Canlı modelle çalışma

Öğrenme hedefi

Bir canlı model seansını etik ve verimli biçimde yürütebilecek ya da ona katılabileceksin. Modelin rızasının ve güvenliğinin seansın temeli olduğunu açıklayabilecek; fotoğraf, dokunma, konuşma ve mola konusundaki yerleşik adabı uygulayabilecek; çizim yerini ve mesafeni seçerek seanstan en çok verimi alabilecek ve canlı model bulamadığında çevrimiçi kaynakları ve referans fotoğrafları izin ve lisans kurallarına uyarak kullanabileceksin.

Kanca

Model çizim derslerinin adabı ve verimi.

Son on iki derste öğrendiğin her şey, jest, ağırlık, manken, kroki, kısaltım, en iyi karşında nefes alan, yorulan, ağırlığını değiştiren gerçek bir insanla sınanır. Ama bir canlı model seansı yalnızca bir çizim alıştırması değildir. Karşında poz veren kişi bir çalışandır ve seansın düzeni, onun güvenliğine ve saygınlığına dayanır. Bu ders, bir seansı hem o kişi için güvenli hem de senin için verimli kılan kuralları ele alıyor.

Bağlam

Kraliyet Koleksiyonu'nda bulunan Kraliyet Akademisi Üyeleri (The Academicians of the Royal Academy), Johan Zoffany'nin 1771–1772'de yaptığı, 101,1 × 147,3 santimetre boyutlarında bir yağlı boya tablodur. Londra'daki Kraliyet Sanat Akademisi 1769'da kurulmuştu; tablo, akademinin ilk üyelerinden otuz dördünü, çıplak bir erkek modelle yapılacak bir canlı model dersine hazırlanırken gösterir.

Akademinin kurucu üyelerinden ikisi kadındı: ressamlar Angelica Kauffman ve Mary Moser. Tabloda ikisi de derste bulunmaz; dönemin anlayışına göre bir kadının çıplak modelle yapılan bir derse katılması uygunsuz sayıldığı için Zoffany onları duvarda asılı portreler olarak resme dahil etmiştir. Bu ayrıntı, canlı model dersinin her zaman kurallarla çevrili bir ortam olduğunu gösterir. O kurallar bir zamanlar kimin çizim öğrenebileceğini sınırlıyordu; bugün ise seansın kurallarının asıl amacı, poz veren kişinin güvenliğini ve saygınlığını korumaktır.

Ana anlatım

Bir seans neye dayanır?

Bir canlı model seansının temeli rızadır. Rıza (consent), modelin neyi kabul ettiğinin, yani hangi pozları, ne kadar süreyle, hangi giysiyle ya da giysisiz ve hangi koşullarda poz vereceğinin, seanstan önce açıkça konuşulup anlaşılmasıdır. Bir atölye ya da kurs, modelle bu anlaşmayı yapar; süre, ücret, molalar ve fotoğraf konusu önceden belirlenir. Model bu çerçevenin içinde her zaman bir pozu reddedebilir ya da seansı durdurabilir; çizenlerin bunu sorgulamaması seansın bir parçasıdır.

Model alanı (model's area), poz verilen platformu, modelin hazırlandığı paravanlı köşeyi ve molalarda dinlendiği yeri kapsayan bölgedir. Bu alan, çizenlerin girmediği bir bölgedir. İyi yürütülen bir seansta model alanı ılıktır, bir ısıtıcı ya da battaniye hazır bulunur, model molalarda üstüne bir bornoz ya da örtü alabilir ve kapı kilitli ya da dışarıdan gelenlere kapalı tutulur. Bu koşullar modelin rahatı için olduğu kadar, onun uzun süre sabit durabilmesi için de gereklidir; üşüyen ya da tedirgin olan bir model aynı pozu tutmakta zorlanır.

Seansta nasıl davranılır?

Birkaç kural pek çok atölyede ortaktır. İzinsiz fotoğraf ya da video çekilmez; modelin açık izni olmadan telefonlar masada, ekranı aşağı dönük durur. Modele dokunulmaz. Poz düzeltme (pose adjustment) gerekiyorsa, bu sözle yapılır: seansı yürüten kişi ya da çizenlerden biri, örneğin kolun biraz daha yukarıda olduğunu kibarca söyler ve düzeltmeyi model kendisi yapar. Uzun pozlarda platforma yapıştırılan birkaç parça bant, ayakların ve ellerin yerini tutar; ara verildikten sonra poz bu işaretlerden yeniden kurulur.

