Kıyafet ve kumaş kıvrımları

Öğrenme hedefi

Kumaş kıvrımlarını figürün formuna bağlı çizebileceksin. Giysinin bedene nerede tutunduğunu ve nerede serbest kaldığını ayırt edebilecek; bir hareketin iki destek noktası arasında gerilme kıvrımları, bükülen eklemin iç yanında sıkışma kıvrımları yarattığını gösterebilecek; kol ağzı, yaka ve bel bandı gibi kenarları bedeni saran kesitler olarak kullanabilecek ve bir giyimli figürü jestten kıvrımlara doğru sırayla kurabileceksin.

Kanca

Kıvrımlar vücudu nasıl anlatır?

Giyimli bir figürü çizerken en büyük tuzak, giysiyi bedenin üstüne ayrı bir nesne gibi çizmektir: önce bir beden, sonra onu örten bir kumaş yığını. Oysa giysi, altındaki bedenin bir haritasıdır. Kıvrımların nerede toplandığına, nereden nereye çekildiğine ve nerede düzleştiğine bakan biri, bedeni görmeden onun nasıl durduğunu, hangi eklemin büküldüğünü ve ağırlığın nereye verildiğini okuyabilir.

Bağlam

Louvre Müzesi'nde büyük bir merdivenin tepesinde duran Semadirek Nike'si (Winged Victory of Samothrace), Helenistik dönemden, müzenin tarihlendirmesiyle yaklaşık MÖ 190 yılına ait bir mermer heykeldir. Heykel yalnız 2,75 metre, kaidesiyle birlikte yaklaşık 5,57 metre yüksekliğindedir; kaide bir geminin pruvası biçimindedir. 1863'te, Edirne'deki Fransız konsolosluğunda görev yapan Charles Champoiseau, Semadirek adasındaki Büyük Tanrılar tapınağının kalıntılarında kazı yaptırırken heykelin parçalarını buldu. Başı ve kolları bugün eksiktir.

Nike, bir geminin pruvasına inen kanatlı bir zafer tanrıçasını gösterir. Onu kumaş açısından öğretici kılan şey, rüzgârın giysiyi bedenin iki farklı bölgesinde iki farklı biçimde davrandırmasıdır. Önde, rüzgârın doğrudan çarptığı yerde, ince kumaş karına, göğse ve bacaklara yapışır ve altındaki formu neredeyse çıplak bir beden kadar açık gösterir. Arkada ve yanlarda ise kumaş rüzgârla savrulur, derin ve hareketli kıvrımlar hâlinde uçuşur. Aynı giysi, bir yerde bedeni anlatır, bir yerde hareketi.

Ana anlatım

Giysi bedene nerede tutunur?

Kumaş dersinde her kıvrımın bir destek noktasından başladığını gördün: bir çivi, bir masa kenarı ya da bir el. Giyimli bir figürde destek noktaları bedenin kendisidir. Tutunma bölgesi (support zone), giysinin bedene değdiği ve ağırlığını ona bıraktığı yerdir: omuzlar, göğsün üstü, kalçaların en geniş yeri, dizler ve bir kol bükülünce dirsek. Bu bölgelerde kumaş bedenin formunu izler; ışık ve gölge, altındaki kemik ve kasın biçimini kumaşın üstünden gösterir.

Tutunma bölgelerinin arasında kumaş ya asılır ya da gerilir. Omuzdan kalçaya uzanan bir gömlek, iki tutunma bölgesi arasında bir perde gibi asılır ve bel çevresinde gevşek kıvrımlar oluşturur. Bir pantolon kalçadan dize kadar uyluğu izler, dizden sonra ise baldırın önünde düşen kıvrımlar hâlinde aşağı iner. Giysiyi çizmeye başlamadan önce bu tutunma bölgelerini figürün üstünde işaretlemek, kıvrımların nereden başlayıp nereye akacağını baştan belirler.

