Kol ve el anatomisi

Öğrenme hedefi

Kol ve el anatomisini hareket içinde çizebileceksin. Önkolun iki kemiğinden hangisinin sabit kalıp hangisinin döndüğünü ve avuç aşağı ya da yukarı çevrildiğinde bu kemiklerin nasıl çaprazlandığını açıklayabilecek; omuz, üst kol ve önkol kaslarını büyük gruplar olarak tanıyıp kolun iki yanındaki dış çizgilerin neden eşit olmadığını gözlemleyebilecek; eli bir avuç kütlesi, ayrı bir başparmak ve parmak eklemlerinin oluşturduğu yaylar olarak kurabilecek ve farklı pozisyonlardaki kolları ve elleri basit biçimlerden başlayarak çizebileceksin.

Kanca

Kolunuz dönerken hangi kemik yer değiştirir?

Kolunu önüne uzat ve avucunu yukarı çevir. Sonra yavaşça aşağı çevir. Dirseğin kıpırdamadı, omzun yerinde kaldı; ama önkolun bir şey yaptı. Kolunu tutup avucunu çevirirken önkolunun içinde bir şeyin döndüğünü hissedebilirsin. Önkolda iki kemik var: biri yerinde kalır, öbürü onun çevresinde döner. Hangisi? Bu sorunun cevabını bilmek, bir kolu hareket içinde çizmeyi mümkün kılar.

Bağlam

Leonardo da Vinci'nin 1510–1511 dolaylarına tarihlenen bir anatomi sayfası bugün İngiliz Kraliyet Koleksiyonu'ndadır: kâğıt üzerine siyah tebeşir, kalem, mürekkep ve lavi, 29,3 × 20,1 santimetre (RCIN 919000). Sayfanın bir yüzünde ayak kemikleri, öbür yüzünde sağ kolun iskeletini farklı dönme pozisyonlarında gösteren beş çalışma ve dönmeyi açıklayan bir şema bulunur. Koleksiyonun açıklamasına göre Leonardo bu dönemde Padova'da, büyük olasılıkla anatomi profesörü Marcantonio della Torre'nin rehberliğinde çok sayıda diseksiyon yaptı.

Koleksiyonun aktardığına göre Leonardo bu sayfada önkolun dönmesini inceler: iki başlı kolun, yani bisepsin, döner kemiğe tutunduğunu ve hem dirseği büktüğünü hem de avucu yukarı çevirdiğini gösterir. Döner kemiğin öbür kemiğin üzerinden geçerek yarım tur attığını ve bu çaprazlama yüzünden kolun dönerken hafifçe kısaldığını not eder. Beş yüz yıl önce yazılmış bu gözlemler, kancadaki sorunun doğrudan yanıtıdır ve bir ressamın kolu doğru çizmesi için hâlâ gereken bilgiyi taşır.

Ana anlatım

Önkol nasıl döner?

Kol üç büyük kemikten oluşur. Üst kolda tek bir uzun kemik, kol kemiği (humerus), omuzdan dirseğe uzanır. Önkolda ise iki kemik yan yana durur. Dirsek kemiği (ulna), serçe parmak tarafındadır; dirseğin arkasındaki sivri çıkıntıyı oluşturur ve kol kemiğine bir menteşe gibi bağlanır. Bu menteşe yalnızca bükülüp açılabilir; dirsek kemiği dönmez. Döner kemik (radius) ise başparmak tarafındadır; dirsekte dar, yuvarlak bir başla başlar ve bileğe doğru genişler. Bilek ve el, büyük ölçüde bu kemiğe bağlıdır.

Önkol dönmesi (forearm rotation), döner kemiğin dirsek kemiğinin çevresinde dönmesidir. Avuç yukarı bakarken iki kemik yan yana, paralel durur. Avuç aşağı çevrildiğinde döner kemik, dirsekteki başının çevresinde döner ve alt ucu dirsek kemiğinin önünden geçerek onun karşı yanına geçer; iki kemik bir X gibi çaprazlanır. El, döner kemiğe bağlı olduğu için onunla birlikte döner. Dirsek kemiği ise yerinde kalır; dirseğin arkasındaki çıkıntı bu hareket boyunca kıpırdamaz.

