Jest ve hareket

Öğrenme hedefi

Figürün hareket çizgisini hızla yakalayabilecek ve bu çizginin üstüne, son beş derste gördüğün anatomiyi hareketi bozmadan oturtabileceksin. Hareketin bedende bir kenardan öbürüne nasıl aktığını ritim çizgileriyle gösterebilecek; gerilen ve sıkışan kenarları ayırt edebilecek; göğüs kafesi ile leğenin birbirine göre eğilip döndüğünü birkaç çizgiyle belirtebileceksin. Otuz saniyeden iki dakikaya uzanan pozlarda ve bellekten çizimde jesti kaybetmeden çalışabileceksin.

Kanca

Bir figürü canlı yapan şey anatomi mi, jest mi?

Son beş derste oranları, kemikleri, gövdenin, kolun ve bacağın kaslarını çalıştın. Bu bilgiyle çizilmiş bir figür kolayca bir anatomi atlasının levhasına dönüşebilir: her kas yerinde, her kemik doğru, ama figür hiçbir şey yapmıyor. Öte yandan birkaç saniyede atılmış, kasları hiç göstermeyen bir çizgi bazen bir insanın koştuğunu, eğildiğini ya da yorulduğunu hemen anlatır. Bu derste bu ikisini karşı karşıya koymak yerine, birinin öbürünün üstüne nasıl kurulduğuna bakacağız.

Bağlam

New York'taki Metropolitan Sanat Müzesi, Floransalı kuyumcu, heykeltıraş ve ressam Antonio Pollaiuolo'nun Çıplak Adamların Savaşı (Battle of the Nude Men) adlı gravürünün bir baskısını 1917'den beri koleksiyonunda tutar. Müze baskıyı yaklaşık 1470–1490 arasına tarihler; kâğıt 38,4 × 58,9 santimetredir. Müzenin notuna göre bu, döneminin en büyük gravürüdür ve Pollaiuolo'nun imzasını taşıyan tek baskıdır. Bir levhanın üzerindeki yazı, eseri Floransalı Antonio Pollaiuolo'nun işi olarak adlandırır.

Baskıda, sık bir bitki örtüsünün önünde, ellerinde silahlarla birbirine saldıran on çıplak erkek görünür. Figürler zorlu, gerilmiş duruşlardadır ve kasları belirgin biçimde işlenmiştir; eser, Rönesans'ta hareket hâlindeki bedenin anatomisini gösterme çabasının erken örneklerinden biri olarak anılır. Ön plandaki iki figür, aynı duruşu biri önden, öbürü arkadan gösterir gibi birbirini yansıtır; bu yüzden bazı araştırmacılar baskının sanatçılara bir duruş örnekleri dağarcığı olarak da hizmet etmiş olabileceğini düşünür. Kasların bu kadar görünür olduğu bir sahnede bile savaşı okuyabilmemizi sağlayan şey, her bedenin bir yöne atılması, bükülmesi ya da geri çekilmesidir.

Ana anlatım

Anatomi mi, jest mi?

Kancadaki soru bir seçim ister gibi durur, ama iki şey figürde farklı işler görür. Jest (gesture), figürün ne yaptığını taşır: nereye yöneldiğini, ağırlığını nereye verdiğini, hangi yanının gerilip hangisinin gevşediğini. Anatomi ise bu hareketin neden öyle göründüğünü açıklar: hangi kemik neyi taşıyor, hangi kas kasılıp kabarıyor, hangisi uzayıp düzleşiyor. Birincisi olmadan figür bir levhaya döner; ikincisi olmadan canlı ama inandırıcılığı zayıf bir karalama kalır.

Birinci seviyedeki jest dersinde hareket çizgisini, ağırlık taşıyan bacağı ve omuzla kalçanın karşıt eğimini birkaç saniyede yakalamayı çalıştın. Dördüncü seviyede soru değişir: artık kemikleri ve kasları biliyorsun, peki bu bilgi çizime nasıl girecek? Pek çok figür eğitimcisinin önerdiği sıra, jestin önce, anatomik yapının onun üstüne gelmesidir. Çizim, ilk saniyelerde hareketi bulursa sonraki her çizgi ona hizmet eder; ilk dakikalar kasları sıralamakla geçerse, hareket sonradan eklenmeye çalışılan bir süs gibi kalır.