Konuşmanın konusu çizimdir, beden değil. Modelin bedeni, kilosu, yaşı ya da teni hakkında yorum yapılmaz; bu, çizim ne kadar övgü dolu olursa olsun geçerlidir. Modelle konuşmak gerekiyorsa, bu çoğu zaman seansı yürüten kişi aracılığıyla ya da molalarda, modelin istediği ölçüde yapılır. Modele bakmak çizimin gereğidir, ama bakış çizim için yapılır; seans bitince ya da molada modelin alanına doğru uzun uzun bakmamak da adabın bir parçasıdır.

Molalar modelin hakkıdır. Pozun ne kadar süreceğini ve molaların sıklığını, pozun zorluğuna göre model ve seansı yürüten kişi birlikte belirler. Hareket içeren ya da dengesi zor pozlar kısa tutulur; bir poz modeli zorluyorsa, model bunu söyleyebilir ve poz değiştirilir. Zamanlayıcıyı tutan kişi, yalnız çizenlerin değil, modelin zamanını da tutar.

Seanstan nasıl verim alınır?

Verimin ilk kararı, nerede oturacağındır. Çizim mesafesi (drawing distance), seni modelden ayıran uzaklıktır. Çok yakın oturmak, bütün figürü bir bakışta görmeni zorlaştırır ve kısaltımları abartır; başa bakarken ayakları göremezsin. Genel bir öneri, modelin bütün boyunu başını çevirmeden görebileceğin kadar uzakta durmaktır. Işığın yönü de yer seçimini etkiler: ışığın arkadan geldiği bir yerden model silüete dönüşür, yandan geldiği bir yerden ise form en açık okunur.

Malzemeni seans başlamadan hazırla; kâğıtlar kesilmiş, kalemler açılmış, pano ya da şövale yerleşmiş olsun. Seans başladığında dakikalar değerlidir ve model poz vermeye başlamıştır. Bir önceki kroki dersinde gördüğün kısa pozdan uzun poza giden düzen, burada da ilk pozları ısınmaya ayırmanı sağlar. Molalarda başka açılardan çizenlerin çizimlerine bakmak, aynı pozun farklı görünüşlerini öğretir.

Farklı bedenlerden, yaşlardan ve tenlerden modellerle çalışmak, figür bilgisinin tek bir örneğe göre donup kalmasını önler. Modelin teni ışık kurulumunu da etkiler. Koyu bir tende form çoğu zaman parlama ve yansıyan ışıkla, açık bir tende ise gölge geçişleri ve renk sıcaklığı farklarıyla okunur; iyi bir kurulum, hangi tende olursa olsun, formu gösteren ışığı modeli rahatsız etmeden, örneğin gözüne doğrudan vurmayan ve onu fazla ısıtmayan bir lambayla sağlar.

Model bulunamazsa ne yapılır?

Canlı bir modele her zaman ulaşılamaz. Pek çok şehirde herkese açık kroki geceleri düzenlenir; çevrimiçi olarak da modellerin canlı yayında poz verdiği seanslar ve zamanlayıcılı poz fotoğrafı arşivleri bulunur. Bunlarla çalışırken de aynı zamanlayıcı disiplini ve aynı seans düzeni kullanılabilir.

Fotoğraf, canlı modelin yerini tam tutmaz. Fotoğraf tek bir mercekten ve tek bir gözden bakar; derinliği düzleştirir, gölgeleri koyulaştırabilir ve kısaltımları mercek bozulmasıyla karıştırabilir. Canlı modelde ise iki gözün ve küçük baş hareketlerinin verdiği derinlik vardır. Bu yüzden fotoğraftan çalışırken formu bildiğin anatomiyle ve manken yöntemiyle desteklemek gerekir.

Lisanslı referans (licensed reference), fotoğrafçısının ve içindeki kişinin kullanım izni verdiği görüntüdür. Poz arşivleri ve bazı modeller, fotoğraflarının çizim için kullanılmasına açıkça izin verir. Bir sosyal medya hesabından ya da gündelik bir çekimden alınan bir kişinin fotoğrafını, özellikle çıplak ya da özel bir anı gösteriyorsa, onun izni olmadan kullanmamak, canlı seanstaki fotoğraf kuralının çevrimiçi karşılığıdır.

