Bacak ve ayak anatomisi

Öğrenme hedefi

Bacak ve ayak anatomisini, figürü ayakta tutan bir yapı olarak doğru çizebileceksin. Devrilecekmiş gibi duran bir figürün sorununu ağırlık çizgisi ve destek alanıyla açıklayabilecek; uyluk kemiğinin kalçadan dize neden içe doğru eğildiğini, bacağın büyük kaslarının iki yandaki dış çizgileri nasıl kaydırdığını gözlemleyebilecek; ayağı bir kama ve bir kemer olarak kurabilecek ve ağırlığın bir bacağa verildiği, iki bacağa dağıldığı ya da yürüyüşte aktarıldığı duruşları dengede çizebileceksin.

Kanca

Çizdiğiniz figür neden devrilecekmiş gibi durur?

Bir figür çizersin; oranlar doğru, kaslar yerinde, yüz güzel. Yine de bir şey rahatsız eder: figür ayakta durmuyor, sanki öne ya da yana doğru devrilecekmiş gibi. Sorun çoğu zaman bacaklarda değil, onların taşıdığı ağırlıktadır. Ayakta duran her beden, ağırlığını yere bir yerden aktarır; bu aktarma kâğıtta yanlış kurulursa, en güzel çizilmiş figür bile düşecekmiş gibi görünür.

Bağlam

Napoli'deki Ulusal Arkeoloji Müzesi, Yunan heykeltıraş Polykleitos'un Mızrak Taşıyan (Doryphoros) adlı heykelinin Roma döneminden kalma, iyi korunmuş bir mermer kopyasını saklar; heykel 2,12 metre yüksekliğindedir. Özgün bronz heykel yaklaşık MÖ 440'ta dökülmüştü ve kaybolmuştur; bugün yalnızca sonraki kopyalarından bilinir. Heykel, sol omzunda bir mızrak taşıyan, güçlü yapılı, ayakta duran bir savaşçıyı gösterir.

Mızrak Taşıyan, ağırlığın tek bir bacağa verildiği karşıt duruşun, kontrappostonun erken ve klasik örneklerinden biri olarak anılır. Sağ bacak ağırlığı taşır ve düz durur; sol bacak serbesttir, dizden hafifçe bükülür ve topuğu yerden kalkar. Kalça taşıyan bacağın tarafında yükselir, omuzlar karşı yöne eğilir. Heykel, yürümek üzereymiş gibi canlı durur ama devrilmez; çünkü bütün ağırlığı, taşıyan ayağın üzerinde toplanmıştır. Kancadaki sorunun cevabı bu dengede saklıdır.

Ana anlatım

Bir figür neden dengede durur?

Ayakta duran bir bedenin ağırlığı, bir noktada toplanıyormuş gibi düşünülebilir; bu noktadan yere indirilen dikey bir çizgi, bedenin nereye yaslandığını gösterir. Destek alanı (base of support), ayakların yere değdiği yüzeyleri ve aralarındaki alanı kapsayan bölgedir. Bir beden, ağırlığı bu alanın üzerinde kaldığı sürece dengede durur; ağırlık alanın dışına çıktığında düşer ya da bir adım atmak zorunda kalır.

Resim eğitiminde bu dengeyi kâğıtta denetlemek için ağırlık çizgisi (line of gravity) kullanılır. Önden bakılan bir figürde bu çizgi, boynun dibindeki çukurdan, yani göğüs kemiğinin üst çentiğinden, yere doğru çekülle indirilen dikey bir çizgidir. Ağırlık iki bacağa eşit dağıldığında bu çizgi iki ayağın arasına düşer. Ağırlık tek bir bacağa verildiğinde ise çizgi, taşıyan ayağın üzerine, çoğu zaman iç ayak bileğine yakın bir noktaya iner. Yandan bakılan bir figürde çizgi, kulağın hemen önünden ayağın ortasına doğru iner.

Figürün devrilecekmiş gibi durması, çoğu zaman bu çizginin destek alanının dışına düşmesindendir. Bir figürü çizdikten sonra boynun dibinden kâğıdın altına bir çekül çizgisi indirmek ve bu çizginin taşıyan ayağa ya da ayakların arasına düşüp düşmediğine bakmak, dengeyi denetlemenin en hızlı yoludur. Çizgi ayağın dışına düşüyorsa ya ayağı çizginin altına kaydırırsın ya da gövdeyi, çizgi ayağa düşecek biçimde yeniden eğersin.