Pollaiuolo'nun gravürü bu ilişkiyi iki yönden gösterir. Kaslar ayrıntılı işlenmiştir ve baskının anatomi gösterisi yanı güçlüdür. Ama sahnenin okunması kasların sayısından gelmez; kılıcını kaldıran, kaçan, yere eğilen bedenlerin her birinin tek bir yöne akan duruşundan gelir. Kasları bir an için örtüp yalnız figürlerin siluetlerine baktığında savaş yine anlaşılır; siluetleri kaldırıp yalnız kas çizgilerini bıraktığında ise sahne dağılır.

Hareket bedende nasıl akar?

Hareket çizgisi figürü baştan ayağa özetleyen tek bir eğridir. Onun üstüne kurulacak ikinci araç ritim çizgisidir (rhythm line). Bedenin bir kenarındaki eğri, bir yerde biter ve karşı kenarda devam eder: uyluğun dış yanındaki kavis dizin iç yanına, oradan baldırın dış kabartmasına geçer. Bacak dersinde gördüğün kaydırılmış kabartmalar, jest çiziminde bu çapraz akışın kaynağıdır. Bir kolu ya da bacağı iki paralel çizgiyle çizmek bu akışı keser; eğrileri iki yan arasında sırayla dağıtmak ise gözü figürün boyunca taşır.

Hareket eden bir bedende iki yan birbirinin aynı değildir. Gerilen kenar (stretch side), uzayan yandır; burada dış çizgi uzun, sade ve neredeyse düzdür. Sıkışan kenar (pinch side), kısalan yandır; burada dış çizgi kısa kavislerle kırılır, deri ve kas kıvrımlar hâlinde toplanır. Yana eğilen bir gövdede eğildiği taraftaki bel sıkışır, karşı taraf gerilir. Jest çiziminde bu karşıtlık, eğri bir çizgiyle düz bir çizgiyi karşı karşıya koyarak birkaç saniyede gösterilebilir.

Kütle eğimi (tilt) üçüncü araçtır. Göğüs kafesi ve leğen iki ayrı kütle olarak düşünülür ve her biri kendi yönüne eğilir, döner. Tek bacağa yaslanan bir figürde leğenle göğüs kafesinin eğimleri birbirine karşı açılır; öne uzanan bir figürde göğüs kafesi leğene göre dönerek öne gelir. Jest çiziminde bu iki kütleyi birer basit kutu ya da yumurta çizgisiyle belirtip aralarındaki açıyı görmek, omurganın o anki eğrisini ortaya çıkarır. İskelet dersinde öğrendiğin gibi bu iki kütle arasında esneyen tek bölge beldir; hareketin büyük kısmı orada toplanır.

Anatomi jestin üstüne nasıl oturur?

Jest çizgisi çizildikten sonra anatomi ona sırayla eklenir, ve her eklemede aynı soru sorulur: bu çizgi hareketi güçlendiriyor mu, yoksa durduruyor mu? Önce iskeletin yer işaretleri gelir: göğüs kemiğinin çentiği, köprücük kemikleri, leğenin ön çıkıntıları, diz kapakları. Bunlar jest çizgisinin üzerinde, onun eğimine uyarak yerleştirilir. Omurganın eğrisi çoğu zaman hareket çizgisinin kendisiyle örtüşür; çizimde ikisi ayrı ayrı çizilmez.

Kaslar en son gelir ve hareketin yönüne göre biçim değiştirir. Kasılan bir kas kısalır ve kabarır; kol dersinde bükülen dirsekte ön kol kasının öne doğru toplandığını gördün. Uzayan bir kas ise düzleşir ve kenarı sadeleşir. Bu yüzden sıkışan kenarda kasları kısa ve dolgun, gerilen kenarda uzun ve yassı göstermek, anatomiyi jestin hizmetine sokar. Atlastaki bir levhadan ezberlenmiş, hareketsiz bir kas şemasını hareket eden bir figüre olduğu gibi taşımak ise figürü dondurur.

