Manken yöntemi

Öğrenme hedefi

Figürü basit formlarla hacimli biçimde kurabileceksin. Başı, göğüs kafesini ve leğeni kutular, kolları ve bacakları sivrilen silindirler, eklemleri küreler olarak jest çizgisinin üstüne yerleştirebilecek; bu formların uzayda dönmesini, kısalmasını ve birbirinin önüne geçmesini gösterebilecek ve kutulardan kurulan bir mankeni hareketini kaybetmeden yaşayan bir bedene çevirebileceksin.

Kanca

Figürü kutulardan kurmak işe yarar mı?

Bir figürü kutularla çizdiğinde ortaya bir oyuncak robot çıkıyormuş gibi gelebilir. İnsan bedeninde köşe yoktur; göğüs yuvarlaktır, kol kavislidir, bel esner. Buna karşın figür çizimi öğreten pek çok kitap ve atölye, bedeni önce kutulardan, silindirlerden ve kürelerden kurmayı önerir. Bu derste bunun neyi çözdüğüne ve neyi çözmediğine bakacağız.

Bağlam

Giorgio Vasari, 1550'de ilk baskısı çıkan Sanatçıların Yaşamları kitabında Floransalı ressam Fra Bartolomeo'nun bir alışkanlığını anlatır. Vasari'ye göre ressam, kumaşları, zırhları ve benzeri şeyleri resmedebilmek için gerçek insan boyunda, eklemleri hareket edebilen ahşap bir model yaptırmıştı. Bu modeli gerçek kumaşlarla giydirir, kıvrımları istediği kadar uzun süre yerinde tutarak çizer ve boyardı. Fra Bartolomeo 1517'de öldüğünde hazırlanan atölye envanterinde iki ahşap manken kaydedilmiştir; Vasari'nin anlatısı bu belgeyle desteklenir.

Böyle bir manken, canlı bir modelin veremeyeceği bir şey sunar: hiç yorulmaz, hiç kıpırdamaz ve bir kumaş kıvrımını günlerce aynı yerde tutar. Ama aynı özellik bir sınır da taşır. Ahşap bir manken ağırlık taşımaz, nefes almaz, kasları gerilmez; onun duruşu ancak onu kuran elin bildiği kadar doğrudur. Kâğıtta kutularla kurulan bir figür de böyledir. Bu yöntem, hacmi ve yönü kurmak için güçlü bir araçtır, ama hareketi ve yaşamı başka bir yerden, jestten ve anatomiden alır.

Ana anlatım

Kutular neyi çözer, neyi çözmez?

Manken (manikin), bedeni birkaç basit, katı formdan kurulmuş bir modele indirgemektir. Bu indirgeme bir sorunu doğrudan çözer: düz bir kâğıtta hacim ve yön. Bir çizgi, bir bedenin hangi yöne döndüğünü söylemez; bir kutu ise söyler. Göğüs kafesini bir kutu olarak çizdiğinde, kutunun hangi yüzlerinin göründüğü figürün sana mı döndüğünü, yana mı baktığını, öne mi eğildiğini hemen gösterir. Ön yüz (front plane), kutunun bedenin ön tarafına denk gelen yüzüdür; göğüs kafesi kutusunda göğsün, leğen kutusunda karnın alt kısmının baktığı yöndür. Ön yüzü ve bir yan yüzü birlikte görüyorsan, figür sana göre dönmüştür.

Kutular ışığı da kolaylaştırır. Bir kutunun her yüzü ışığa farklı açıyla bakar ve bu yüzden farklı bir değer alır: ışığa bakan yüz açık, yan yüz orta ton, ışıktan uzak yüz koyu olur. Canlı bedenin yuvarlak yüzeylerinde bu değer bölgeleri yumuşak geçişlerle birleşir, ama yerleri kutunun yüzlerinden çok uzağa düşmez. Figürü önce kutularla kurmak, daha tek bir gölge atmadan ışığın bedene nasıl düşeceğini tahmin etmeni sağlar.

