gölge arasındaki sınır olur. Portre ressamlarının «yüzün kenarı» dediği bu hattı erken bulmak, bütün yüzün ışık düzenini kurar.

Üst düzlem, alnın üst kısmından kafatasının tepesine uzanır ve tepeden gelen ışıkta başın en açık bölgesidir. Alt düzlem ise çenenin altından boyna doğru uzanır ve çoğu ışıkta gölgede kalır. Çenenin altındaki bu gölgeyi boynun üstüne düşen bir gölgeyle birleştirmek, başı boyundan ayırır ve başın öne doğru çıktığını gösterir.

Yüzün küçük düzlemleri nerededir?

Alın, tek bir düz yüzey değildir. Ortada öne bakan bir ön düzlem, iki yanda şakaklara doğru dönen yan düzlemler ve kaşların üstünde hafifçe yukarı bakan bir kaş çıkıntısı bulunur. Kaş çıkıntısının altında göz yuvası başlar. Göz yuvası (eye socket), kaşın altından içeri ve aşağı doğru dönen, göz küresini barındıran çukurdur; üst kısmı aşağı baktığı için tepeden gelen ışıkta çoğu zaman gölgede kalır. Gözün kendisi bu çukurun içinde bir küre olarak durur; göz kapakları küreyi saran ince şeritler gibidir.

Elmacık bölgesi, gözün altından yanağa doğru inen, öne, yana ve biraz aşağı bakan üçgen bir düzlem olarak düşünülebilir. Elmacık kemiğinin üst yüzü ışığı yakalar, altındaki yanak çukuru ise yüzey içeri döndüğü için daha koyudur. Burun, bir kutu gibi dört düzlemden oluşur: ışığı yakalayan burun sırtı, iki yan yüz ve burun deliklerinin bulunduğu, aşağı bakan alt düzlem. Burnun altındaki bu düzlem, tepeden gelen ışıkta neredeyse her zaman gölgededir ve burnun yüzden ne kadar çıktığını gösterir.

Ağız namlusu (muzzle), dişlerin ve çene kemiklerinin çevresini saran, burnun altından çeneye uzanan yarım silindir biçimli bölgedir. Ağız bu silindirin yüzeyine sarılır; dudakların köşeleri silindirin kıvrımında geriye döner. Üst dudak aşağı ve öne bakan düzlemlerden oluştuğu için çoğu zaman alt dudaktan koyudur; alt dudak ise yukarı baktığı için ışığı yakalar ve altında küçük bir gölge bırakır. Çene de kendi içinde bir ön düzlem, iki yan düzlem ve bir alt düzleme ayrılır.

Işık düzlemlere nasıl dağılır?

Bir ışık yönü seçildiğinde, her düzlemin değeri önceden tahmin edilebilir. Işık yukarıdan ve biraz önden geldiğinde, yukarı bakan düzlemler açık olur: alnın üstü, burun sırtı, elmacığın üst yüzü, alt dudak ve çenenin ön yüzü. Aşağı bakan düzlemler gölgeye düşer: kaşın altındaki göz yuvası, burnun altı, üst dudak ve çenenin altı. Işık yandan geldiğinde ise ön düzlem ile yan düzlem arasındaki köşe belirleyici olur; bir yan ışıkta, yüzün yarısı ışıkta, öbür yarısı gölgede kalabilir.

Değer ailesi (value family), benzer değerlerdeki düzlemlerin tek bir grup olarak ele alınmasıdır. Yüzde onlarca düzlem vardır, ama onları onlarca farklı değerle boyamak yüzü parçalar. Işık alan düzlemleri bir açık aileye, gölgedeki düzlemleri bir koyu aileye, aradaki geçiş düzlemlerini de bir orta aileye toplamak, yüzü ışık ve gölge olarak iki büyük kütleye ayırır. Her ailenin içindeki küçük farklar, ailenin sınırını aşmayacak kadar küçük tutulur.