Bu bilginin çizimdeki karşılığı önemlidir. Avuç yukarı bakarken önkol, dirsekten bileğe doğru hafifçe yassılan, düzgün bir biçimdir. Avuç aşağı döndüğünde ise önkolun kasları kemiklerle birlikte burulur; önkolun üst yarısındaki kas kütlesi bir spiral gibi döner ve önkolun dış çizgisi değişir. Bir kolu çizerken elin hangi yöne baktığını belirlemek, önkolun nasıl burulacağını önceden bilmeni sağlar.

Leonardo'nun gözlemlediği kısalma da bir ayrıntıdır: iki kemik çaprazlandığında önkol hafifçe kısalır. Bu fark küçüktür, ama önkolun dönük ve düz hâllerini yan yana çizdiğinde uzunluğun tam olarak aynı olmadığını görebilirsin.

Kolun kasları nasıl biçimlenir?

Omuzun yuvarlak kapağını deltoid kas (deltoid) oluşturur. Köprücük kemiğinden, omuzun köşesinden ve kürek kemiğinden başlar ve üçgen biçiminde toplanarak kol kemiğinin ortasına yakın bir noktaya iner. Kolun omuzdan çıkışındaki yuvarlaklığı ve kol yana kalktığında omuzda oluşan çukur, bu kasın biçimidir.

Üst kolun önünde iki başlı kol kası (biceps) durur. Omuzdan başlayıp önkoldaki döner kemiğe tutunur; bu yüzden hem dirseği büker hem de avucu yukarı çevirir. Kol büküldüğünde bu kas kısalıp kabarır. Üst kolun arkasında üç başlı kol kası (triceps) bulunur; dirseğin arkasındaki çıkıntıya tutunur ve kolu açar. Kol düz ve gergin olduğunda arkada, dirseğin biraz üstünde bu kasın düz bir tendon alanı görülür.

Önkolun kasları iki büyük grup olarak düşünülebilir. Önkolun dış yanında, başparmak tarafında ve arkasında, bileği ve parmakları açan kaslar bulunur; bunlar dirseğin dış yanından başlar ve önkolun üst kısmında belirgin bir kütle oluşturur. Önkolun iç yanında, avuç tarafında ise bileği ve parmakları büken kaslar yer alır; bunlar dirseğin iç yanından başlar. Her iki grup da önkolun üst yarısında kalın, bileğe doğru ince tendonlara dönüşür. Bu yüzden önkol dirseğin altında kalın ve yuvarlak, bileğe yakın yerde ince ve yassıdır.

Bu kasların dağılımı, kolun iki yanındaki dış çizgilerin eşit olmamasına yol açar. Kolun bir yanındaki bir kabartmanın karşısında, öbür yanda çoğu zaman daha düz ya da daha alçak bir bölge bulunur; kabartmalar kolun iki yanında aynı hizada değil, birbirine göre kaydırılmış olarak dizilir. Kolu iki paralel çizgiyle ya da karşılıklı aynı hizada kabartmalarla çizmek onu katılaştırır; kabartmaları kaydırarak çizmek ise kola ritim ve canlılık verir.

El nasıl kurulur?

El, ilk bakışta çok sayıda küçük parçadan oluşan zor bir biçimdir. Onu çizmenin yolu, birkaç büyük kütleye indirgemektir. Avuç kütlesi (palm mass), parmakların bağlandığı, hafifçe kavisli, kalın bir kutuya benzeyen bölümdür. Elin arkası görece yassı, avuç içi ise kas yastıklarıyla daha kalındır; özellikle başparmağın dibindeki yastık belirgindir.

Başparmak, avuç kütlesinden ayrı düşünülmesi gereken bir birimdir. Bileğe yakın bir noktadan başlar, diğer parmaklara göre farklı bir açıyla durur ve onların karşısına dönebilir. Başparmağın dibi, avuç içinde büyük, kabarık bir yastık oluşturur. Başparmağı avucun yanına yapıştırılmış bir çubuk gibi değil, avucun köşesinden çıkan ve kendi yönü olan bir kütle olarak çizmek, elin gerçek hareketini verir.

Parmakların her biri üç bölümden, başparmak ise iki bölümden oluşur. Parmakların avuca bağlandığı eklemler, yani boğumlar, düz bir çizgi değil, bir yay oluşturur. Boğum yayı (knuckle arc), bu eklemlerin elin arkasında çizdiği kavistir; işaret parmağının boğumu en yüksekte, serçe parmağının boğumu en alçaktadır. Parmakların uçları da benzer bir yay çizer; orta parmak en uzun olanıdır. Parmaklar büküldüğünde ya da yumruk yapıldığında bu yaylar daha da belirginleşir.

