Kısaltım (foreshortening)

Öğrenme hedefi

Kısaltım durumunda figürü doğru kurabileceksin. Bir formun bakış doğrultusuna yöneldikçe kâğıtta neden kısaldığını açıklayabilecek; yakın parçaların uzak parçalara göre ne kadar büyüdüğünü kalemle ölçüp karşılaştırabilecek; izleyiciye yönelen bir uzvu yakından uzağa üst üste binen kütlelerden bir zincir olarak kurabilecek ve aşırı bir bakış açısında geometrik doğruluk ile okunurluk arasındaki kararı bilinçli verebileceksin.

Kanca

Size doğru uzanan bir kol nasıl çizilir?

Aynaya bak ve kolunu doğrudan aynaya doğru uzat. Aynadaki kol neredeyse yok olur: omzundan parmak uçlarına kadar uzanan yetmiş santimetrelik bir kol, bir yumruğun arkasında toplanmış birkaç kütleye dönüşür. Kâğıda geçirdiğinde ise el çoğu zaman olduğundan küçük, kol olduğundan uzun çıkar. Göz gördüğünü değil, bildiğini çizmek ister.

Bağlam

Milano'daki Pinacoteca di Brera'da, müzenin tarihlendirmesiyle yaklaşık 1483 yılına ait, Andrea Mantegna'nın Ölü İsa'ya Ağıt (Lamentation over the Dead Christ) adlı tablosu bulunur. Tuval üzerine tempera ile yapılmış resim 68 × 81 santimetredir. Müzenin anlatımına göre tablo, Mantegna'nın ölümünden sonra atölyesinde bulunan «kısaltılmış İsa» ile özdeşleştirilir; ressamın oğlu onu Kardinal Sigismondo Gonzaga'ya satmış, resim 1824'te heykeltıraş Antonio Canova'nın aracılığıyla Brera'ya girmiştir.

Resimde İsa'nın bedeni mermer bir taşın üzerinde sırtüstü yatar ve izleyici onu ayak ucundan görür. Bacaklar, gövde ve baş, bakış doğrultusu boyunca art arda dizilir; ayak tabanları izleyicinin burnunun dibindedir, baş ise resmin en uzak noktasındadır. Bu dersi ilgilendiren bir ayrıntı daha vardır: kaynaklar, Mantegna'nın ayakları gerçek bir perspektifin gerektireceğinden daha küçük yaptığını belirtir; gerçek boyutlarında çizilselerdi bedenin büyük bir bölümünü örteceklerdi. Sanat tarihçileri bunun bilinçli bir dramatik tercih mi, yoksa ressamın bakış biçiminin bir sonucu mu olduğunu tartışır.

Ana anlatım

Kısaltım neden şaşırtır?

Kısaltım (foreshortening), bir formun izleyicinin bakış doğrultusuna yöneldikçe kâğıttaki uzunluğunun kısalmasıdır. Bakış doğrultusu (line of sight), gözünden baktığın noktaya uzanan hayali çizgidir. Bir kol bu çizgiye dik durduğunda, yani yana uzandığında, bütün uzunluğunu gösterir. Kol bakış doğrultusuna yaklaştıkça, kâğıtta kapladığı uzunluk azalır; tam bakış doğrultusunda uzandığında neredeyse bir noktaya iner. Kolun gerçek uzunluğu değişmez, ama onun gözüne düşen izdüşümü değişir.

Kısaltımın zorluğu geometrisinden çok zihnimizden gelir. El dersinde gördüğün simge sorunu burada daha güçlüdür: kolun ne kadar uzun olduğunu biliriz ve el, bu bilgiyi kâğıda taşımak ister. Sonuç, kısalması gereken bir kolun uzun çizilmesi, yakında durduğu için büyük görünmesi gereken bir elin normal boyutta bırakılmasıdır. Kısaltılmış bir figürü çizmek, bu bilgiyi bir süre bir kenara koyup yalnız gördüğünü ölçmeyi gerektirir.