Hareket hâlindeki bir figürde, örneğin yürürken ya da koşarken, ağırlık çizgisi bir an için destek alanının önüne geçer; beden öne düşer ve öne atılan ayak onu yakalar. Böyle bir figürün dengesiz görünmesi hareketin bir parçasıdır. Dengeyi bilmek, bir figürü ne zaman dengede, ne zaman bilerek dengesiz göstereceğine karar vermeni sağlar.

Bacak nasıl bir yapıdadır?

Bacağın en uzun kemiği uyluk kemiğidir. Kalçanın dış yanındaki büyük çıkıntısından başlar ve dize doğru içe eğilerek iner. Uyluk eğimi (femoral angle), bu içe doğru eğimdir; bu yüzden dizler, kalçaların en geniş yerinden birbirine daha yakındır. Uyluğu dikey bir çubuk gibi çizmek bacakları iki paralel sütuna dönüştürür; eğimi göstermek ise bacaklara gerçek biçimini verir. Dizin altında kaval kemiği, önü derinin hemen altında uzanan bir çizgi olarak, ayak bileğine kadar görece dikey iner.

Uyluğun önünde dört başlı uyluk kası, dizin üstünde toplanıp diz kapağına bağlanır. Bu kasın iç yanındaki bölümü, dizin hemen üstünde, iç yanda bir damla biçiminde kabarır. Uyluğun önünü kalçadan dizin iç yanına doğru çapraz kesen ince, uzun bir kas, terzi kası, uyluğun ön yüzeyini dış ve iç iki bölgeye ayırır. Uyluğun arkasında bacağı büken kaslar, iç yanında ise bacakları birbirine yaklaştıran kaslar bulunur.

Baldırda, bacağın arkasında iki başlı baldır kası belirgin bir kabartma oluşturur. Bu kasın iç başı dış başından daha aşağıya iner; bu yüzden baldırın iç kabartması, dış kabartmasından daha alçakta görünür. Baldır kası aşağıda topuk tendonuna dönüşür ve topuğa bağlanır.

Kolda gördüğün ilke burada da geçerlidir: bacağın iki yanındaki kabartmalar karşı karşıya oturmaz, basamak basamak kayar. Dizin üstünde iç yandaki damla biçimli kabartma, dış yandaki kas kütlesinden daha aşağıda biter; baldırda da iç kabartma dış kabartmanın altında kalır. Bacağı iki simetrik eğriyle çizmek onu cansızlaştırır; kabartmaları kaydırmak ona ritim verir.

Ayak nasıl kurulur?

Ayak, bedenin bütün ağırlığını yere aktaran bir yapıdır ve ilk bakışta sanıldığından daha karmaşıktır. Onu çizmenin yolu, birkaç basit biçimle başlamaktır. Yandan bakıldığında ayak, topuktan parmak uçlarına doğru alçalan bir kamaya benzer: ayak bileğinde yüksek, parmaklarda alçak. Önden bakıldığında ise iç yanı yüksek, dış yanı yere yakın bir yamuk gibidir.

Ayak kemeri (arch of the foot), ayağın iç yanında topuk ile ayak başparmağının dibi arasında yükselen kavistir. Ağırlığın büyük bölümü topuk ve ayak parmaklarının dibindeki yastıklar üzerinden yere aktarılır; kemerin kendisi yere değmez ya da çok az değer. Ayağın dış kenarı ise yere daha yakın, neredeyse düz bir çizgi üzerinde uzanır. Bu yüzden ayağın iç ve dış kenar çizgileri birbirinden farklıdır: iç yanda bir kavis, dış yanda daha düz bir çizgi.

İskelet dersinde gördüğün gibi, ayak bileğinin iç çıkıntısı dış çıkıntısından daha yukarıdadır. İki çıkıntı arasındaki bu yükseklik farkı, ayak bileğinin bacağa bağlandığı yeri hem önden hem yandan doğru çizmek için bir denetimdir. Ayak parmakları da elin boğumları gibi bir kavis oluşturur; ayak başparmağı en büyük ve en belirgin olanıdır ve çoğu zaman diğer parmaklardan biraz ayrı durur.

Ayak, yere nasıl bastığına göre de biçim değiştirir. Ağırlığı taşıyan ayak yere yayılır, kemeri biraz basıklaşır ve topuğu yere sıkıca oturur. Serbest bacağın ayağı ise yalnızca parmak uçlarıyla ya da ayak topuğuyla yere değebilir ve kemeri daha belirgin görünür. Mızrak Taşıyan'ın serbest ayağı, topuğu yerden kalkmış olarak bu farkı gösterir.

