Loomis yöntemi

Öğrenme hedefi

Loomis yöntemiyle farklı açılarda kafa kurabileceksin. Başı bir kafatası topu ve yanından kesilmiş bir düzlemle başlatıp orta çizgiyi ve kaş çizgisini topun yüzeyine eğri olarak yerleştirebilecek; yüzü üç eşit parçaya bölerek burun tabanını, saç çizgisini ve çeneyi bulabilecek; çene bloğunu, kulağı ve boynu ekleyebilecek ve aynı kurguyu dönen, eğilen ve yukarı ya da aşağı bakan başlarda uygulayarak yöntemin nerede işe yarayıp nerede gözleme bırakılması gerektiğini ayırt edebileceksin.

Kanca

Her kafa bir top ve bir kesikle başlar.

Bir portreye gözlerden başlamak cazip gelir: yüzün en canlı, en dikkat çeken yeri onlardır. Ama gözler, burun ve ağız, altlarındaki başın biçimine ve yönüne yerleşir. O biçim kurulmadan çizilen bir göz, çoğu zaman yanlış yükseklikte, yanlış açıda ya da yanlış derinlikte kalır. Bu ders, portreyi yüzün parçalarından değil, onları taşıyan hacimden başlatmanın bir yolunu öğretiyor.

Bağlam

Andrew Loomis (1892–1959), 1930'lardan 1950'lere kadar çalışan Amerikalı bir illüstratördü. Bugün en çok çizim kitaplarıyla bilinir: 1939'da yayımlanan Fun with a Pencil (Kalemle Eğlence) ve 1956'da yayımlanan Drawing the Head and Hands (Baş ve El Çizimi). Kaynaklara göre Loomis, başı bir yanından düzleştirilmiş bir küre ve ona eklenen daralan bir çene bloğu olarak kurduğu yöntemi ilk kitabında tanıttı ve sonraki kitabında ayrıntılandırdı. Yöntem, bir yüzü herhangi bir açıdan kurmak için basit bir iskele sunduğu için bugün de pek çok çizim kursunda öğretilir.

Başı ölçüler ve eşit bölümlerle anlamaya çalışan gelenek ise çok daha eskidir. Kraliyet Koleksiyonu'nda bulunan, Leonardo da Vinci'nin yaklaşık 1488–1489'a tarihlenen Başın Oranları ve Ayakta Duran Bir Çıplak (The proportions of the head, and a standing nude) adlı çiziminde, koleksiyonun açıklamasına göre Leonardo yüzün oranlarını kurallara bağlamaya çalışır: göz başın yüksekliğinin ortasında, yüz ise çene ucundan burun tabanına, oradan kaşa ve kaştan saç çizgisine uzanan üç eşit bölümdedir. Leonardo başı profilden ölçer; Loomis ise aynı oranları, uzayda dönebilen bir hacmin üstüne yerleştirir.

Ana anlatım

Top ve kesik neyi temsil eder?

Kafatası topu (cranial ball), başın üst ve arka kısmını, yani beyni saran kafatasının kubbesini temsil eden küredir. Bir yüzü kurmaya bu topla başlamak, başın en büyük ve en yuvarlak kütlesini ilk anda kâğıda koyar. Topun büyüklüğü, bütün başın ölçeğini belirler; yüzün parçaları daha sonra bu ölçeğe göre yerleşir.

Yan kesik (side plane), topun iki yanından düz birer dilim kesilmiş gibi düşünülen, kabaca oval iki yüzeydir. Gerçek bir kafatası tam bir küre değildir; iki yanı, şakakların ve kulakların bulunduğu bölgede görece düzdür. Loomis bu düzlüğü, topun yanından kesilmiş bir daire ya da elips olarak gösterir. Kesiğin varlığı, başın önü ile yanını birbirinden ayırır: kesiğin göründüğü yer başın yan yüzüdür, kesiğin önünde kalan yer ise yüzün başladığı bölgedir.

Kesik, başın dönüşünü okumanın da anahtarıdır. Tam profilden bakıldığında kesik yuvarlağa yakın bir biçim alır; baş sana doğru döndükçe kesik daralır ve bir elipse dönüşür; tam önden bakıldığında kesikler iki yanda ince şeritler hâline gelir ya da görünmez olur. Bu yüzden kesiğin genişliğini doğru çizmek, başın ne kadar döndüğünü tek bir şekille söyler.

Kesiğin ortası, kulağın yerleşeceği bölgeyi de gösterir. Kulak, kesiğin arka yarısında, onun merkezine yakın bir yerde durur. Başın dönüşüyle kesik daralırken kulak da onunla birlikte kayar; bu, kulağın bir yüzde nerede görüneceğini sezgiye değil, yapıya bağlar.