Kutuların çözmediği şey harekettir. Jest dersinde gördüğün sıraya burada bir basamak eklenir: önce jest, sonra manken, sonra anatomi. Kutular doğrudan kâğıda dizilirse, her biri kendi yerinde duran ama birbirine akmayan parçalardan oluşan bir figür çıkar. Kutuları jest çizgisinin üstüne, onun eğimine ve ritmine uyarak yerleştirmek, mankene hareketi ödünç verir.

Hangi parça hangi forma dönüşür?

Baş, yandan yumurta, önden ve arkadan kabaca bir kutu olarak düşünülebilir; yüzün ön yüzü ile kafatasının yan yüzleri arasındaki köşe, başın hangi yöne döndüğünü gösterir. Boyun, başı göğüs kafesine bağlayan ve hafifçe öne eğilen bir silindirdir. Göğüs kafesi, iskelet dersinde yumurta olarak çizdiğin kütledir; manken yönteminde onu üstü dar, altı geniş bir kutu gibi kurarsın. Leğen de bir kutu olarak, göğüs kafesinden daha kısa ve genişçe kurulur.

Kütle aralığı (gap between masses), göğüs kafesi kutusunun alt kenarı ile leğen kutusunun üst kenarı arasındaki boşluktur. Bu boşluk belin kendisidir; kemik yoktur, yalnızca omurga ve kaslar vardır. Bu yüzden iki kutu burada birbirine göre eğilir, döner ve sıkışır. Aralığı çok kısa tutmak figürü kaskatı gösterir; aralığı korumak, ağırlık dersinde gördüğün kalça ve omuz eksenlerinin karşıt eğimini kutuların kenarlarıyla göstermeyi mümkün kılar.

Kollar ve bacaklar birer sivrilen silindirdir (tapered cylinder): omuzda ve kalçada kalın, dirsekte ve dizde incelir, önkolda ve baldırda yeniden kalınlaşıp bilekte ve ayak bileğinde incelir. Düz, eşit kalınlıkta borular yerine sivrilen silindirler kullanmak, uzuvların gerçek biçimine bir adım daha yaklaştırır. Eklem küresi (joint sphere), omuzda, dirsekte, kalçada ve dizde iki silindirin birleştiği yeri gösteren küçük küredir; silindirin bu küre etrafında döndüğünü düşünmek, bir kolun ya da bacağın bükülmesini kırık bir çubuk gibi değil, dönen bir eklem gibi çizmeni sağlar. Eller ve ayaklar da basit kutular ve kamalar olarak başlar; parmaklar sonra eklenir.

Formlar uzayda nasıl döner ve üst üste biner?

Manken yönteminin asıl gücü, formların uzayda dönmesini göstermesidir. Bir silindirin kesiti bir elips olarak görünür; silindir sana doğru uzandıkça bu elips açılır, yana doğru uzandıkça kapanır. Kolunu doğrudan sana doğru uzatan birinin elinden omzuna kadar olan kısım kâğıtta birkaç santimetreye sıkışır; bu kısalmayı, uzunluğu ölçerek değil, üst üste açılan elipsleri çizerek gösterirsin. Bir önceki seviyede öğrendiğin kesit çizgisi burada, her silindirin yüzeyinde elips parçaları olarak yeniden işe yarar.

Formlar birbirinin önüne geçtiğinde, yakındaki form uzaktakinin kenarını keser. Yakındaki bir önkol, arkadaki üst kolun kenarını örter; öne uzanan bir uyluk, leğen kutusunun alt kenarını gizler. Bu bindirmeler derinliğin en güçlü işaretlerindendir; manken çiziminde hangi formun önde olduğuna karar vermek ve onun kenarını kesintisiz çizip arkadakini onun arkasında bitirmek, figürü kâğıttan ayırır.

Kutuların perspektifi de aynı kurallara uyar. Göğüs kafesi kutusunun kenarları, yakın uç büyük, uzak uç küçük olacak biçimde uzaklaşır. Aşağıdan bakılan bir figürde kutuların alt yüzleri, yukarıdan bakılan bir figürde üst yüzleri görünür. Bu yüzler, figüre hangi yükseklikten baktığını kâğıtta sabitleyen işaretlerdir; bir figürün bütün kutularında aynı bakış yüksekliğini korumak, parçaların aynı uzayda durduğunu gösterir.

Mankenden bedene nasıl geçilir?

