Gövde kasları

Öğrenme hedefi

Gövde kaslarının biçimini ve işlevini çizimde gösterebileceksin. Düz karın kasının gerçek yapısını, tendon kesişimlerinin nereye düştüğünü ve neden göbeğin altında belirgin bir bölme görülmediğini açıklayabilecek; yan karın kaslarını, göğüs kaslarını ve sırtın büyük kaslarını kaburgalar ile kalça kemiği arasındaki yerleriyle tanıyabilecek; bir kasın kasılırken kısalıp kalınlaştığını, gerilirken uzayıp düzleştiğini gözlemleyebilecek ve bir gövde çalışmasında kas biçimlerini aşırı çizmeden, ışık ve değerle önerebileceksin.

Kanca

Karın kasları gerçekte nasıl bir yapıdadır?

Güçlü bir karın denince akla genellikle altı kareye bölünmüş bir yüzey gelir. Bu görüntü o kadar yaygındır ki birçok figür çiziminde karın, düzgün bir ızgara gibi çizilir. Ama gerçek bir bedende bu ızgara nereden gelir, neden bazı insanlarda görünür bazılarında görünmez ve neden neredeyse hiç kimsede göbeğin altına kadar inmez? Karnın gerçek yapısı, bu yaygın görüntüden daha ilginçtir.

Bağlam

Hollandalı anatomist Bernhard Siegfried Albinus, 1747'de Leiden'de İnsan Bedeninin İskelet ve Kas Levhaları (Tabulae sceleti et musculorum corporis humani) adlı atlası büyük ölçüde kendi parasıyla yayımladı. Kitabın levhalarını ressam ve gravürcü Jan Wandelaar çizip oydu. Kaynakların aktardığına göre ikisi bu atlas üzerinde yaklaşık yirmi yıl çalıştı ve çizimin doğruluğunu artırmak için ressamla örnek arasına belirli aralıklarla kare ağlı çerçeveler yerleştirip görüntüyü bu ızgaralara göre aktaran bir yöntem geliştirdi.

Atlasın kas levhaları, derisi kaldırılmış bir bedeni ayakta, bir manzaranın içinde, katman katman gösterir. Levhalardan birinde, arka planda o yıllarda Leiden'de sergilenen ve çok ilgi gören Clara adlı bir gergedan da görünür. Albinus'un levhaları, gövde kaslarının göğüs kafesine ve leğen kemiğine nasıl tutunduğunu ve birbirinin üzerinden nasıl geçtiğini gösterir. Kancadaki sorunun yanıtı da bu levhalarda görülebilir: karnın ızgarası, düz bir kasın içinden geçen birkaç lifli bantın izidir.

Ana anlatım

Düz karın kası nasıl bir yapıdadır?

Düz karın kası (rectus abdominis), göğüs kafesinin alt kenarından ve göğüs kemiğinin alt ucundan başlayıp kasık kemiğine kadar uzanan, iki uzun ve yassı şeritten oluşan bir kastır. İki şerit, karnın orta hattında beyaz çizgi denilen ince, sert bir bağ dokusuyla birbirinden ayrılır. Bu çizgi, göbeğin üstünde ve altında karnın ortasından geçen dikey bir oluk olarak görülebilir.

Tendon kesişimi (tendinous intersection), düz karın kasının içinden enine geçen lifli bantlardır. Anatomi kaynaklarına göre genellikle üç tane bulunur: biri göbek hizasında, biri göğüs kemiğinin alt ucu hizasında, üçüncüsü bu ikisinin arasında. Bu üç bant, iki yandaki kası göbeğin üstünde üçer bölmeye ayırır; «altılı karın» görüntüsü buradan gelir. Göbeğin altında ise genellikle tam bir kesişim bulunmaz; bu yüzden düz karın kasının alt bölümü, göbekten kasığa kadar uzanan uzun ve düz bir alan olarak görünür. Kesişimlerin sayısı ve düzenliliği kişiden kişiye değişir; bazı insanlarda eksik ya da asimetrik bantlar bulunur.