Giysinin kesimi tutunma bölgelerinin sayısını değiştirir. Dar bir giysi bedene pek çok yerde tutunur; kıvrımlar kısa ve seyrektir, beden neredeyse her yerde okunur. Bol bir giysi, örneğin geniş bir kaftan, bir şalvar ya da omuzdan yere inen bir örtü, bedene yalnız birkaç noktada, çoğu zaman yalnız omuzlarda, başta ve kalçada tutunur; aradaki kumaş uzun, dikey kıvrımlar hâlinde asılır. Bol giysilerde bedeni okumak zorlaşır, ama tutunma noktalarının yeri, altındaki bedenin duruşunu yine gösterir: yükü taşıyan bacağın tarafında kalça kumaşı yukarı iter, öbür yanda kumaş daha uzun düşer.

Hareket kıvrımları nasıl yönlendirir?

Beden hareket ettiğinde kumaş iki temel biçimde yanıt verir. Gerilme kıvrımı (tension fold), iki destek noktası birbirinden uzaklaştığında aralarında çekilen, uzun ve ince kıvrımdır. Kolunu başının üstüne kaldıran birinin gömleğinde koltuk altından bele doğru ışın gibi yayılan çizgiler oluşur; yere çömelen birinin pantolonunda dizden kalçaya doğru gerilen çizgiler görülür. Gerilme kıvrımları, hareketin yönünü bir ok gibi gösterir: iki uçları, bedenin birbirinden uzaklaşan iki noktasıdır.

Sıkışma kıvrımı (compression fold), bükülen bir eklemin iç yanında kumaşın toplanmasıyla oluşur. Dirseğin iç yanında, dizin arkasında, eğilen bir gövdenin karın tarafında kumaş sıkışır ve kısa, kırık, üst üste binen kıvrımlar hâlinde yığılır. Kumaş dersinde gördüğün zikzak ve kilit kıvrımlar çoğu zaman bu bölgelerde çıkar. Jest dersindeki gerilen ve sıkışan kenar ile burada birebir bir karşılık vardır: bedenin sıkışan kenarında kumaş toplanır, gerilen kenarında düzleşir ya da uzun çizgilerle çekilir.

Oturan bir figürde kumaşın düzeni yeniden kurulur. Kalça ve uyluğun arkası sandalyeye bastığı için kumaş orada düzleşir; uyluğun üstünde dize doğru gerilir, kasıkta ve belin önünde ise gövde öne eğildikçe sıkışma kıvrımları toplanır. Bir etek ya da bol bir giysi iki dizin arasında köprü gibi asılır ve bu asılan bölüm, dizlerin ne kadar açık olduğunu gösterir. Oturan figürün giysisini çizerken önce oturma yüzeyine ve dizlere değen noktaları bulmak, kıvrımların hangi yöne akacağını belirler.

Ağırlık da kumaşı yönlendirir. Bir bacağa yaslanan figürde, taşıyan bacağın pantolonu kalçadan dize kadar gergindir ve az kıvrımlıdır; serbest bacağın pantolonu ise dizde bükülür, orada sıkışma kıvrımları toplanır ve paça ayak üstünde kırılır. Giysinin bu iki yanını farklı çizmek, ağırlığın hangi bacakta olduğunu bir kez daha, kumaşın diliyle söyler.

Kıvrım formu nasıl anlatır?

Kumaşın en az dikkat çeken kısımları, formu en açık anlatan kısımlarıdır: kol ağzı, yaka, bel bandı, dikiş çizgileri, bir gömleğin düğme hattı. Bunlar bedenin çevresine sarılan kapalı ya da yarım halkalardır ve çizimde, birinci seviyedeki çapraz kontur alıştırmasının çizgileri gibi bedenin çevresini dolaşırlar. Bir kolun ağzı bir elips olarak çizilir; kol sana doğru uzanıyorsa elips açılır, yana gidiyorsa kapanır. Bel bandı, leğenin eğimini izler; düğme hattı, göğüs kafesinin ön yüzünün ortasından iner ve gövde döndükçe o da döner. Bu kenarları doğru eğmek, kumaşın altında bir hacim olduğunu tek bir kıvrım çizmeden gösterir.

Nike'deki ıslak kumaş (wet drapery), ince bir kumaşın bedene yapışarak altındaki formu açığa çıkardığı bir gösterim biçimidir. Rüzgârın bastırdığı önde kumaş neredeyse kaybolur; göğsün, karnın, uyluğun formu kumaşın üstünden okunur ve yalnız ince, formu saran çizgiler kalır. Serbest kumaş (free drapery), bedenden ayrılan ve kendi ağırlığıyla ya da rüzgârla hareket eden kumaştır; Nike'nin arkasında ve bacaklarının arasında derin gölgeli kıvrımlar hâlinde görünür. Giyimli bir figürde bu iki bölgeyi ayırmak, çizimin hangi bölümünün bedeni, hangi bölümünün hareketi anlattığına karar vermektir.

