Kroki

Öğrenme hedefi

Süreye göre öncelik belirleyerek kroki yapabileceksin. Kısa, orta ve uzun süreli pozların her birinin farklı bir soruya cevap verdiğini görecek; jest, manken, oran, anatomi ve ışık basamaklarından hangisine ne kadar süre ayıracağını pozun uzunluğuna göre planlayabilecek ve kısa pozlardan uzun pozlara doğru ilerleyen bir kroki seansını kendin kurabileceksin.

Kanca

30 saniye, 2 dakika, 10 dakika: Zamanla ne değişir?

Aynı modeli, aynı duruşta üç kez çizdiğini düşün: bir kez otuz saniyede, bir kez iki dakikada, bir kez on dakikada. Üç çizimin aynı çizimin kısa, orta ve uzun hâlleri olacağını sanabilirsin. Oysa iyi kullanılmış üç süre, üç ayrı çizim üretir; her biri başka bir soruyu cevaplar ve başka bir şeyi feda eder.

Bağlam

Paris'teki Musée Rodin'in anlatımına göre heykeltıraş Auguste Rodin, 1890'ların ortasından başlayarak modellerinden sabit bir poz tutmalarını istemedi. Çoğu dansçı ya da oyuncu olan modeller atölyede serbestçe dolaştı, uzandı, döndü; Rodin onları gözünü modelden ayırmadan, kâğıda neredeyse hiç bakmadan çizdi. Müze, Rodin'in modellerine ilişkin sözünü şöyle aktarır: gördüğü hareketleri hayattan alıyordu, ama onları dayatan kendisi değildi. Eleştirmen Roger Marx 1897'de bu çizimleri çıplak kadın bedeninin anlık görüntüleri olarak nitelendirdi.

Bu çizimlerde oranlar sık sık bozulur, bir kol fazla uzun, bir bacak beklenmedik bir açıda çıkar. Müze, Rodin'in bu bozulmaları bir kusur olarak değil, yöntemin kabul ettiği ve hatta aradığı bir sonuç olarak gördüğünü belirtir. Rodin'in yöntemi bir süre kararıdır: poz o kadar kısadır ki, geriye yalnızca hareketin kendisi kalır. Bu derste bu kararı bilinçli bir araca çevireceğiz: her süreye neyin sığdığını ve neyin bilerek dışarıda bırakıldığını.

Ana anlatım

Süre neyi değiştirir?

Kroki (croquis), Fransızcada eskiz anlamına gelen ve Türkçede özellikle canlı modelden, sınırlı sürede yapılan figür çizimi için kullanılan sözcüktür. Kroki bir bitmiş çizim değildir; bir soruya verilen hızlı bir cevaptır. Soru ise sürenin uzunluğuna göre değişir.

Süre bütçesi (time budget), bir pozun süresini çizimin basamakları arasında bölüştürme alışkanlığıdır. Son derslerde bir sıra kurdun: jest, manken, anatomi. Buna oranları ve ışığı da eklersen beş basamak olur. Hiçbir kısa poz bu beşine birden yetmez. Otuz saniyede bütün bütçe jeste gider; iki dakikada jestin üstüne manken sığar; on dakikada oranlar, yer işaretleri ve ışığın büyük bölümlenmesi de girer. Bütçeyi bilmeden çizen biri, otuz saniyelik bir pozda bir yüzün burnunu çizerken zamanın bittiğini fark eder.

Her sürenin sorusunu kısaca şöyle düşünebilirsin. Otuz saniye: figür ne yapıyor? İki dakika: figür uzayda nasıl duruyor ve hangi yöne dönük? On dakika: figür nasıl kurulmuş ve ışık onun üstüne nasıl düşüyor? Bir pozun başında bu soruyu kendine sormak, ilk çizginin nereye gideceğini belirler ve son saniyelerde neyin eksik kalabileceğine önceden karar vermeni sağlar.

Otuz saniye ve iki dakikada ne sığar?

Otuz saniyelik bir pozda ilk birkaç saniye bakmaya gider. Sonra hareket çizgisi, ağırlığın hangi bacakta olduğu ve başın büyüklüğünü gösteren küçük bir oval gelir. Başın büyüklüğü önemsiz görünse de bütün figürün ölçeğini belirler; kâğıda sığmayan figürlerin çoğu, başın ilk saniyede fazla büyük çizilmesinden doğar. Kalan saniyeler kolların ve bacakların yönlerine ayrılır. El, ayak, yüz ya da giysi bu bütçeye girmez; bunları bilerek dışarıda bırakmak, otuz saniyelik bir krokinin başarısının koşuludur.

İki dakikalık bir pozda ilk otuz saniye yine aynıdır. Bu, önemli bir alışkanlıktır: uzun pozlarda da hareket ilk saniyelerde bulunur. Sonra göğüs kafesi ve leğen kutuları, aralarındaki kütle aralığı, kollar ve bacaklar için eklemlerde incelen silindirler, dirsek, diz, omuz ve kalçada birer küre gelir. Son yarım dakikada göğüs çentiğinden yere bir çekül inip inmediğini, yükü alan ayağın bu dikeyin altına düşüp düşmediğini sınamak, iki dakikalık bir krokinin en değerli denetimidir.