Önceki derste elin yaklaşık bir yüz boyunda olduğunu görmüştün. Bu ölçü, elleri küçük çizme eğilimine karşı bir denetimdir. Parmakların uzunluğu ile avucun uzunluğu da birbirine yakındır: orta parmak, avucun uzunluğuna aşağı yukarı eşittir.

Bilek, önkol ile avuç arasındaki geçiş bölgesidir ve çoğu çizimde gözden kaçar. Bilekte önkolun yuvarlak kesiti yassılaşır ve avucun genişliğine yaklaşır; yandan bakıldığında bilek, önkolla avuç arasında hafif bir kırılma oluşturur. Serçe parmak tarafında dirsek kemiğinin alt ucu, bileğin dış yanında küçük bir topuz olarak görünür. El bilekten yukarı, aşağı ve yanlara bükülebilir; bu bükülme sırasında önkolun tendonları bileğin iç yanında ince çizgiler olarak belirginleşebilir. Bileği bir boğum gibi daraltmak ya da önkolla eli tek bir düz çizgiyle birleştirmek, elin ağırlığını ve hareketini kaybettirir.

Kol ve el hareket içinde nasıl çizilir?

Hareket içinde bir kolu çizerken önce jest çizgisiyle kolun genel akışını yakalarsın. Sonra üst kolu ve önkolu, dirsekte birleşen iki silindir olarak, eli de avuç kütlesi, başparmak ve parmaklar olarak blok biçimlerle yerleştirirsin. Eklem noktalarını, omuz, dirsek ve bilek, küçük dairelerle işaretlemek, açıları denetlemeyi kolaylaştırır. Ardından kasları, kabartmaları birbirine göre kaydırarak ekler, en son ayrıntıya geçersin.

Kısalma kollarda ve ellerde özellikle belirgindir. Bakana doğru uzatılmış bir kol, gerçek uzunluğundan çok daha kısa görünür; üst kol ile önkol birbirinin önüne geçer ve el, kolun geri kalanından büyük görünebilir. Bu durumda silindirlerin uçlarındaki elipsler ve birbirinin önüne geçen biçimler, derinliği kurar. Kolu bildiğin uzunlukta değil, gördüğün kısalmış hâlinde çizmek gerekir.

Eller, tenin rengini figürün başka yerlerinden farklı biçimde gösterir. Koyu bir tende avuç içi ve parmakların iç yüzleri, çoğu zaman elin sırtından belirgin biçimde daha açık bir renktedir; tırnak yatakları da açık ve pembemsi görünebilir. Parmak boğumlarının sırtında ise deri genellikle daha koyu kıvrımlar oluşturur. Açık bir tende avuç içi pembemsi, parmak eklemleri ve parmak uçları biraz daha kırmızımsı görünebilir. Bir eli çizerken ya da boyarken elin sırtı ile avuç içini aynı renkte boyamak, bu gözlenebilir farkı siler; eli çevirdiğinde değişen rengi gözlemek, onu daha inandırıcı kılar.

Uygulama

1. Malzeme: kâğıt, kalem, bir kol iskeleti görseli, ayna ya da kendi kolun. Kırk dakika ayır.
2. Önkolun iki kemiğini, avuç yukarı ve avuç aşağı iki pozisyonda çiz: birinde paralel, ötekinde X biçiminde çaprazlanmış; dirsek kemiğinin dirsekte sabit kaldığını göster.
3. Kendi kolunu aynaya karşı, avuç yukarı ve aşağı, dirsek düz ve bükülmüş olarak dört pozisyonda çiz; önkolun burulmasını ve kas kabartmalarının kaymasını gözlemle.
4. Kendi elini avuç kütlesi, başparmak ve parmaklar olarak blok biçimlerle çiz; boğum yayını ve parmak uçlarının yayını işaretle.
5. Elini üç farklı hareket içinde, açık, yarı kapalı ve yumruk hâlinde çiz ve her birinde avuç kütlesinin ve başparmağın yerini kontrol et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Kolunuz dönerken hangi kemik yer değiştirir? Başparmak tarafındaki döner kemik: avuç aşağı döndüğünde dirsek kemiğinin önünden geçip onunla X biçiminde çaprazlanır; dirsek kemiği ise dirsekte yerinde kalır. Leonardo bu dönmeyi beş yüz yıl önce çizip bisepsin hem büktüğünü hem çevirdiğini ve kolun dönerken hafifçe kısaldığını not etmişti. Kolun kasları iki yanda kaydırılmış kabartmalar oluşturur; önkol dirseğin altında kalın, bilekte yassıdır. El, bir avuç kütlesi, ayrı bir başparmak ve yaylar çizen boğumlarla kurulur. Ödevde on kol pozisyonu çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

10 kol pozisyonu çiz.