Düzlemlerin arasındaki kenarlar yüzün yaşını ve yapısını da anlatır. Dürer'in çiziminde olduğu gibi zayıf ve yaşlı bir yüzde düzlemler arasındaki köşeler keskin, geçişler kısadır; genç ve dolgun bir yüzde aynı köşeler yağ ve kasla yumuşar, geçişler uzar. Aynı düzlem haritası, kenarların sertliği değiştirilerek genç ya da yaşlı bir yüze uyarlanabilir.

Düzlemlerin büyüklüğü ve açısı yüzden yüze değişir. Burun köprüsü yüksek ya da alçak olabilir; elmacık kemikleri geniş ve öne çıkık ya da dar olabilir; dudaklar dolgun ve öne doğru belirgin ya da ince olabilir; alın dik ya da geriye eğimli olabilir. Asaro modeli bir örnek yüz gösterir, bir norm değil. Karşındaki yüzün düzlemlerini modeldeki düzlemlerle karşılaştırıp farkları gözlemlemek, benzerliği bu farklardan kurar.

Ten, düzlemlerin ışıkta okunuşunu da etkiler. Açık bir tende düzlemler arasındaki geçişler çoğu zaman yumuşak yarı tonlarla okunur ve gölgedeki düzlemlerle ışıktaki düzlemler arasındaki sınır boyunca kırmızımsı sıcak bir şerit görülebilir. Koyu bir tende ışık alan düzlemler çoğu zaman keskin ve serin parlamalarla belirginleşir; gölgedeki düzlemler ise çevreden gelen yansıyan ışığı ve rengi daha açıkça gösterebilir. Hangi tende olursa olsun, düzlemin yönü değerini belirler; ten yalnızca o değerin hangi renk ve hangi yumuşaklıkta görüneceğini değiştirir.

Uygulama

1. Hazırlık: çizim kâğıdı, kömür çubuğu, hamur silgi, yönü ayarlanabilen tek bir lamba ve bir ayna. Bir saatlik bir oturum planla.
2. Loomis kurgusuyla bir baş çiz ve ön, yan, üst ve alt büyük düzlemleri ince çizgilerle işaretle; şakaktan elmacığa ve çene köşesine inen yüz kenarını bul.
3. Alının üç düzlemini, göz yuvalarını, elmacık üçgenini, burnun dört düzlemini, ağız namlusunu ve çenenin düzlemlerini ekle.
4. Lambayı yukarıdan ve biraz yandan yerleştir; her düzlemin ışıkta mı gölgede mi olduğuna karar ver ve düzlemleri üç değer ailesiyle doldur.
5. Son aşamada yuvarlak bölgelerdeki kenarları yumuşat, köşeli bölgelerdekileri keskin bırak; yumuşatmadan önceki ve sonraki hâlin fotoğrafını çek.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Yüzü düzlemlere bölmek ışığı nasıl çözer? Her düzlem tek bir yöne baktığı için tek bir değer alır; sonsuz geçişler, birkaç ayrı değere iner. Başın büyük ön, yan, üst ve alt düzlemleri ışık düzenini kurar; alnın, göz yuvasının, elmacığın, burnun, ağız namlusunun ve çenenin küçük düzlemleri bu düzenin içini doldurur. Bir ışık yönü seçildiğinde yukarı bakan düzlemler ışığa, aşağı bakanlar gölgeye düşer; benzer değerdeki düzlemler değer ailelerinde toplanır ve kenarlar en son yumuşatılır. Dürer'in annesinin portresi, yaşlı ve zayıf bir yüzde düzlemlerin ne kadar açık göründüğünü gösterir. Ödevde düzlemli bir kafa çalışması yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Düzlemli bir kafa çalışması yap.

