Ağırlık ve kontrapposto

Öğrenme hedefi

Denge ve ağırlık dağılımını figürde gösterebileceksin. Bir bacak bedeni tek başına taşıdığında bedenin ayaktan başa kadar zincirleme nasıl yanıt verdiğini kalça ekseni, omuz ekseni ve omurganın eğrisiyle izleyebilecek; ağırlığın bir duvara, bir sopaya ya da oturma kemiklerine dağıldığı duruşları çizebilecek ve bir figürün neden kaskatı, neden rahat göründüğünü bu dağılımın diliyle açıklayabileceksin.

Kanca

Antik heykeller neden bu kadar rahat duruyor?

Bir müzenin antik salonunda yürürken bazı heykellerin sanki birini bekliyormuş gibi gevşek durduğunu, bazılarınınsa sanki bir komut bekliyormuş gibi dimdik kaldığını fark edebilirsin. İki heykel de mermerdir, ikisi de ayaktadır, ikisinin de kasları işlenmiştir. Farkı yaratan şey, bedenin ağırlığını nereye verdiğidir.

Bağlam

Metropolitan Sanat Müzesi'ndeki Kouros (New York Kouros) heykeli, müzenin kaydına göre yaklaşık MÖ 590–580 yıllarında Attika'da, Naksos mermerinden yontulmuş ve bir soylunun mezar işareti olarak dikilmiştir; yüksekliği kaidesiz yaklaşık 195 santimetredir. Kouros (kouros), arkaik Yunan sanatında ayakta duran, çıplak genç erkek heykeline verilen addır. Figür dimdik öne bakar; kollar yanlara bitişiktir, sol ayak bir adım öndedir, ama kalçalar ve omuzlar yataydır. Ayak öne atılmış gibi görünse de ağırlık iki bacağa eşit dağılmıştır.

Atina'daki Akropolis Müzesi'nde duran Kritios Çocuğu (Kritios Boy) ise yaklaşık MÖ 480 yılına tarihlenen, 116,7 santimetre yüksekliğinde mermer bir genç heykelidir. Gövdesi 1865–1866'da Parthenon'un güneydoğusunda, başı 1888'de Akropolis'in güney duvarları yakınında bulunmuştur. Heykel ağırlığını sol bacağına verir; sağ bacak gevşektir ve dizden hafifçe bükülmüştür. Kaynaklar onu, ağırlığı bir bacağa veren karşıt duruşu gösteren bilinen en erken Klasik Yunan heykeli olarak anar. Aralarında yaklaşık yüz yıl bulunan bu iki heykel, kancadaki farkı yan yana gösterir.

Ana anlatım

Kouros neden dimdik, Kritios Çocuğu neden rahat?

Kouros, ağırlığı iki bacağa eşit dağıtılmış bir bedendir. Bir ayak öndedir, ama iki bacak da düz ve gergindir; bu yüzden kalça ekseni, yani iki kalça çıkıntısını birleştiren çizgi, yataydır. Omuz ekseni de yataydır. Omurga dikey bir çizgi olarak iner ve beden sağa sola simetriktir. Bu düzen, heykele bir anıtın ağırbaşlılığını verir; figür bir an için duran değil, hep orada duracakmış gibi görünen bir bedendir.

Kritios Çocuğu'nda tek bir değişiklik bütün bedeni değiştirir: ağırlık sol bacağa geçmiştir. Taşıyan bacak düzleşir, serbest bacak gevşer ve dizden bükülür. Bu değişiklik kalçadan başlayarak yukarı doğru yayılır. Kalça ekseni artık yatay değildir; omurga hafifçe kıvrılır ve baş hafifçe yana döner. Değişiklikler küçüktür, ama heykeli bir komut bekleyen figürden bir anı yaşayan figüre çevirir.