1. Ayna karşısında ya da bir modelden, kolun on farklı pozisyonunu seç: avuç yukarı ve aşağı, dirsek düz ve bükük, kol yana kalkık, öne uzanmış, arkaya atılmış ve bir nesneyi tutarken.
2. Her pozisyonda önce jest çizgisini, sonra üst kolu, önkolu ve eli blok biçimlerle yerleştir; omuz, dirsek ve bilek eklemlerini işaretle.
3. Önkolun elin yönüne göre nasıl burulduğunu ve kas kabartmalarının iki yanda nasıl kaydığını her çizimde göster.
4. En az iki pozisyonda kolu sana doğru uzanmış, kısalmış olarak çiz ve sayfanın altına hangi pozisyonun en zor olduğunu not et.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Kolun bölümleri ve el doğru oranda mı; kısalan kollarda derinlik inandırıcı mı?
• Kenar ve Ayrıntı: Kolun iki yanındaki şişkinlikler birbirine göre kaydırılmış mı; önkolun burulması okunuyor mu?
• Kompozisyon: On pozisyon sayfada birbirleriyle karşılaştırılabilecek biçimde dizildi mi?
• Hangi pozisyonda dirsek kemiğinin sabit kaldığını en açık gördün?

Kendini sına

1. Avuç aşağı çevrildiğinde hangi kemik yer değiştirir?

• A) Döner kemik; dirsek kemiğinin önünden geçerek onunla çaprazlanır.
• B) Dirsek kemiği.
• C) Kol kemiği.
• D) Hiçbir kemik yer değiştirmez.

2. Dirsek kemiği dirsekte nasıl bağlanır?

• A) Serbestçe döner.
• B) Hiç bağlanmaz.
• C) Bir menteşe gibi; yalnızca bükülüp açılır.
• D) Bileğe bağlanır.

3. İki başlı kol kası hangi iki hareketi yapar?

• A) Kolu açar ve omzu kaldırır.
• B) Parmakları büker ve bileği döndürür.
• C) Omzu döndürür ve boynu büker.
• D) Dirseği büker ve avucu yukarı çevirir.

4. Parmak boğumları elin arkasında nasıl dizilir?

• A) Düz bir çizgi üzerinde.
• B) Bir yay üzerinde; işaret parmağınınki en yüksekte, serçe parmağınınki en alçakta.
• C) Rastgele.
• D) Serçe parmağınınki en yüksekte.

5. Koyu bir tende avuç içi genellikle nasıl görünür?

• A) Elin sırtıyla tamamen aynı renkte.
• B) Elin sırtından daha koyu.
• C) Elin sırtından belirgin biçimde daha açık.
• D) Maviye çalan bir renkte.

Cevaplar

1. A — Döner kemik eli taşır; avuç aşağı döndüğünde alt ucu dirsek kemiğinin karşı yanına geçer.
2. C — Dirsek kemiği kol kemiğine menteşe gibi bağlanır ve dönme hareketine katılmaz.
3. D — Kas döner kemiğe tutunduğu için hem dirseği büker hem de avucu yukarı çevirir.
4. B — Boğumlar kavisli bir sıra oluşturur; bu yay eli yassı bir kürekten ayırır.
5. C — Avuç içinin derisi elin sırtından farklı renklenir; koyu tende bu fark belirgindir.

Referans görseller

• Özgün şema: önkolun iki kemiği avuç yukarı ve aşağı; paralel ve çaprazlanmış.
• Özgün fotoğraf: aynı kolun avuç yukarı ve aşağı hâlleri; önkolun burulması ve kaydırılmış kabartmalar.
• Özgün fotoğraf: açık, buğday ve koyu tenli üç elin sırtı ve içi; boğum yayı ve avuç kütlesi işaretli.

Sonraki derse köprü

Kolu ve eli hareket içinde kurduk. Aynı mantık, bedeni taşıyan uzuvlarda, bacaklarda ve ayaklarda da işler; ama onların bir görevi daha vardır: figürü ayakta tutmak. Sonraki derste bacak ve ayak anatomisine geçiyoruz ve bir figürün neden devrilecekmiş gibi durduğunu soruyoruz.