1. Poz veren birinin, kendi yansımanın ya da elmacığı ve çenesi belirgin bir yüzün kullanım izni olan fotoğrafının başını seç; tek ve yönlü bir ışık kullan.
2. Başı Loomis kurgusuyla kur ve büyük düzlemleri, sonra küçük düzlemleri çizgiyle işaretle.
3. Düzlemleri üç değer ailesiyle, köşeli kenarları keskin bırakarak doldur.
4. Aynı başın ikinci bir çalışmasında kenarları yumuşatıp yuvarlaklığı geri getir; iki çalışmayı yan yana koy ve karşındaki yüzün modeldeki örnek yüzden nerede ayrıldığını not et.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Düzlemler üç değer ailesinde mi toplandı; ışık yönü bütün düzlemlerde tutarlı mı?
• Oran ve Çizim: Yüz kenarı şakaktan elmacığa ve çene köşesine doğru yerde mi?
• Kenar ve Ayrıntı: Köşeli bölgeler keskin, yuvarlak bölgeler yumuşak mı?
• Hangi küçük düzlemin değerine karar vermek en zordu?

Kendini sına

1. Bir düzlem neden tek bir değer alır?

• A) Tek bir renkte olduğu için.
• B) Tek bir yöne baktığı için, ışığı tek bir açıyla alır.
• C) Küçük olduğu için.
• D) Gölgede olduğu için.

2. Başın ön düzlemi ile yan düzlemi arasındaki köşe nereden geçer?

• A) Burnun ortasından.
• B) Gözlerin arasından.
• C) Ağzın köşelerinden.
• D) Şakaktan elmacığın en geniş yerine ve çene köşesine doğru.

3. Tepeden gelen ışıkta hangi düzlem genellikle gölgede kalır?

• A) Burnun alt düzlemi.
• B) Burun sırtı.
• C) Alnın üstü.
• D) Alt dudak.

4. Değer ailesi ne işe yarar?

• A) Her düzleme ayrı bir değer vermeye.
• B) Rengi seçmeye.
• C) Benzer düzlemleri tek bir açık, orta ya da koyu grupta toplayıp yüzü parçalanmaktan korumaya.
• D) Kenarları keskinleştirmeye.

5. Yaşlı ve zayıf bir yüzde düzlemler arasındaki kenarlar nasıl görünür?

• A) Daha keskin, geçişler daha kısa.
• B) Daha yumuşak, geçişler daha uzun.
• C) Hiç görünmez.
• D) Genç yüzdekiyle aynı.

Cevaplar

1. B — Işığın yüzeye düşme açısı düzlem boyunca aynı kalır; bu yüzden düzlem tek bir değer taşır.
2. D — Bu hat yüzün kenarıdır ve önden-yandan gelen ışıkta çoğu zaman ışık ile gölgenin sınırı olur.
3. A — Aşağı bakan bu düzlem yukarıdan gelen ışığı alamaz ve burnun çıkıntısını gösteren gölgeyi oluşturur.
4. C — Onlarca düzlem birkaç değerde toplanınca yüz ışık ve gölge olarak iki büyük kütleye ayrılır.
5. A — Yağ ve kas azaldıkça kemik köşeleri öne çıkar ve düzlem değişimleri keskinleşir.

Referans görseller

• Özgün şema: başın dört büyük düzlemi ve yüz kenarı; Loomis kurgusunun üstüne bindirilmiş olarak.
• Özgün şema: alın, göz yuvası, elmacık, burun, ağız namlusu ve çenenin küçük düzlemleri; tepeden ve yandan ışıkta değer aileleri.
• Özgün çekim: açıklığı birbirinden uzak iki tende, aynı ışık kurulumuyla düzlem değişimlerinin görünüşü.

Sonraki derse köprü

Düzlemler yüzün büyük yapısını ve ışığını kurdu. Ama bu yapının içinde, en çok dikkat çeken ve en sık yanlış çizilen dört öğe durur: göz, burun, ağız ve kulak. Sonraki derste bu öğelerin neden kolayca birer işarete dönüştüğünü ve onları biçimleri ve çevreleriyle nasıl çizeceğimizi göreceğiz.