Pollaiuolo'nun figürlerine bakarken bu ölçü işe yarar. Bazı izleyiciler kasların fazla ayrıntılı işlendiğini düşünür; bazıları bunu baskının gücü sayar. Hangisini seçersen seç, sorabileceğin ölçülebilir bir soru vardır: kasların yönü, figürün hareket çizgisiyle aynı yöne mi akıyor? Kılıç kaldıran bir kolun kasları kolu uzatan yöne dizildiğinde hareket güçlenir; çapraz dizildiğinde göz duraksar.

Uzun pozlarda tehlike, ayrıntı çoğaldıkça jestin kaybolmasıdır. İki dakikalık bir çizimin son saniyelerinde ilk çizdiğin hareket çizgisine yeniden bakmak ve ayrıntıların onu hâlâ taşıyıp taşımadığını denetlemek, bu kaybı önlemenin basit bir yoludur.

Hızlı yakalama nasıl çalışılır?

Hız, bir süre merdiveniyle kazanılır. Otuz saniyelik pozlarda yalnızca hareket çizgisini, iki kütlenin eğimini ve bir iki ritim çizgisini çizersin. Bir dakikalık pozlarda gerilen ve sıkışan kenarı eklersin. İki dakikalık pozlarda iskeletin yer işaretlerini jest çizgisinin üstüne yerleştirirsin. Her basamakta ilk saniyeler aynıdır: önce hareket, sonra yapı. Kırk jestlik bir oturum, bu merdiveni birkaç kez inip çıkmana yeter.

Bellekten jest (memory gesture), hızı başka bir yoldan artırır. Bir pozu on saniye boyunca yalnızca izlersin, sonra kaynağı kapatır ve bakmadan çizersin. Bellek ayrıntıyı tutmaz; geriye yalnız hareketin kendisi kalır. Bu alıştırma, gözünün neye baktığını da gösterir: bellekten çizdiğin figürde eksik kalan şey, izlerken fark etmediğin şeydir. Aynı eylemin ardışık evrelerini, örneğin eğilip bir şey kaldıran birinin üç anını, sırayla çizmek de hareketin zaman içinde nasıl değiştiğini görmeyi kolaylaştırır.

Jest çizimi farklı bedenlerle daha çok şey öğretir. Aynı eylemi yapan bir çocuğun, bir yaşlının, iri ya da ince bir bedenin hareket çizgisi farklıdır; ağırlık, denge ve eklem açıklığı hareketi değiştirir. Model seçerken farklı yaşları, beden tiplerini ve ten tonlarını karıştırmak, tek bir beden tipine göre kurulmuş bir jest alışkanlığını kırar. Işık ve fon da jestin ne kadar çabuk okunacağını etkiler: koyu tenli bir model koyu bir fonda loş ışıkta durduğunda siluet kaybolabilir, açık tenli bir model beyaz bir fonda parlak ışıkta durduğunda da kenarlar solabilir. Figürle fon arasında değer farkı yaratacak bir fon ya da ışık seçmek, hangi tende olursa olsun, hareketi ilk bakışta görünür kılar.

Uygulama

1. Malzeme: büyük bir eskiz defteri ya da ucuz kâğıt, kömür ya da yumuşak kalem, bir zamanlayıcı ve hareket eden insanların bulunduğu bir kaynak. Yarım saat ayır.
2. Zamanlayıcıyı otuz saniyeye kur ve on figür çiz: her birinde hareket çizgisi, göğüs kafesi ile leğen için iki kısa kütle çizgisi ve bir ritim çizgisi.
3. Bir dakikalık beş pozda gerilen kenarı düz ve uzun, sıkışan kenarı kısa kavislerle göster.
4. İki dakikalık iki pozda jest çizgisinin üstüne göğüs kemiği çentiğini, leğen çıkıntılarını ve diz kapaklarını yerleştir; son saniyelerde ilk hareket çizgisine yeniden bak.
5. Bir pozu on saniye izle, kaynağı kapat ve bellekten çiz; eksik kalan şeyi köşeye yaz.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir figürü canlı yapan şey anatomi mi, jest mi? Jest figürün ne yaptığını, anatomi bunun neden öyle göründüğünü taşır; biri öbürünün yerine geçmez, ama sıraları vardır. Hareket çizgisi, ritim çizgileri, gerilen ve sıkışan kenar ve iki kütlenin eğimi ilk saniyelerde kurulur; iskeletin yer işaretleri ve kaslar bunların üstüne, hareketin yönüne uyarak eklenir. Pollaiuolo'nun gravürü, kasları ne kadar ayrıntılı işlenirse işlensin, bir sahnenin bedenlerin yönüyle okunduğunu gösterir. Ödevde kırk jest çizimi yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

40 jest çizimi yap.