Rahat görünüşün nedeni, gündelik deneyimde de görülebilir. Uzun süre ayakta bekleyen biri ağırlığını çoğu zaman bir bacağa verir ve bir süre sonra öbürüne geçer; taşımayan bacak bu arada dinlenir. Kritios Çocuğu'na bakan göz bu tanıdık duruşu tanır ve figürü gevşemiş olarak okur. Kouros ise iki bacağı birden gergin tutan, gündelik hayatta pek az süren bir duruşu gösterir. Hangisinin daha güzel olduğu bir zevk sorusudur; hangisinin ağırlığı nasıl dağıttığı ise ölçülebilir bir sorudur.

Ağırlık bedende nasıl dağılır?

Bir bacak yükü üstlenince beden, ayaktan başa doğru bir zincir gibi yanıt verir. Bacak dersinde ağırlık çizgisinin taşıyan ayağa indiğini gördün; bu derste zincirin geri kalanını izleyeceğiz. Taşıyan bacak düzleşir ve o taraftaki kalça yükselir. Serbest bacağın tarafında kalça alçalır, çünkü o bacak artık leğeni desteklemez. Böylece kalça ekseni, taşıyan taraftan serbest tarafa doğru aşağı eğilir.

Leğen eğilince omurga dengeyi korumak için ters yöne kıvrılır. Omuz ekseni çoğu zaman kalça ekseninin tersine eğilir: taşıyan taraftaki omuz alçalır, serbest taraftaki omuz yükselir. Baş, bu iki karşıt eğimin sonunda ağırlık çizgisine geri döner; boynun dibinden inen çekül yine taşıyan ayağa düşer. Taşıyan taraftaki bel, iki eksenin birbirine yaklaştığı yerdir ve orada sıkışır; öbür yanda bel gerilir.

Kalça ve omuz eksenleri arasındaki açı bir ölçü aracıdır. Açı küçüldükçe duruş dinginleşir, büyüdükçe hareketlenir. Ayakta bekleyen biri küçük bir açıyla durabilir; kalçasında bir çocuk taşıyan biri ise yükü taşıyan kalçasını belirgin biçimde yukarı iter ve gövdesini karşı yöne eğer, açı büyür. Serbest bacağın konumu da duruşu değiştirir: öne, yana ya da arkaya uzanabilir, parmak ucuyla yere değebilir. Hangisini seçersen seç, onun tarafındaki kalça alçak kalır.

Ağırlık başka nerelere dağılabilir?

Beden ağırlığını her zaman yalnız ayaklarına vermez. Dış destek (external support), bedenin ağırlığının bir bölümünü alan bir duvar, bir sopa, bir masa ya da bir sandalye koludur. Bronz özgünlerin Roma dönemi mermer kopyalarında figürün yanında sık sık bir ağaç gövdesi görülür; bronzun kendi kendini taşıyabildiği yerde mermer bacak kırılabileceği için bu destek yapısal bir iş görür. Bir çizimde dış desteği görmek, destek alanının genişlediğini görmektir: ağırlık çizgisi artık ayakla desteğin arasına düşebilir ve figür, tek başına dengede duramayacağı bir eğimde rahatça durabilir.

Duvara omzuyla yaslanan birinin ağırlığı ayakları ile omzu arasında bölünür; bu yüzden gövdesi dikeyden sapar ve ayakları duvardan uzaklaşır. Bir sopaya dayanan birinin taşıyan kolu gerilir ve o taraftaki omuz yükselir. Diz çöken bir figürde ağırlık bir dize ve karşı ayağa ya da iki dize bölünür; leğen, yere değen dizin üstünde alçalır ve gövde öne ya da arkaya eğilerek ağırlık çizgisini dizle ayak arasındaki alanda tutar. Bu durumlarda kalça ve omuz eksenleri, yalnız ayaklara dayanan bir figürdeki düzenden farklı eğilir; çizimde önce desteği ve bedenin ona değdiği noktayı kurmak, eksenleri doğru eğmeyi kolaylaştırır.

Oturan bir figürde ağırlık, leğenin alt kısmındaki iki çıkıntıya, oturma kemiklerine (sitting bones) iner. Bu kemikler bir sandalyenin yüzeyine değen asıl noktalardır; ağırlık birine daha çok verildiğinde leğen o yana eğilir ve omurga yine ters yöne kıvrılır. Oturan figürde de karşıt duruş bu yüzden görülebilir. Ayaklar, kollar ve sırt dayanağı ağırlığın bir kısmını paylaşır; figürün neye ne kadar yaslandığını görmek, oturan bir bedenin sandalyeye gerçekten oturup oturmadığını belirler.