Orta çizgi ve kaş çizgisi nasıl yerleştirilir?

Top ve kesik kurulduktan sonra, topun yüzeyine iki çizgi çizilir. Birincisi orta çizgidir: yüzün tam ortasından, alnın ortasından burnun ve çenenin ortasına uzanan dikey eksen. İkincisi kaş çizgisidir (brow line): kaşların oturduğu, topun yüzeyini yatay olarak dolaşan çizgi. Loomis yönteminde kaş çizgisi, topun ortasından, kesiğin tam ortasına denk gelecek biçimde geçer.

Bu iki çizgi düz değil, topun yüzeyi üzerinde birer eğridir. Baş sağa döndükçe orta çizgi sağa kayar ve bir kavis çizer; baş öne eğildikçe kaş çizgisi aşağı doğru kıvrılan bir gülümseme gibi, yukarı kalktıkça yukarı doğru kıvrılan bir kaş gibi görünür. Bu eğrileri doğru çizmek, yüzün parçalarının başın yüzeyine sarılmasını sağlar; çizgileri düz çizmek ise yüzü başın önünde yapıştırılmış yassı bir maskeye dönüştürür.

Yüz üçlemesi (facial thirds), Leonardo'nun çiziminde gördüğün eski oran kuralının yöntemdeki karşılığıdır: saç çizgisinden kaş çizgisine, kaş çizgisinden burun tabanına ve burun tabanından çene ucuna olan üç mesafe yaklaşık olarak birbirine eşittir. Loomis yönteminde saç çizgisi topun üst kısmında, kaş çizgisinin üstünde bir bölüm yukarıda; burun tabanı kesiğin alt kenarının hizasında; çene ise ondan bir bölüm aşağıda, topun dışında bulunur. Bu üç bölümü orta çizgi boyunca işaretlemek, yüzün yüksekliğini baştan belirler.

Göz yuvaları kaş çizgisinin hemen altına oturur. Leonardo'nun oranlarına göre gözler başın toplam yüksekliğinin kabaca ortasındadır; bu, yeni başlayanların gözleri çoğu zaman olduğundan yukarı çizmesini düzelten bir ölçüdür. Yöntemde gözler, kaş çizgisi ile burun tabanı arasındaki bölümün üst kısmında yer alır.

Çene ve kulak nasıl eklenir?

Çene bloğu (jaw block), topun altına eklenen ve çene ucuna doğru daralan, kabaca kama ya da at nalı biçimli kütledir. Çene hattı, kulağın hemen altından ya da kesiğin arka alt kenarından başlar, aşağı ve öne doğru inerek çene köşesini oluşturur, oradan çene ucuna doğru daralır. Çene ucu, orta çizginin alt ucunda, yüz üçlemesinin son bölümünün sonunda durur.

Çene bloğunun genişliği ve açısı, yüzün karakterini en çok değiştiren unsurlardan biridir. Geniş ve köşeli bir çene, dar ve sivri bir çene, kısa ya da uzun bir alt yüz, aynı top ve kesikle kurulmuş iki başı birbirinden çok farklı gösterebilir. Yöntemin topu ve kesiği ortak bir iskelet sunar; çene ise o iskeletin üstüne karşındaki kişinin kendi yapısını gözlemleyerek eklenir.

Kulak, kesiğin arka yarısında, kaş çizgisi ile burun tabanı arasındaki yükseklikte yer alır. Profilden bakıldığında kulağın arkası ile kafatasının arkası arasında belirgin bir mesafe kalır; kulağı başın arkasına fazla yakın çizmek, kafatasını küçültür. Boyun, başın altından tek bir silindir olarak iner, ama dik değildir: arkadan kafatasının altından başlar, önden çenenin altından iner ve çoğu zaman hafifçe öne eğiktir. Boynu başın tam altına dik bir sütun gibi yerleştirmek, başı boynun üstüne oturtulmuş bir top gibi gösterir.

Farklı açılarda nasıl çalışır?

Yöntemin asıl gücü, başı farklı açılardan kurmaktır. Baş sana doğru döndükçe kesik elipse döner, orta çizgi başın yüzeyinde bir kavisle kayar ve yüzün uzak yarısı kısalır. Baş yukarı kalktığında kaş çizgisi yukarı doğru kıvrılır, burun tabanı ile çene arasındaki mesafe kısalır, çenenin alt yüzü görünür; baş öne eğildiğinde tersine alnın ve kafatasının üst kısmı genişler, yüzün alt bölümü kısalır. Kısaltım dersinde gördüğün kural burada da geçerlidir: bakış doğrultusuna yönelen bölüm kısalır.