Manken bir iskele gibidir; bina bitince kaldırılır. Kutuların köşeleri yuvarlatılır, silindirlerin kenarları kas kütlelerine göre kabartılır ve dış çizgi artık kutuya değil, onun içinden geçen yaşayan forma aittir. Son beş derste öğrendiğin anatomi bu aşamada gelir: göğüs kafesi kutusunun üstüne büyük göğüs kası, leğen kutusunun yanlarına kalça kasları, silindirlerin üstüne kaydırılmış kabartmalar. Kutuların yönü bu kasların yönünü belirler; kaslar kutunun döndüğü yöne doğru kıvrılır.

Manken tek bir kalıptan çıkmamalıdır. Her bedenin kutuları farklı oranlardadır: iri bir bedende leğen ve göğüs kutuları geniş ve derin, ince bir bedende dar ve sığdır; çocuğun başı gövdesine göre büyük, yaşlı bir bedenin göğüs kutusu çoğu zaman öne eğiktir. Bütün figürleri aynı ölçülerde bir mankenle kurmak, bütün insanları tek bir beden tipine çevirir. Modele bakıp önce kutuların oranını gözlemlemek, yöntemi bir kalıptan bir ölçüm aracına çevirir.

Bugün sanat malzemesi satan dükkânlarda küçük ahşap mankenler kolayca bulunur ve Fra Bartolomeo'nun modelinin küçük bir akrabası gibi masada durur. Işığın bir kutuya nasıl düştüğünü, bir kolun kısalınca nasıl göründüğünü denemek için yararlıdır. Ama bu mankenlerin çoğu, insan bedeninden farklı oranlarla ve farklı eklemlerle yapılır: beli çoğu zaman tek bir top eklemdir, omuzları kürek kemiği gibi kaymaz, bilekleri ve ayak bilekleri insanınki gibi dönmez. Bu yüzden ahşap bir mankenden çizilen bir duruş, canlı bir bedenin yapamayacağı ya da farklı yapacağı bir hareketi gösterebilir. Onu bir oran kaynağı değil, ışık ve perspektif için bir deneme nesnesi olarak kullanmak daha güvenlidir.

Kutuların yüzleri, tenin ışıkta nasıl okunacağını da önceden gösterir. Göğüs kafesi kutusunun ön yüzü ile yan yüzü arasındaki düzlem değişimi, açık bir tende yumuşak bir yarı ton bandı olarak okunur; koyu bir tende ise aynı değişim çoğu zaman ışığı yansıtan ince, parlak bir kenarla belirginleşir. Kutunun yüzlerini değer planı olarak kullanmak, hangi tende çalışırsan çalış, ışığın bedene nereden dönüp gölgeye geçtiğini baştan kurmanı sağlar.

Uygulama

1. Malzeme: eskiz kâğıdı, 2B ya da 4B kurşun kalem ve poz veren biri ya da bir figür fotoğrafı; kırk dakika ayır.
2. Figürün jest çizgisini çek; ardından göğüs kafesi ve leğeni birer kutu olarak, jest çizgisinin eğimine uyarak yerleştir ve aralarındaki kütle aralığını koru.
3. Başı ve boynu ekle; kutuların ön yüzlerini hafif bir tonla işaretleyerek figürün hangi yöne döndüğünü göster.
4. Kolları ve bacakları sivrilen silindirler olarak, eklem kürelerini omuz, dirsek, kalça ve dizde yerleştirerek çiz; her silindire iki üç kesit elipsi ekle.
5. Önde duran formun kenarını kesintisiz çiz, arkadakini onun arkasında bitir; sonra kutuların köşelerini yuvarlatıp kas kütlelerini ekle.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Figürü kutulardan kurmak işe yarar mı? Hacmi ve yönü kurmak için evet: bir kutunun hangi yüzlerinin göründüğü figürün döndüğü yönü, yüzlerin ışığa bakışı değer planını, silindirlerin elipsleri kısalmayı, bindirmeler derinliği gösterir. Hareketi ise kutular vermez; onu jest çizgisinden ödünç alırlar. Fra Bartolomeo'nun ahşap mankeni gibi, kâğıttaki manken de hiç kıpırdamayan, ama ancak onu kuran elin bildiği kadar doğru olan bir yardımcıdır. Ödevde manken yöntemiyle beş figür çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Manken yöntemiyle 5 figür çiz.