Ölçek sıçraması (scale jump), yakın ve uzak parçalar arasındaki büyüklük farkının beklenenden çok daha büyük olmasıdır. Sana doğru uzanan bir elin kâğıtta kapladığı alan, o figürün başından büyük olabilir; ayak ucundan görülen bir figürde ayak tabanları gövdenin genişliğini aşabilir. Göz bu farkı abartılı bulur ve onu küçültmeye çalışır. Oysa yakın formun büyüklüğü, kısaltılmış bir figürde derinliği anlatan en güçlü işaretlerden biridir.

Ölçerek nasıl çizilir?

Kısaltımda göz karına güvenmek zordur, ama birinci seviyede öğrendiğin kalemle ölçme burada en değerli aracına dönüşür. Kolunu tam uzatarak kalemi tut, bir göz kapalı, yakın bir parçanın, örneğin elin genişliğini ölç ve bu ölçüyü uzak bir parçayla, örneğin başın yüksekliğiyle karşılaştır. El başla aynı büyüklükte ya da ondan büyük çıkıyorsa, kâğıtta da öyle çizilir; bilginin itirazı ölçüyü değiştirmez.

Uzunlukların yanında hizalar da ölçülür. Uzanan bir elin parmak uçları, figürün hangi noktasıyla aynı yatay çizgidedir? Dirsek, omuzun ne kadar altında ya da üstündedir? Kısaltılmış bir kolda dirsek sık sık omza ya da ele çok yakın düşer ve bu, kolun gerçekte ne kadar uzun olduğunu bilen göze yanlış görünür. Dikey ve yatay hizaları kalemle kontrol etmek, parçaların kâğıttaki gerçek yerini gösterir.

Parçaların arasındaki boşluklar da bir ölçüdür. Kısaltılmış bir kolla gövde arasında kalan boşluğun biçimi, kolun kendisinden daha kolay görülebilir, çünkü boşluğun ne kadar uzun olması gerektiğine dair bir bilgimiz yoktur. Bu boşluğu bir şekil olarak çizmek, kolu dolaylı yoldan doğru yere yerleştirir.

Kütle zinciri nasıl kurulur?

Kısaltılmış bir uzvu kurmanın en güvenilir yolu, onu yakından uzağa bir bindirme zinciri olarak çizmektir. Bindirme zinciri (overlap chain), yakın kütlenin bir sonrakinin kenarını kestiği, art arda dizilmiş formlar dizisidir. Sana doğru uzanan bir kolda sıra şöyledir: önce el, sonra onun arkasında kalan önkol, sonra dirsek, sonra üst kol, en son omuz. Her form bir öncekinin arkasında başlar; kenarı, önündeki formun kenarının arkasında kaybolur ve bir sonraki formun kenarı yeniden görünür.

Bu zincirde dış çizgi kesintisizdir ama tek parça değildir. Önkolun dış çizgisi elin arkasından çıkar ve dirseğin kabartmasının arkasında kaybolur; üst kolun çizgisi dirseğin arkasından yeniden başlar. Bu kesişmeler, iki çizginin T biçiminde buluştuğu küçük kavşaklar oluşturur; T'nin üst çizgisi önde duran forma, dikey çizgisi arkada kalan forma aittir. Kısaltılmış bir kolu tek bir uzun, kesintisiz dış çizgiyle çizmek onu düzleştirir; bu kavşakları doğru sırayla kurmak ise derinliği oluşturur.

Manken dersinde silindirlerin elipslerinin kısalma arttıkça açıldığını gördün. Kısaltılmış bir uzuvda bu elipsler daireye yaklaşır ve iç içe halkalar gibi dizilir; kolu bir tüp gibi değil, üst üste binen halkalar gibi düşünmek, her parçanın yönünü korur. Kesit çizgileri de aynı nedenle kısaltılmış yüzeylerde daha kavisli görünür ve formun sana doğru döndüğünü gösterir.

Aşırı açılarda ne yapılır?