Eğik bir başta orta çizgi ve kaş çizgisi birlikte eğilir; kulaklar ve gözler aynı eğik doğrular boyunca hizalanır. Bu hizaları topun üzerine kurmak, gözlerin, kulakların ve ağzın köşelerinin aynı eğimle dizilmesini sağlar. Bir başı önce yöntemin iskeletiyle farklı açılardan kurmayı çalışmak, sonra canlı bir modelde aynı iskeleti gözlemle düzeltmek, yöntemin öğretmek istediği sıradır.

Yaş da oranları değiştirir. Bir bebeğin ya da küçük bir çocuğun kafatası yüzüne göre çok büyüktür; yüz başın küçük bir alt bölümünde toplanır ve gözler başın yüksekliğinin ortasından belirgin biçimde aşağıda durur. Çocuk büyüdükçe yüz, özellikle çene ve burun, kafatasına göre daha çok büyür ve oranlar yavaş yavaş yetişkin ölçülerine yaklaşır. Loomis kurgusunu bir çocuk başına uygularken topu büyük, çene bloğunu kısa ve dar tutmak, kaş çizgisini ise topun ortasından biraz aşağıya indirmek gerekir.

Yöntem bir ortalamadır, bir kalıp değil. Yüz üçlemesi birçok yüzde yaklaşık olarak geçerlidir, ama bazı yüzlerde alın daha yüksek, bazılarında alt yüz daha uzundur; kafatasının biçimi, burun köprüsünün yüksekliği, elmacık kemiklerinin genişliği ve çenenin çıkıntısı insandan insana ve topluluktan topluluğa değişir. Bir portrede benzerliği bu farklar kurar. Loomis yöntemini iskele olarak kullanıp karşındaki yüzü ölçmek ve farkları kaydetmek, onu herkesi aynı yüze çeviren bir şablon olmaktan çıkarır.

Arkadan dörtte üç açı, yöntemin en az çalışılan ama en öğretici açılarından biridir. Bu açıda yüzün büyük bölümü kaybolur; görünen, kafatası topunun arka kısmı, yan kesiğin bir bölümü, kulak, çene hattının arka ucu ve belki kaşın ve elmacığın dış kenarıdır. Yüz çizgileri topun arkasında kaybolur, ama yerleri yine önemlidir: elmacık kemiğinin ve kirpiklerin küçük bir parçasının kâğıtta nerede göründüğü, kaş çizgisinin ve orta çizginin topun yüzeyinde nereye düştüğüne bağlıdır. Bu açıyı kurgu olmadan çizmeye çalışmak çoğu zaman başı düz bir yumurtaya çevirir.

Top, kesik ve çene bloğu, sonraki derslerde ışığı yerleştirmek için de bir zemin hazırlar. Yan kesik başın yan düzlemidir; ışık yandan geldiğinde bu düzlemle ön yüz arasında bir değer farkı doğar. Açık tenli bir modelde bu geçiş, ön yüzden yana doğru yavaşça koyulaşan bir şerit gibi görünür; koyu tenli bir modelde çoğu zaman kesiğin kenarı boyunca ışığı yakalayan ince, parlak bir çizgi belirir. Yöntemin yapısal çizgileri, bu değer değişimlerinin nerede olacağını baştan gösterir.

Uygulama

1. Gerekenler: eskiz kâğıdı, HB ve 2B kalemler, daire çizmek için bir pergel ya da bardak ağzı ve bir ayna; oturum kırk dakika kadar tutar.
2. Bir daire çiz ve iki yanına birer kesik ekleyerek topu kur; profilde kesiği neredeyse tam daire, dörtte üç açıda elips olarak çiz.
3. Orta çizgiyi ve kaş çizgisini topun yüzeyine eğri olarak yerleştir; kaş çizgisinden saç çizgisine olan mesafeyi ölç ve aynı mesafeyi burun tabanına ve çene ucuna iki kez aktar.
4. Çene bloğunu, kulağı ve boynu ekle; göz yuvalarını kaş çizgisinin altına yerleştir.
5. Aynaya bakarak kendi başını yukarı, aşağı ve yana çevirip aynı kurguyu üç açıda tekrarla; kendi yüzünün üçlemeden nerede ayrıldığını not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Her kafa bir top ve bir kesikle başlar: kafatasının kubbesini temsil eden bir küre ve onun iki yanından kesilmiş, başın yan düzlemini gösteren oval yüzeyler. Orta çizgi ve kaş çizgisi topun yüzeyine eğri olarak yerleşir; yüz, saç çizgisinden çeneye üç yaklaşık eşit bölüme ayrılır; çene bloğu, kulak ve boyun bu iskeletin üstüne eklenir. Kesiğin genişliği başın dönüşünü, çizgilerin eğriliği eğimini söyler. Leonardo'nun oran çizimi bu ölçülerin ne kadar eski olduğunu, Loomis'in yöntemi ise onları dönen bir hacme nasıl taşıyacağımızı gösterir. Ödevde on farklı açıdan kafa kurgusu çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

10 farklı açıdan kafa kurgusu çiz.