Karşıt duruş nasıl çizilir?

Karşıt duruşu çizerken sıralama, dengeyi baştan güvenceye alır. Önce boynun dibinden bir ağırlık çizgisi indirir ve taşıyan ayağı onun altına yerleştirirsin. Sonra kalça eksenini, taşıyan tarafta yüksek olacak biçimde eğersin. Omuz eksenini bunun tersine eğer, iki ekseni omurganın eğrisiyle bağlarsın. Serbest bacağı, alçak kalçadan başlayarak dizden bükersin. Kütleler, kemik noktaları ve kaslar bu iskeletin üstüne gelir.

Çizimi bitirdikten sonra dört denetim yapılabilir: ağırlık çizgisi taşıyan ayağa düşüyor mu, kalça taşıyan tarafta yüksek mi, omuz ekseni ters yöne eğiliyor mu, sıkışan bel taşıyan tarafta mı? Bu dördünden biri ters dönerse figür ya devrilecekmiş gibi durur ya da kaskatı görünür. Canlı modelden çalışırken bir güçlük daha vardır: model zamanla yorulur ve ağırlığını fark etmeden öbür bacağa kaydırır. Figür atölyelerinde bu yüzden ayakların yeri çoğu zaman yere bantla ya da tebeşirle işaretlenir ve model molalardan sonra aynı izlere döner. Çizimde ise ilk dakikalarda hangi bacağın taşıdığını belirleyip bu kararı korumak gerekir; model ağırlığını değiştirdi diye kalçayı ortada öbür yana çevirmek, yarısı bir duruşa, yarısı başka bir duruşa ait bir figür üretir. Modeli yeniden duruşa almak ya da yeni bir çizime başlamak, iki duruşu birleştirmekten daha iyi sonuç verir.

Kouros düzenini bilerek seçmek de bir karardır; bir anıtın, bir törenin ağırbaşlılığı istendiğinde simetrik duruş güçlü bir araçtır.

Karşıt duruşta taşıyan taraftaki belin sıkışması ışıkta da görünür. Tende oluşan kıvrım, yandan gelen ışıkta küçük bir gölge çizgisi bırakır. Koyu bir tende bu kıvrım derin ve kesin bir koyu çizgi olarak okunabilir, çevresindeki gerilen deri ise ışığı parlak bir şerit hâlinde yansıtır. Açık bir tende kıvrımın içi kırmızımsı ya da pembemsi bir yarı tonla dolabilir. Bu küçük değer farkları, ağırlığın hangi bacakta olduğunu çizgiye ek olarak değerle de anlatır.

Uygulama

1. Malzeme: kâğıt, yumuşak kalem, bir boy aynası; kırk dakika ayır.
2. Ayna karşısında ağırlığını iki bacağa eşit ver ve bir kouros duruşu çiz: yatay kalça ve omuz eksenleri, dikey omurga.
3. Ağırlığını sol bacağına ver ve aynı açıdan yeniden çiz: önce ağırlık çizgisi ve taşıyan ayak, sonra yükselen kalça, ters eğilen omuz ekseni ve omurganın eğrisi.
4. Omzunla bir duvara yaslan ve bu duruşu çiz; ağırlık çizgisinin ayakla duvar arasına düştüğünü işaretle.
5. Bir sandalyeye ağırlığını bir yana vererek otur ve çiz; oturma kemiklerinin yerini ve leğenin eğimini göster.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Antik heykeller neden bu kadar rahat duruyor? Çünkü bazıları ağırlığını tek bir bacağa verir. Kouros ağırlığı iki bacağa eşit dağıtır ve kalça ile omuz eksenleri yatay kalır; Kritios Çocuğu ağırlığı sol bacağa verir ve beden ayaktan başa zincirleme yanıt verir: taşıyan tarafta kalça yükselir, omuz ekseni ters yöne eğilir, omurga kıvrılır, baş ağırlık çizgisine döner. Ağırlık bir duvara, bir sopaya ya da oturma kemiklerine de dağılabilir; o zaman destek alanı genişler ve eksenler başka eğilir. Ödevde beş karşıt duruş figürü çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

5 kontrapposto figürü çiz.