Uygulama

1. Bulunduğun şehirde herkese açık bir kroki seansı ya da bir atölye ara; yoksa modellerin canlı yayında poz verdiği çevrimiçi bir seans ya da lisanslı bir poz arşivi seç.
2. Seanstan önce malzemeni hazırla: kesilmiş kâğıtlar, açılmış kalemler, bir pano ve bir zamanlayıcı.
3. Canlı seansta modelin bütün boyunu başını çevirmeden görebileceğin bir yer ve ışığın yandan geldiği bir açı seç.
4. Seansın düzenini izle: kısa pozlarla ısın, uzun pozlarda açını değiştirme; telefonu kapalı ve ekranı aşağı dönük tut.
5. Seans sonunda hangi kurala uymanın seni zorladığını ve verimini en çok neyin artırdığını iki cümleyle yaz.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Model çizim derslerinin adabı ve verimi, aynı kaynaktan beslenir: karşında poz veren kişinin bir çalışan olduğunu bilmek. Rıza, önceden konuşulan ve modelin her zaman geri çekebildiği bir anlaşmadır; model alanı çizenlerin girmediği, ılık ve kapalı bir bölgedir; fotoğraf izinsiz çekilmez, modele dokunulmaz, konuşmanın konusu çizimdir. Verim ise doğru mesafeden, doğru ışıktan ve önceden hazırlanmış malzemeden gelir. Zoffany'nin tablosu, canlı model dersinin her zaman kurallarla çevrili olduğunu hatırlatır; bugün o kuralların amacı modeli korumaktır. Ödevde bir model seansına katılacak ya da çevrimiçi bir kroki seansı yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir model seansına katıl veya çevrimiçi kroki seansı yap.

1. Bir atölyenin ya da herkese açık bir kroki gecesinin seansına katıl; bu mümkün değilse çevrimiçi canlı bir seans ya da lisanslı bir poz arşivi kullan.
2. En az bir saatlik bir seans yap: kısa pozlarla başla, uzun pozlarla bitir.
3. Canlı seansta adap kurallarını uygula; çevrimiçi seansta kullandığın görüntülerin kaynağını ve lisansını not et.
4. Seans sonunda en verimli bulduğun üç çizimi seç ve her birinin altına oturduğun yeri, ışığın yönünü ve pozun süresini yaz.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Seçtiğin mesafe bütün figürü görmeni sağladı mı; kısaltımlar abartılı mı?
• Değer (Ton): Işığın yönü formu gösterecek biçimde mi seçildi?
• Bitmişlik ve Sunum: Çizimlerin altında yer, ışık ve süre notları var mı?
• Seansın hangi anında adap kurallarından birinin önemini daha iyi anladın?

Kendini sına

1. Canlı model seansının temeli nedir?

• A) Modelin rızası ve güvenliği.
• B) Çizenlerin sayısı.
• C) Kâğıdın boyutu.
• D) Işığın rengi.

2. Bir pozun düzeltilmesi gerekiyorsa ne yapılır?

• A) Modele dokunularak düzeltilir.
• B) Hiç düzeltilmez.
• C) Sözle istenir ve model kendisi düzeltir.
• D) Model seanstan çıkarılır.

3. Seansta modelle ilgili konuşmanın konusu ne olmalıdır?

• A) Modelin bedeni.
• B) Modelin kilosu.
• C) Modelin teni.
• D) Çizimin kendisi.

4. Modele çok yakın oturmanın sakıncası nedir?

• A) Bütün figür görülmez ve kısaltımlar abartılır.
• B) Işık fazla parlak olur.
• C) Kâğıt küçük kalır.
• D) Model daha hızlı yorulur.

5. Sosyal medyadan alınan bir kişinin fotoğrafı çizim için nasıl kullanılır?

• A) İzin almadan serbestçe.
• B) Yalnızca kişinin ya da fotoğrafçının izniyle, lisansı belirtilerek.
• C) Yüzü değiştirilerek izinsiz.
• D) Hiçbir koşulda kullanılamaz.

Cevaplar

1. A — Seansın bütün kuralları modelin önceden verdiği onaya ve onun güvenliğine dayanır.
2. C — Modele dokunulmaz; düzeltme isteği sözle yapılır ve uygulaması modele bırakılır.
3. D — Beden, kilo, yaş ya da ten hakkında yorum yapılmaz; konuşulan çizimdir.
4. A — Yakından figürün tamamı tek bakışta görülmez ve yakın parçalar büyür.
5. B — İzinsiz kullanım, canlı seanstaki fotoğraf kuralını çevrimiçi ortamda çiğner.

Referans görseller

• Özgün şema: bir model seansının yerleşimi; model alanı, paravan, ısıtıcı, çizenlerin yarım çemberi ve ışık yönü.
• Özgün şema: çizim mesafesi; yakın ve uzak oturma yerlerinden aynı figürün görünüşü.
• Özgün çekim: ten tonları birbirinden belirgin biçimde ayrılan iki model için yandan, gözü rahatsız etmeyen bir ışık kurulumu.

Sonraki derse köprü

Canlı modelle çalışırken tenin ışıkta ne kadar çok renk taşıdığını fark edeceksin: alnında bir sarı, yanağında bir kırmızı, çenesinin altında bir yeşil ya da mavi. Sonraki derste, modülün son dersinde, figürü boyarken tenin tek bir rengi olup olmadığını soruyoruz.