Kısa pozlarda malzeme de bütçenin bir parçasıdır. Geniş bir kömür çubuğu ya da yumuşak bir kurşun kalem, tek bir hareketle kalın ve uzun bir çizgi bırakır; ince ve sert bir uç, aynı çizgiyi çekmek için daha çok zaman ister. Büyük bir kâğıt, dirsekten ve omuzdan gelen geniş harekete yer açar. Otuz saniyelik ve iki dakikalık pozlarda hızlı iz bırakan malzeme, zamanı çizgiye değil bakmaya ayırmanı sağlar.

On dakikada ne eklenir?

On dakikalık bir poz, ilk kez bütçeyi basamaklara bölmeyi gerektirir. Bir öneri olarak şöyle bir dağılım kullanılabilir: ilk dakika jest; sonraki iki dakika manken ve baş birimiyle oran denetimi; sonraki üç dakika iskeletin yer işaretleri ve büyük kas kütleleri; sonraki üç dakika gölge kütlesi; son dakika vurgu ve denetim. Bu dağılım bir kural değildir; bir poz karmaşık bir kısalma içeriyorsa manken daha çok, basit bir ayakta duruşsa ışık daha çok zaman isteyebilir.

Gölge kütlesi (shadow mass), figürün ışık almayan bütün yüzeylerini tek bir değerle birleştiren büyük bir şekildir. On dakikalık bir krokide gölgeleri tek tek modellemeye zaman yoktur; ama ışıkla gölge arasındaki sınırı bulup gölge tarafını tek bir düz tonla doldurmak, figürü birkaç dakikada hacimli gösterir. Bu tonun ne kadar koyu olacağını modelin teni belirler. Koyu tenli bir modelde ışık alan yüzler bile orta ya da orta-koyu bir değerde olabilir; gölge kütlesi onlardan bir iki basamak koyu seçilir ve aradaki fark ince parlamalarla desteklenir. Açık tenli bir modelde ışık alan yüzler kâğıdın beyazına yakın kalabilir ve gölge kütlesi orta bir değerde durur. Her iki durumda da amaç ışıkla gölgeyi ayırmaktır; tek bir kalıp değer bütün tenlere uymaz.

Son dakika ayrıntıya değil vurguya ayrılır. Taşıyan bacağın dış çizgisini, sıkışan kenarı ya da başın yönünü gösteren birkaç keskin çizgi, çizimin geri kalanının yumuşaklığı içinde bakışı yönlendirir. Yüz ya da eller için birkaç yön işareti yeterlidir; on dakika, yüzün benzerliğini kurmak için genellikle kısa bir süredir.

Bir kroki seansı nasıl kurulur?

Seans düzeni (session structure), kısa pozlarla başlayıp uzun pozlara doğru ilerleyen bir çalışma sırasıdır. Figür atölyelerinde yaygın olarak kullanılan bir düzen, beşer onar tane kısa pozla ısınmak, birkaç orta süreli pozla devam etmek ve seansı bir iki uzun pozla bitirmektir. Kısa pozlar gözü hareketi aramaya alıştırır ve eli ısıtır; uzun pozlar bu hızlı görmenin üstüne yapı kurmaya zaman tanır. Seansı uzun bir pozla başlatmak ise, çoğu zaman ilk dakikaların ayrıntıya kayması ve jestin baştan kaybolmasıyla sonuçlanır.

Canlı modelle çalışırken sürelerin bir nedeni de modelin kendisidir. Hareket içeren, dengesi zor duruşlar ancak kısa süre tutulabilir; oturan ya da uzanan duruşlar daha uzun sürebilir. Modelin molaları, ısınması ve rahatı seansın bir parçasıdır; zamanlayıcıyı tutan kişi, modelin de zamanını tutar. Model bulamadığında yoldan geçenler, bir spor ya da dans kaydı, aynadaki kendi bedenin ve farklı yaşlardan, bedenlerden ve tenlerden insanları gösteren poz fotoğrafları iyi kaynaklardır; zamanlayıcıyı aynı disiplinle kullanmak, onları gerçek bir krokiye çevirir.

Seansın sonunda sayfaları yan yana koymak da öğreticidir. Aynı modelin otuz saniyelik ve on dakikalık çizimlerini karşılaştırdığında, kimi zaman kısa çizimin daha canlı, uzun çizimin daha kaskatı olduğunu görürsün. Bu, uzun pozda bütçenin ayrıntıya kaydığının işaretidir; bir sonraki seansta uzun pozun ilk dakikasını kısa pozun ilk dakikası kadar hızlı çizmek bu kaymayı düzeltir.