Işık da bu ayrımı destekler. Kumaşın bedene tutunduğu yerde değerler bedenin formunu izler: göğsün ışık alan yüzü kumaşta da açık, yan yüzü kumaşta da orta tondur. Serbest kumaşta ise değerler kıvrımların kendi biçimine göre değişir. Bir kıvrımı bedenin formundan bağımsız, sert bir koyu çizgiyle vurgulamak, altındaki bedeni böler; tutunma bölgesindeki kıvrımları yumuşak tutup serbest kumaştaki birkaç derin kıvrımı vurgulamak, iki bölgeyi okunur kılar.

Giyimli figür nasıl kurulur?

Giyimli bir figür, çıplak bir figürle aynı sırayla başlar: önce jest, sonra manken. Giysi bu iskeletin üstüne gelir. Tutunma bölgeleri işaretlenir, sonra hareketin yarattığı gerilme ve sıkışma kıvrımları, en son kumaşın türü ve ayrıntılar eklenir. Bütün kıvrımları çizmek gerekmez; iyi bir giyimli figür, formu ya da hareketi anlatan kıvrımları seçer, gerisini sadeleştirir. Hangi kıvrımların tutulacağı bir karar ve biraz da bir zevk meselesidir; ölçülebilir olan, seçilen kıvrımların altındaki bedenle çelişmemesidir.

Giysi tenin ne kadarını gösterdiğini de belirler ve ten ile kumaş arasındaki kenar, çizimin en güçlü değer kenarlarından biri olabilir. Beyaz bir yaka ya da açık renkli bir kol ağzı, koyu bir tenin yanında keskin bir değer farkı yaratır ve yüzü ya da eli hemen öne çıkarır; aynı açık kumaş açık bir tenin yanında çok daha yumuşak bir kenar oluşturur ve iki yüzey birbirine karışabilir. Koyu bir giysi açık bir tende benzer bir keskinlik yaratır. Yakanın ve kol ağzının ten üzerine düşürdüğü ince gölge de tenin rengine göre değişir: açık tende serin ve belirgin, koyu tende daha sıcak ve derin okunabilir. Bu kenarları bilinçli seçmek, giyimli bir figürde bakışı nereye yönelteceğini belirler.

Uygulama

1. Malzeme: kalem, kâğıt, bir boy aynası ve üstünde bir gömlek ile pantolon ya da bol bir giysi; kırk dakika ayır.
2. Ayna karşısında ağırlığını bir bacağa ver; jest çizgisini ve mankeni kur, sonra omuz, göğüs, kalça ve diz tutunma bölgelerini işaretle.
3. Kolunu başının üstüne kaldır ve gömlekte koltuk altından bele uzanan gerilme kıvrımlarını, iki uçlarını bularak çiz.
4. Bir kolunu dirsekten bük ve dirseğin iç yanında toplanan sıkışma kıvrımlarını çiz; aynı duruşta serbest bacağın dizindeki kıvrımları ekle.
5. Kol ağızlarını, yakayı ve bel bandını bedeni saran elipsler olarak çiz; tutunma bölgesindeki kıvrımları yumuşak, serbest kumaştakileri daha derin göster.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Kıvrımlar vücudu nasıl anlatır? Tutunma bölgelerinde bedenin formunu izleyerek, iki destek noktası arasında gerilip hareketin yönünü göstererek, bükülen eklemin iç yanında sıkışarak ve kol ağzı, yaka, bel bandı gibi kenarlarla bedeni sararak. Giysi bir örtü değil, altındaki bedenin bir haritasıdır: taşıyan bacağın gergin paçası ağırlığı, dirseğin içindeki yığılma bükülmeyi, eğik bir bel bandı leğenin eğimini söyler. Bu yüzden giyimli bir figürde de çizim bedenle başlar ve kıvrımlar o bedenin üstüne, onu anlatacak kadar seçilerek eklenir. Semadirek Nike'si, aynı kumaşın önde bedene yapışıp formu, arkada savrulup hareketi anlattığını gösterir. Ödevde giyimli beş figür çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Giyimli 5 figür çiz.