Kısaltım yalnız uzanan kollarda değil, gündelik duruşlarda da karşına çıkar. Karşında oturan birinin uyluğu, dizden kalçaya doğru sana yöneldiği için kâğıtta şaşırtıcı biçimde kısalır; diz ile leğen arasındaki mesafe birkaç santimetreye iner ve dizin kütlesi uyluğun büyük bölümünü örter. Oturan bir figür kâğıtta uzun bacaklı ve arkaya devrilmiş gibi çıkıyorsa, nedenlerinden biri bu kısalmanın çizilmemiş olmasıdır. Dizin önünü, onun arkasında kalan uyluğun üst yüzünü ve en arkada leğen kutusunu bir bindirme zinciri olarak kurmak, figürü sandalyeye oturtur. Aynı durum masaya yaslanan bir önkolda ve yere eğilen bir başta da görülür.

Mantegna'nın tablosu gibi aşırı açılarda, bütün figür tek bir bakış doğrultusu boyunca dizilir. Ayak ucundan bakılan bir figürde ayaklar, bacaklar, leğen, göğüs kafesi ve baş sırayla arkaya doğru küçülür ve birbirinin üstüne biner; aşağıdan bakılan bir figürde ise çene, burun altı ve göğsün alt yüzü görünür, baş gövdeye göre küçülür. Bu açılarda her kütleyi bir kutu olarak kurup kutunun hangi yüzlerinin göründüğüne bakmak, manken yönteminin en çok işe yaradığı yerdir.

Geometrik olarak doğru bir kısaltım her zaman en iyi okunan kısaltım olmayabilir. Okunurluk düzeltmesi (legibility adjustment), bir ressamın aşırı bir kısaltımda bir parçanın büyüklüğünü, geri kalanı gizlemeyecek ya da izleyiciyi şaşırtmayacak kadar değiştirmesidir. Mantegna'nın küçülttüğü ayaklar bu kararın tartışılan bir örneğidir. Böyle bir düzeltme bir hata değil, bir seçimdir; ama ancak doğru ölçü bilindiğinde bilinçli bir seçim olur. Önce ölçerek doğru kısaltımı kurmak, sonra gerekiyorsa onu okunurluk için değiştirmek, iki kararı ayrı tutar.

Kısaltım ışığı ve teni de değiştirir. Sana doğru dönen bir el ya da ayakta, normalde yandan görülen yüzeyler yerine avuç içi ya da ayak tabanı büyük bir alan kaplayabilir. Koyu bir tende bu yüzeyler çoğu zaman elin ya da ayağın üst yüzünden belirgin biçimde daha açıktır; kısaltılmış bir elde bu açık alan büyüdükçe elin değer planı da değişir ve yakın formun ağırlığını açık bir leke taşır. Açık bir tende ise sana dönük parmak uçlarının kırmızımsı yarı tonları ve avuç içinin pembeye çalan rengi büyür. Yakın formları biraz daha keskin kenarlarla ve biraz daha güçlü değer farklarıyla, uzak formları daha yumuşak tutmak, hangi tende olursa olsun, kısaltımın derinliğini destekler.

Uygulama

1. Malzeme: kâğıt, yumuşak kalem, ölçme için ikinci bir kalem ve bir ayna; kırk dakika ayır.
2. Kolunu aynaya doğru uzat; kalemle elinin genişliğini ölç ve başının yüksekliğiyle karşılaştır, sonucu kâğıdın kenarına yaz.
3. Kolu yakından uzağa bir bindirme zinciri olarak çiz: el, önkol, dirsek, üst kol, omuz; her T kavşağını önde duran forma göre kur.
4. Kolun her parçasına iki üç elips ekle; elipslerin uzak parçalara doğru nasıl değiştiğini gözle.
5. Yerde uzanan birini ya da kendi bacaklarını ayak ucundan çiz; önce ölçerek doğru kısaltımı kur, sonra ayakları okunurluk için değiştirmeye gerek olup olmadığına karar ver.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Size doğru uzanan bir kol nasıl çizilir? Bildiğin uzunluğu bir kenara koyup gördüğünü ölçerek. Kol bakış doğrultusuna yaklaştıkça kısalır; yakındaki el büyür, dirsek omza ya da ele yaklaşır, elipsler daireye döner. Kol, elden omza doğru üst üste binen bir kütle zinciri olarak, her kavşakta önde duran formun kenarı korunarak kurulur. Mantegna'nın Ölü İsa'ya Ağıt'ı, ayak ucundan görülen bir bedenin gücünü ve aynı zamanda geometrik doğrulukla okunurluk arasındaki kararı gösterir. Ödevde beş kısaltım figürü çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

5 kısaltım figürü çiz.