1. Hareket eden insanların bulunduğu bir kaynak seç: bir spor salonu, bir park, bir dans ya da spor kaydı; farklı yaş, beden ve tende modeller bulunsun.
2. Yirmi çizimi otuz saniyede, on çizimi bir dakikada, beş çizimi iki dakikada yap; her birinde önce hareket çizgisini çek.
3. Kalan beş çizimi bellekten yap: pozu on saniye izle, kaynağı kapat, sonra çiz.
4. Hiçbir çizimi silme; sayfaların altına süreyi ve kaynağı yaz, en canlı üç çizimi işaretle.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Hareket çizgisi her figürde ilk çizgi mi; iki kütlenin eğimi görünüyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Gerilen ve sıkışan kenarlar ayırt ediliyor mu; ayrıntılar jesti örtüyor mu?
• Kompozisyon: Figürler sayfaya okunur biçimde yerleşti mi?
• Bellekten çizimlerde hangi bilgi en sık eksik kaldı?

Kendini sına

1. Jest ile anatomi arasındaki ilişki nasıl tanımlanabilir?

• A) Jest figürün ne yaptığını, anatomi bunun neden öyle göründüğünü taşır.
• B) Anatomi jestin yerine geçer.
• C) Jest yalnızca başlangıç seviyesinde kullanılır.
• D) İkisi arasında bir ilişki yoktur.

2. Yana eğilen bir gövdede eğildiği taraftaki bel nasıl görünür?

• A) Gerilir ve düzleşir.
• B) Değişmez.
• C) Sıkışır ve kısa kavislerle kırılır.
• D) Kaybolur.

3. Ritim çizgisi neyi gösterir?

• A) Figürün dış konturunu.
• B) Bir kenardaki eğrinin karşı kenarda devam etmesini.
• C) Ağırlık çizgisini.
• D) Işık yönünü.

4. Hareket eden bir figürde uzayan kas nasıl gösterilir?

• A) Kısa ve dolgun.
• B) Kıvrımlarla.
• C) Hiç gösterilmez.
• D) Uzun ve daha yassı.

5. Bellekten jest alıştırması neyi ortaya çıkarır?

• A) Kaynağı izlerken fark etmediğin şeyleri.
• B) Kasların adlarını.
• C) Figürün boyunu.
• D) Kâğıdın dokusunu.

Cevaplar

1. A — Jest hareketi, anatomi o hareketin yapısal nedenini taşır; ikisi farklı işler görür.
2. C — Eğilen tarafta bel kısalır ve deri ile kas kıvrımlar hâlinde toplanır.
3. B — Kenarlar arasında sırayla geçen eğriler gözü figürün boyunca taşır.
4. D — Uzayan kas düzleşir ve kenarı sadeleşir; kasılan kas ise kısalıp kabarır.
5. A — Bellek ayrıntıyı tutmaz; bellekten çizimde eksik kalan, izlerken görmediğin şeydir.

Referans görseller

• Özgün şema: Pollaiuolo'nun figürlerinden üçünün yalnız hareket çizgileri ve kütle eğimleri; kasları örtülmüş ve yalnız kasları kalmış iki versiyon.
• Özgün şema: yan yatan bir gövdede gerilen ve sıkışan kenar; kenarlar arasında geçen ritim çizgileri.
• Özgün çekim: farklı yaş, beden ve tende modellerle aynı eylemin jest çizimleri; figür-fon değer farkının siluete etkisi.

Sonraki derse köprü

Bu derste hareketin bedende nasıl aktığını ve anatomiyi o akışın üstüne nasıl oturtacağımızı gördük. Ama hareket eden bir figür kadar hareketsiz duran bir figür de dengesini bir yerden alır. Sonraki derste ağırlığın bedende nasıl dağıldığına ve antik heykellerin neden bu kadar rahat durduğuna bakacağız.