Önden bakılan bir ayak kâğıtta kısalır: parmaklar sana doğru uzandığı için ayağın boyu birkaç santimetrelik bir yamuğa sıkışır ve topuk, bacağın arkasında neredeyse görünmez olur. Böyle bir ayağı çizerken uzunluğu değil, üst üste binen biçimleri gözlemlersin: ayak bileğinin iki çıkıntısı, ayak sırtının yükselen yüzeyi ve bunların önünde, yere yakın bir sıra hâlinde duran parmaklar. Yakındaki biçim uzaktakinin üstüne biner; başparmak ayak sırtının kenarını keser, ayak sırtı da ayak bileğinin alt kısmını örter. Bu bindirmeleri doğru sırayla çizmek, ölçülerin kısaldığı bir görünüşte derinliği kurmanın en güvenilir yoludur. Ayakların yere dayandığı noktaları ise bir zemin düzlemi üzerinde, birbirine göre doğru yükseklikte yerleştirmek gerekir; aksi hâlde figür yerde durmak yerine havada asılı kalmış gibi görünür.

Duruşlar nasıl çizilir?

Bir duruşu çizerken önce ağırlığın hangi bacakta olduğunu belirlersin. Taşıyan bacak (weight-bearing leg), bedenin ağırlığını yere aktaran bacaktır; genellikle düzdür ve onun tarafındaki kalça yukarı kalkar. Serbest bacak ise dizden bükülür, ayağı hafifçe öne ya da yana kayar ve onun tarafındaki kalça aşağı iner. Göğüs kafesi ve omuzlar, iskelet dersinde gördüğün gibi, kalçanın karşı yönüne eğilir.

Sonra ağırlık çizgisini çekip taşıyan ayağın bu çizginin altında olup olmadığını kontrol edersin. Ardından bacakları, uyluk eğimini ve kaydırılmış kabartmaları göstererek, en son ayakları kama ve kemer biçimleriyle kurarsın. İki bacağa eşit dağılmış bir duruşta kalçalar düz, ağırlık çizgisi iki ayağın arasındadır; bu duruş daha durağan ve simetrik görünür.

Ayaklar ve bacaklar da tenin rengini farklı biçimde taşır. Koyu bir tende ayak tabanları, avuç içleri gibi, ayağın üstünden gözle seçilir ölçüde açık bir renkte olabilir; ayak bileği ve ayak parmaklarının boğumları çevresinde deri daha koyu kıvrımlar oluşturabilir. Açık bir tende topuk, ayak parmakları ve dizler, çevrelerindeki deriden biraz daha kırmızımsı ya da pembemsi görünebilir. Bir figürün bacaklarını ve ayaklarını boyarken bu yerel renk farklarını gözlemlemek, onları tek düze bir ten rengiyle doldurmaktan daha canlı bir sonuç verir.

Uygulama

1. Malzeme: çizim kâğıdı, yumuşak kalem, cetvel, boy aynası ya da ayakta duran bir modelin resmi. Kırk dakika ayır.
2. Ayna karşısında ağırlığını tek bir bacağına ver ve bu duruşu çiz; ardından boynunun dibinden bir çekül çizgisi indir ve taşıyan ayağın bu çizginin altında olup olmadığını kontrol et.
3. Aynı duruşu iskelet kütleleriyle yeniden kur: taşıyan tarafta yükselen kalça, karşı yöne eğilen omuzlar, düz taşıyan bacak ve bükük serbest bacak.
4. Bir bacağı önden çiz: uyluğun kalçadan dize içe eğimini, dizin üstündeki iç kabartmayı ve baldırın iç başının dış baştan daha aşağıda durmasını göster.
5. Kendi ayağını yandan ve önden çiz: yandan bir kama, önden yüksek iç ve alçak dış yan; iç kemeri ve ayak bileğinin iç çıkıntısının daha yüksek olduğunu işaretle.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Çizdiğiniz figür neden devrilecekmiş gibi durur? Çünkü ağırlığı, destek alanının dışına düşmüştür: boynun dibinden inen ağırlık çizgisi taşıyan ayağa ya da iki ayağın arasına düşmezse figür dengede görünmez. Uyluk kemiği kalçadan dize içe eğilir, kaval kemiği dikeydir; bacağın kabartmaları iki yanda kayar ve baldırın iç başı daha aşağı iner. Ayak yandan bir kama, önden yüksek iç ve alçak dış yanlı bir biçimdir; ağırlığı topuk ve parmak dibindeki yastıklarla yere aktarır. Polykleitos'un Mızrak Taşıyan'ı, tek bir bacakta toplanan ağırlığın bir figürü nasıl hem dengede hem canlı tuttuğunu gösterir. Ödevde on bacak pozisyonu çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

10 bacak pozisyonu çiz.