1. Beş farklı duruş seç: ayakta karşıt duruş, öne eğilme, oturma, bir kolunu sana doğru uzatma ve yere çömelme; en az iki figürü senden yaşça, yapıca ya da ten rengiyle belirgin biçimde ayrılan birinden çiz.
2. Her figürde önce jest çizgisini, sonra göğüs kafesi, leğen ve baş kutularını, en son sivrilen silindirleri ve eklem kürelerini kur.
3. Kol uzatma duruşunda kısalmayı kesit elipsleriyle göster; her figürde önde duran formu ve bindirmeleri belirt.
4. Figürlerden birini mankenden bedene geçir: köşeleri yuvarlat, kas kütlelerini ekle ve kutu yüzlerini değer planı olarak kullan.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Kutuların oranları modelin bedenine uyuyor mu; kütle aralığı korunmuş mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Önde duran formun kenarı kesintisiz, arkadakiler onun arkasında mı bitiyor?
• Değer (Ton): Kutuların ön ve yan yüzleri ayrı değerlerle ayırt ediliyor mu?
• Hangi duruşta kutuların yönünü bulmak en zordu?

Kendini sına

1. Göğüs kafesini kutu olarak çizmenin en doğrudan yararı nedir?

• A) Figürün hangi yöne döndüğünü göstermesi.
• B) Kasları otomatik olarak göstermesi.
• C) Figürü hızlı bitirmesi.
• D) Işığa gerek bırakmaması.

2. Manken yöntemi hangi sıraya yerleşir?

• A) Anatomi, jest, manken.
• B) Manken, anatomi, jest.
• C) Jest, manken, anatomi.
• D) Yalnız manken yeterlidir.

3. Bir silindir izleyiciye doğru uzandıkça kesit elipsi nasıl değişir?

• A) Kapanır ve çizgiye döner.
• B) Değişmez.
• C) Kareye dönüşür.
• D) Açılır ve daireye yaklaşır.

4. Kütle aralığı nedir?

• A) Başla boyun arasındaki mesafe.
• B) Göğüs kafesi ile leğen kutuları arasındaki, belin esnediği boşluk.
• C) İki ayak arasındaki mesafe.
• D) Omuzlar arasındaki genişlik.

5. Bütün figürleri aynı ölçülerde bir mankenle kurmak neden sorun olur?

• A) Kâğıt yetmez.
• B) Figürler fazla hareketli olur.
• C) Farklı bedenlerin oranlarını tek bir beden tipine çevirir.
• D) Işık yanlış düşer.

Cevaplar

1. A — Kutunun hangi yüzlerinin göründüğü, gövdenin hangi yöne döndüğünü hemen gösterir.
2. C — Hareket jestten gelir; kutular onun üstüne, anatomi en son kutuların üstüne kurulur.
3. D — Silindir sana doğru uzandıkça kesiti daha açık görünür ve daireye yaklaşır.
4. B — Bu boşlukta kemik yoktur; iki kutu burada birbirine göre eğilir ve döner.
5. C — Beden tiplerinin kutu oranları farklıdır; tek kalıp bu çeşitliliği siler.

Referans görseller

• Özgün şema: aynı duruşun üç aşaması; jest çizgisi, kutu ve silindirlerden manken, mankenden kurulmuş beden.
• Özgün şema: izleyiciye doğru uzanan bir kolda açılan kesit elipsleri ve bindirmeler.
• Özgün şema: farklı beden tipleri için farklı oranlarda göğüs ve leğen kutuları.
• Özgün çekim: açık ve koyu tende, yandan ışıkta göğüs kafesinin ön yüzden yan yüze geçişi.

Sonraki derse köprü

Bu derste jest, manken ve anatomiyi bir sıraya koyduk. Ama her pozda bu sıranın tamamına zaman yetmez. Sonraki derste otuz saniyelik, iki dakikalık ve on dakikalık krokilerde bu basamaklardan hangisine ne kadar yer kaldığını ve sürenin önceliği nasıl değiştirdiğini göreceğiz.