Uygulama

1. Malzeme: A3 ya da daha büyük bir kâğıt destesi, kömür çubuğu, yumuşak bir kurşun kalem, bir zamanlayıcı ve canlı bir model ya da poz fotoğrafları. Bir saat ayır.
2. Beş otuz saniyelik poz çiz: her birinde yalnızca hareket çizgisi, ağırlık ve başın büyüklüğü; zamanlayıcı çalınca dur.
3. Beş iki dakikalık poz çiz: ilk otuz saniye jest, sonra kutular, silindirler ve eklemler; son yarım dakikada ağırlık çizgisini denetle.
4. İki on dakikalık poz çiz: jest, manken ve oran, yer işaretleri ve kas kütleleri, gölge kütlesi ve son dakikada vurgu; her basamağın sonunda zamanlayıcıya bak.
5. Seans sonunda aynı modelin kısa ve uzun çizimlerini yan yana koy; hangisinin daha canlı olduğunu ve uzun pozda bütçenin nereye kaydığını not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

30 saniye, 2 dakika, 10 dakika: Zamanla ne değişir? Soru değişir. Otuz saniye figürün ne yaptığını, iki dakika uzayda nasıl durduğunu, on dakika nasıl kurulduğunu ve ışığın ona nasıl düştüğünü sorar. Süre bütçesi bu soruların her birine yetecek zamanı ayırır ve geri kalanını bilerek dışarıda bırakır; her sürenin ilk saniyeleri ise hep harekete aittir. Rodin'in modellerini serbest bıraktığı anlık çizimleri, sürenin daraldığı yerde geriye yalnızca hareketin kaldığını gösterir. Ödevde zamanlı bir kroki seansı yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Zamanlı bir kroki seansı yap.

1. Canlı bir model, bir çizim atölyesi ya da farklı yaşlardan, bedenlerden ve tenlerden insanları gösteren poz fotoğrafları bul.
2. Seansını kur: on otuz saniyelik, beş iki dakikalık ve iki on dakikalık poz; her pozda zamanlayıcıyı kullan.
3. On dakikalık pozlarda süre bütçeni önceden kâğıdın köşesine yaz ve seans boyunca ona uy.
4. Seans sonunda her süreden en canlı bir çizimi seç; her birinin altına hangi soruya cevap verdiğini yaz.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Orta ve uzun pozlarda figür ayakları üstünde duruyor mu, yoksa bir yana devriliyor mu?
• Değer (Ton): On dakikalık pozlarda gölge kütlesi modelin tenine uygun bir değerde ve ışıktan açıkça ayrılıyor mu?
• Bitmişlik ve Sunum: Her süredeki çizim, o sürenin sorusuna cevap veriyor mu?
• Uzun pozlarda bütçen hangi basamakta taştı?

Kendini sına

1. Otuz saniyelik bir pozun sorusu hangisidir?

• A) Işık nereden geliyor?
• B) Figür ne yapıyor?
• C) Yüz kime benziyor?
• D) Giysi hangi kumaştan?

2. İki dakikalık bir pozun ilk otuz saniyesi neye ayrılır?

• A) Jeste.
• B) Yüze.
• C) Gölge kütlesine.
• D) Ellere.

3. On dakikalık bir krokide gölgeler nasıl ele alınabilir?

• A) Her gölge ayrı ayrı modellenir.
• B) Gölgeler hiç çizilmez.
• C) Yalnızca yüzdeki gölgeler çizilir.
• D) Işık almayan yüzeyler tek değerde bir gölge kütlesiyle birleştirilir.

4. Kroki seansı genellikle nasıl sıralanır?

• A) Uzun pozlardan kısa pozlara.
• B) Yalnız uzun pozlarla.
• C) Kısa pozlardan uzun pozlara.
• D) Rastgele.

5. Koyu tenli bir modelde gölge kütlesinin değeri nasıl seçilir?

• A) Işık alan yüzlerden bir iki basamak koyu, modelin kendi değer aralığında.
• B) Açık tenli modeldekiyle aynı değerde.
• C) Kâğıdın beyazı olarak.
• D) Gölge kütlesi kullanılmaz.

Cevaplar

1. B — Otuz saniyede yalnız hareket, ağırlık ve ölçek yakalanabilir; figürün ne yaptığı ön plandadır.
2. A — Uzun pozlarda da hareket ilk saniyelerde bulunur; kutular ve silindirler onun üstüne kurulur.
3. D — Tek değerde bir gölge kütlesi, sınırlı sürede figürü hızla hacimli gösterir.
4. C — Kısa pozlar gözü ve eli ısıtır; uzun pozlar bu görmenin üstüne yapı kurar.
5. A — Işık ve gölge modelin kendi değer aralığında ayrılır; tek bir kalıp değer bütün tenlere uymaz.

Referans görseller

• Özgün şema: aynı pozun üç farklı sürede yapılmış çizimi yan yana; her birinin altında cevapladığı soru.
• Özgün şema: on dakikalık bir pozun süre bütçesi, basamaklara bölünmüş bir saat kadranı olarak.
• Özgün çekim: iki modelin, biri açık biri koyu tenli, on dakikalık krokisinde gölge kütlesinin değer seçimi.

Sonraki derse köprü

On dakikalık bir krokide bile bir ayrıntı genellikle dışarıda kalır: bedeni saran giysi. Oysa giysinin kıvrımları, altındaki bedenin nerede gerildiğini ve nerede büküldüğünü gösterir. Sonraki derste kumaş kıvrımlarının bedeni nasıl anlattığına bakacağız.