1. Bir modelden, aynadan ya da bir heykel fotoğrafından beş farklı karşıt duruş seç: tek bacakta duruş, kalçada yük taşıma, duvara yaslanma, sopaya dayanma ve bir yana ağırlık veren oturuş.
2. Her figürde önce ağırlık çizgisini, taşıyan ayağı ya da temas noktalarını kur; sonra kalça ve omuz eksenlerini eğ.
3. Omurga eğrisini, serbest bacağı ve kütleleri ekle; sıkışan beli taşıyan tarafta göster.
4. Her figürün yanına dört denetimi işaretle; modellerini genç ve yaşlı, ince ve iri, açık ve koyu tenli bedenlerden seç.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Boyun dibinden inen çekül her figürde taşıyan ayağa ya da destek alanının içine düşüyor mu?
• Kompozisyon: Beş figür sayfaya karışmadan yerleşti mi; farklı dağılımlar ayırt ediliyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Sıkışan bel ve gerilen kenar değer farkıyla da görünüyor mu?
• Hangi duruşta ağırlığın nereye gittiğini bulmak en zordu?

Kendini sına

1. Arkaik kouros heykelinde ağırlık nasıl dağılmıştır?

• A) Yalnız sol bacağa.
• B) İki bacağa eşit.
• C) Bir sütuna.
• D) Yalnız sağ bacağa.

2. Ağırlık sol bacağa verildiğinde hangi kalça yükselir?

• A) Sağ kalça.
• B) İkisi de alçalır.
• C) Kalçalar yatay kalır.
• D) Sol kalça, yani taşıyan taraf.

3. Karşıt duruşta omuz ekseni genellikle nasıl eğilir?

• A) Kalça ekseninin tersine.
• B) Kalça ekseniyle aynı yöne.
• C) Hiç eğilmez.
• D) Yalnız öne doğru.

4. Duvara omzuyla yaslanan bir figürde ağırlık çizgisi nereye düşebilir?

• A) Başın arkasına.
• B) Serbest ayağın dışına.
• C) Ayakla duvar arasına, genişleyen destek alanının içine.
• D) Hiçbir yere.

5. Oturan bir figürün ağırlığı leğende hangi noktalara iner?

• A) Kalçanın dış çıkıntılarına.
• B) Oturma kemiklerine.
• C) Kuyruk sokumuna.
• D) Diz kapaklarına.

Cevaplar

1. B — Kouros iki bacağı da gergin tutar; kalça ve omuz eksenleri yatay kalır.
2. D — Taşıyan bacak düzleşir ve leğeni o tarafta yukarı iter.
3. A — Omurga leğenin eğimini dengelemek için kıvrılır ve omuzlar ters yöne eğilir.
4. C — Duvar ağırlığın bir kısmını alır; destek alanı ayaktan duvara kadar genişler.
5. B — Leğenin alt kısmındaki iki çıkıntı oturan bedenin ağırlığını yüzeye aktarır.

Referans görseller

• Özgün şema: kouros ve Kritios Çocuğu yan yana; kalça ve omuz eksenleri, omurga ve ağırlık çizgisi işaretli.
• Özgün şema: duvara yaslanan, sopaya dayanan ve oturan figürde destek alanı ve temas noktaları.
• Özgün çekim: farklı ten tonlarında yandan ışıkta taşıyan taraftaki bel kıvrımı.

Sonraki derse köprü

Bu derste ağırlığı kalça ve omuz eksenleri gibi çizgilerle izledik. Ama bir figür yalnız çizgilerden oluşmaz; göğüs kafesi ve leğen, uzayda dönen hacimli kütlelerdir. Sonraki derste figürü kutular ve silindirler gibi basit formlardan kurmanın işe yarayıp yaramadığını soruyoruz.