1. Boy aynasının önünde ya da poz veren birinden, bacakların on farklı pozisyonunu seç: iki bacakta dik duruş, tek bacakta duruş, adım atma, diz çökme, oturma, çömelme, bir bacak öne uzanmış, yandan yürüyüş ve iki farklı ayak görünüşü.
2. Her pozisyonda önce ağırlığın hangi bacakta olduğunu belirle ve ağırlık çizgisini çek; destek alanını ayakların çevresine işaretle.
3. Bacakları uyluk eğimi, kaydırılmış kabartmalar ve ayakların kama ve kemer biçimleriyle kur.
4. Sayfanın altına, hangi pozisyonların dengede, hangilerinin bilerek dengesiz, yani harekette olduğunu kısaca not et.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Ağırlık çizgisi her duruşta destek alanının içinde mi; uyluk eğimi ve ayak biçimleri doğru mu?
• Kompozisyon: On pozisyon sayfada okunur biçimde dizildi mi; dengeli ve hareketli duruşlar ayırt ediliyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Bacakların kabartmaları kaydırılmış mı; ayak bileğinin iç ve dış çıkıntıları doğru yükseklikte mi?
• Hangi pozisyonda ağırlığın nerede olduğunu bulmak en zordu?

Kendini sına

1. Bir figür neden devrilecekmiş gibi görünür?

• A) Kasları eksik çizildiği için.
• B) Ağırlık çizgisi destek alanının dışına düştüğü için.
• C) Başı büyük çizildiği için.
• D) Gölgeleri koyu olduğu için.

2. Tek bacağa yaslanan önden bir figürde ağırlık çizgisi genellikle nereye iner?

• A) İki ayağın dışına.
• B) Serbest bacağın ayağına.
• C) Taşıyan ayağın üzerine, iç ayak bileğine yakın bir noktaya.
• D) Kalçanın ortasına.

3. Uyluk kemiği kalçadan dize nasıl iner?

• A) Dikey olarak.
• B) Dışa doğru eğilerek.
• C) Önce dışa, sonra içe.
• D) İçe doğru eğilerek.

4. Baldır kasının iki başı nasıl konumlanır?

• A) İç baş dış baştan daha aşağıya iner.
• B) Dış baş iç baştan daha aşağıya iner.
• C) İki baş aynı hizadadır.
• D) Baldırda kas yoktur.

5. Koyu bir tende ayak tabanı genellikle nasıl görünür?

• A) Ayağın üstüyle tamamen aynı renkte.
• B) Ayağın üstünden belirgin biçimde daha açık.
• C) Ayağın üstünden daha koyu.
• D) Ayak parmaklarıyla aynı, gri bir tonda.

Cevaplar

1. B — Ağırlık destek alanının dışında kalınca figür dengede görünmez.
2. C — Tek bacakta duruşta ağırlık taşıyan ayağın üzerinde toplanır.
3. D — Uyluk kemiği kalçanın geniş yerinden dize doğru içe eğilir; dizler birbirine yaklaşır.
4. A — İç başın daha aşağıda olması, baldırın iç kabartmasını dış kabartmadan alçakta gösterir.
5. B — Taban derisi, avuç içi gibi, ayağın üstünden farklı renklenir; koyu tende aradaki açıklık farkı daha kolay seçilir.

Referans görseller

• Özgün şema: tek bacakta ve iki bacakta duruşta ağırlık çizgisi ve destek alanı; devrilecekmiş gibi duran bir figürle karşılaştırma.
• Özgün şema: önden bacakta uyluk eğimi, dizin üstündeki iç kabartma ve baldırın kaydırılmış başları.
• Özgün çekim: açık, orta ve koyu tende ayakların yandan ve alttan görünüşü; kemer ve taban rengi.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir figürü ayakta tutan yapıyı ve ağırlık çizgisini kurduk. Ama doğru kemikler ve dengede duran bacaklar, bir figüre tek başına hareket vermez. Sonraki derste anatomiden bir adım geri çekilip figürün bütün hareketini taşıyan akışa, jest çizgisine dönüyoruz.