1. Beş kısaltım durumu seç: sana doğru uzanan kol, sana doğru uzanan bacak, ayak ucundan görülen yatan figür, aşağıdan bakılan ayakta figür ve yukarıdan bakılan oturan figür.
2. Her figürde önce kalemle yakın ve uzak parçaların büyüklüğünü ölç ve karşılaştır.
3. Uzuvları bindirme zinciri olarak, T kavşaklarını ve elipsleri göstererek kur.
4. Modellerin arasında farklı ten renkleri bulunsun; sana dönük avuç içi ve tabanlarda değerin nasıl değiştiğini not et.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Yakın ve uzak parçaların büyüklükleri ölçüye mi, yoksa bilgiye mi dayanıyor?
• Kenar ve Ayrıntı: T kavşakları önde duran formu doğru gösteriyor mu; yakın formlar uzak formlardan daha keskin mi?
• Değer (Ton): Sana dönük yüzeylerin değeri kısaltımla değişen planı yansıtıyor mu?
• Hangi figürde bildiğin uzunluk ölçüne en çok karıştı?

Kendini sına

1. Kısaltım nedir?

• A) Bir formun gerçekte kısalması.
• B) Bir formun bakış doğrultusuna yöneldikçe kâğıttaki uzunluğunun kısalması.
• C) Figürün küçük çizilmesi.
• D) Uzak formların silinmesi.

2. Sana doğru uzanan bir el başa göre nasıl görünebilir?

• A) Her zaman daha küçük.
• B) Başla her zaman aynı büyüklükte.
• C) Görünmez.
• D) Başla aynı büyüklükte ya da ondan büyük.

3. Kısaltılmış bir kolu kurmanın güvenilir yolu nedir?

• A) Yakından uzağa bir bindirme zinciri olarak çizmek.
• B) Tek bir uzun çizgiyle çizmek.
• C) Kolun gerçek uzunluğunu ezbere çizmek.
• D) Önce omzu, sonra eli çizmek.

4. Bir T kavşağında hangi çizgi önde duran forma aittir?

• A) Dikey çizgi.
• B) Hiçbiri.
• C) Üstteki, kesintisiz devam eden çizgi.
• D) İkisi de aynı forma.

5. Mantegna'nın tablosundaki ayaklar neyi örnekler?

• A) Perspektif bilgisinin eksikliğini.
• B) Geometrik doğruluk ile okunurluk arasındaki tartışılan bir kararı.
• C) Ayakların hiç çizilmediğini.
• D) Ayakların gerçekten daha büyük olduğunu.

Cevaplar

1. B — Kolun gerçek boyu aynı kalır; değişen, gözüne düşen izdüşümüdür.
2. D — Yakın form ölçek sıçramasıyla büyür; kalemle ölçüldüğünde bu fark görülür.
3. A — Her form bir öncekinin arkasında başlar ve bindirmeler derinliği kurar.
4. C — Öndeki formun sınırı kesilmeden sürer; arkadakinin çizgisi onun arkasına girip kaybolur.
5. B — Kaynaklar ayakların küçültüldüğünü belirtir ve bunun nedeni tartışılır.

Referans görseller

• Özgün şema: yana uzanan ve sana doğru uzanan aynı kol; kâğıttaki uzunluk farkı ve ölçüler.
• Özgün şema: kısaltılmış bir kolda bindirme zinciri, T kavşakları ve iç içe elipsler.
• Özgün çekim: farklı ten renklerinde sana dönük avuç içleri ve ayak tabanlarında değer planı.

Sonraki derse köprü

Bu derste ölçüye güvenmeyi gerektiren en zor açılardan birini gördük. Bu ölçüleri en iyi öğreten şey, karşında poz veren gerçek bir insandır. Sonraki derste canlı modelle çalışmanın adabına ve bir model seansından en çok verimi almanın yollarına bakıyoruz.