1. Beş farklı giysiyle ve duruşla çalış: dar bir giysi, bol bir giysi, kolları kalkmış bir figür, oturan bir figür ve yürüyen bir figür; modellerin arasında farklı ten tonları bulunsun.
2. Her figürde önce jest ve mankeni, sonra tutunma bölgelerini kur.
3. Gerilme ve sıkışma kıvrımlarını hareketin yönüne göre yerleştir; kol ağızlarını, yakayı ve bel bandını elips olarak çiz.
4. Her figürün yanına, hangi kıvrımların bedeni, hangilerinin hareketi anlattığını kısaca yaz.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Giysinin altındaki beden okunuyor mu; tutunma bölgeleri doğru yerde mi?
• Kenar ve Ayrıntı: Gerilme ve sıkışma kıvrımları hareketin yönünü gösteriyor mu; kıvrımlar seçilmiş mi, yoksa hepsi mi çizilmiş?
• Değer (Ton): Ten ile kumaş arasındaki kenar bakışı istediğin yere yöneltiyor mu?
• Hangi giysi türünde bedeni göstermek en zordu?

Kendini sına

1. Tutunma bölgesi nedir?

• A) Giysinin bedene değdiği ve ağırlığını bıraktığı yer.
• B) Giysinin en bol olduğu yer.
• C) Giysinin düğmelerinin bulunduğu yer.
• D) Giysinin yere değdiği yer.

2. Kolunu başının üstüne kaldıran birinin gömleğinde hangi kıvrımlar oluşur?

• A) Sıkışma kıvrımları.
• B) Kıvrım oluşmaz.
• C) Koltuk altından bele uzanan gerilme kıvrımları.
• D) Yalnızca yakada kıvrım oluşur.

3. Dirseğin iç yanında kumaş nasıl davranır?

• A) Uzar ve bedenden kopar.
• B) Sıkışır ve kısa, kırık kıvrımlar hâlinde toplanır.
• C) Bedenden ayrılır ve savrulur.
• D) Hiç değişmez.

4. Kol ağzı çizimde nasıl kullanılır?

• A) Düz bir yatay çizgi olarak.
• B) Hiç çizilmez.
• C) Kalın bir koyu leke olarak.
• D) Kolu saran ve kolun yönüne göre eğilen bir elips olarak.

5. Beyaz bir yaka koyu bir tenin yanında nasıl bir kenar oluşturur?

• A) Keskin bir değer farkıyla güçlü bir kenar.
• B) Hiç fark edilmeyen bir kenar.
• C) Açık tendekiyle aynı yumuşaklıkta bir kenar.
• D) Kenar oluşmaz.

Cevaplar

1. A — Omuz, göğüs, kalça ve diz gibi yerlerde kumaş bedene yaslanır ve formu izler.
2. C — Kol kalkınca iki destek noktası uzaklaşır ve aralarında uzun, ince kıvrımlar çekilir.
3. B — Bükülen eklemin iç yanında kumaşa yer kalmaz ve kumaş üst üste binerek yığılır.
4. D — Kol ağzı bedeni saran bir kesittir ve elipsi kolun yönünü gösterir.
5. A — Açık kumaşla koyu ten arasındaki büyük değer farkı keskin bir kenar yaratır.

Referans görseller

• Özgün şema: ayakta duran giyimli bir figürde tutunma bölgeleri ve aralarında asılan kumaş.
• Özgün şema: kol kaldırmada gerilme kıvrımları, dirsek bükmede sıkışma kıvrımları; iki ucun işaretlenmesi.
• Özgün çekim: iki farklı ten renginde beyaz ve lacivert yakaların oluşturduğu değer kenarları.

Sonraki derse köprü

Giysi bedenin büyük bölümünü örter, ama çoğu zaman iki şeyi açıkta bırakır: elleri ve ayakları. Çizimde en çok çekinilen bu uzuvlar, bir figürün ne yaptığını en açık söyleyen yerlerdir. Sonraki derste onlara yakından bakıyoruz.