1. On açı seç: önden, profilden, dörtte üç, yukarı bakan, aşağı bakan, sağa ve sola eğik, yukarıdan ve aşağıdan dörtte üç ve arkadan dörtte üç.
2. Her kafada topu, kesiği, orta çizgiyi, kaş çizgisini ve yüz üçlemesini kur; çene bloğunu, kulağı ve boynu ekle.
3. Son üç kafayı farklı insanların fotoğraflarından ya da canlı modelden kur; her birinde yüzün üçlemeden nerede ayrıldığını işaretle.
4. Sayfanın altına, hangi açıda kesiği ve çizgilerin eğriliğini bulmakta zorlandığını yaz.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Kesiğin genişliği başın dönüşüyle uyumlu mu; yüz üçlemesi ve göz yüksekliği doğru mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Orta çizgi ve kaş çizgisi topun yüzeyinde eğri olarak mı çizilmiş?
• Kompozisyon: On kafa sayfada okunur biçimde yerleşti mi?
• Son üç kafada yöntemin ortalamasından en çok hangi ölçü ayrıldı?

Kendini sına

1. Loomis yönteminde kafatası topu neyi temsil eder?

• A) Yüzün ön düzlemini.
• B) Başın üst ve arka kısmını, kafatasının kubbesini.
• C) Çeneyi.
• D) Boynu.

2. Baş profilden dörtte üç açıya dönerken yan kesik nasıl değişir?

• A) Genişler.
• B) Değişmez.
• C) Daireden elipse daralır.
• D) Yüzün önüne kayar.

3. Yüz üçlemesine göre yüz hangi üç bölüme ayrılır?

• A) Saç çizgisinden kaşa, kaştan burun tabanına, burun tabanından çeneye.
• B) Gözden ağıza, ağızdan çeneye, çeneden boyna.
• C) Alından göze, gözden kulağa, kulaktan çeneye.
• D) Tepeden kaşa, kaştan gözlere, gözlerden çeneye.

4. Baş öne eğildiğinde kaş çizgisi nasıl görünür?

• A) Hiç kıvrılmayan yatay bir doğru olarak.
• B) Yukarı doğru kıvrılan bir kaş gibi.
• C) Kaybolur.
• D) Aşağı doğru kıvrılan bir gülümseme gibi.

5. Loomis yöntemini bir portrede nasıl kullanmak gerekir?

• A) Her yüzü aynı ölçülerle çizmek için bir şablon olarak.
• B) İskele olarak kullanıp karşındaki yüzün kendi oranlarını ölçerek.
• C) Yalnızca profil çizimlerinde.
• D) Gözleri çizdikten sonra kontrol için.

Cevaplar

1. B — Top, başın en büyük ve en yuvarlak kütlesini ilk anda kurar ve ölçeği belirler.
2. C — Baş döndükçe yan düzlem bakış doğrultusuna yaklaşır ve kâğıtta daralır.
3. A — Bu üç mesafe birçok yüzde yaklaşık olarak eşittir; Leonardo'nun oran çiziminde de aynı bölümler görülür.
4. D — Topun yüzeyindeki yatay eğri, baş öne eğilince aşağı doğru kavis çizer.
5. B — Yöntem bir ortalamadır; benzerlik, karşındaki yüzün ortalamadan ayrıldığı yerlerde kurulur.

Referans görseller

• Özgün şema: top, yan kesik, orta çizgi, kaş çizgisi ve yüz üçlemesiyle bir kafanın adım adım kurulması.
• Özgün şema: aynı kurgunun profilden, dörtte üçten ve önden görünüşü; kesiğin daire, elips ve şerit olarak değişimi.
• Özgün şema: farklı yüz yapılarında üçlemeden sapmalar; uzun ve kısa alt yüz, geniş ve dar çene.

Sonraki derse köprü

Top, kesik ve çene bloğu başın büyük hacmini kurdu. Ama yüzün kendisi alın, elmacık, burun ve çene gibi birçok küçük düzlemden oluşur ve ışık bu düzlemlerin her birine farklı düşer. Sonraki derste yüzü düzlemlere bölmenin ışığı nasıl çözdüğüne bakacağız.