Bu yapının görünür olup olmadığı, kasın üzerindeki yağ dokusuna ve kasın gelişmişliğine bağlıdır. Aynı yapı herkeste vardır; ama yalnızca deri altı yağ dokusu inceyse bölmeler bir kabartma olarak görünür. Bir figür çizerken karnı her zaman bir ızgara gibi çizmek, bu bireysel farkları siler ve figürü bir anatomi şemasına dönüştürür. Karnın büyük biçimini, göğüs kafesinin altından kasığa doğru hafifçe kabaran ve göbeğin altında öne doğru yuvarlanan bir yüzey olarak kurmak, çoğu figür için daha doğrudur.

Düz karın kasının üst kısmı, göğüs kafesinin geniş alt kenarına tutunduğu için daha geniştir; alt kısmı ise kasık kemiğine doğru daralır. Yandan bakıldığında karın, göğüs kafesinin alt kenarından sonra hafifçe içe girer ve göbeğin altında yeniden öne doğru kavislenir.

Yan ve sırt kasları nerede durur?

Dış oblik kas (external oblique), karnın yanlarında, alt kaburgalardan başlayıp aşağı ve öne doğru çapraz uzanan geniş bir kastır. Liflerinin bir bölümü, leğen kemiğinin üst kenarına tutunur. Leğen kemiğinin kanadının hemen üstünde, bu kasın kalınlaşan alt kısmı bir dolgunluk oluşturur; bu dolgunluk, belin iki yanında, kalçanın üstünde yuvarlak bir kabartma olarak görülür. Dış oblik kasın üst kısmı ise, kaburgaların üzerinde, dişli bir kas olan ön dişli kasla parmaklar gibi iç içe geçer; kol yukarı kaldırıldığında bu dişli sıra göğsün yanında belirginleşebilir.

Sırtta iki büyük kas biçimi belirler. Geniş sırt kası (latissimus dorsi), belin alt kısmından ve omurgadan başlayıp yukarı ve dışa doğru açılarak kol kemiğinin üst ucuna tutunur; kol altının arka kıvrımını oluşturur ve sırta, yukarıya doğru genişleyen bir kanat biçimi verir. Trapez kas (trapezius), ensenin ortasından omuzlara ve sırtın ortasına kadar uzanan, baklava biçimli yassı bir kastır; boyundan omza inen eğimi o belirler.

Omurganın iki yanında, belden enseye kadar dikey olarak uzanan kalın kas sütunları vardır. Bu kaslar belin alt kısmında belirgindir ve iki sütun arasında, omurganın üzerinde bir oluk bırakır. Bir figürü arkadan çizerken bu oluk, omurganın konumunu ve eğrisini gösteren en güvenilir işarettir.

Sırtın alt kısmında, belin iki yanında, leğen kemiğinin arka üst dikenleri çoğu zaman iki küçük çukur olarak görünür. Bu çukurlar, sırt kaslarının ve kalça kaslarının buluştuğu bölgeyi ve leğen kemiğinin arka kenarını işaret eder; bir figürü arkadan çizerken kalçanın hizasını ve eğimini bu iki noktayı birleştiren çizgiyle kontrol edebilirsin. Ağırlık bir bacağa verildiğinde bu çizgi eğilir, tıpkı önden bakıldığında kalça dikenlerini birleştiren çizginin eğildiği gibi.

Göğüs kasları nasıl biçimlenir?

Büyük göğüs kası (pectoralis major), köprücük kemiğinden, göğüs kemiğinden ve üst kaburgalardan başlayıp yelpaze gibi toplanarak kol kemiğinin üst ucuna tutunan geniş bir kastır. Kol altının ön kıvrımını bu kasın kenarı oluşturur. Kol aşağıdayken kas, göğsün üst kısmında yassı ve dikdörtgene yakın bir kütle olarak durur; kol yukarı kalktığında ise lifleri kolla birlikte döner ve kas daha uzun, daha ince bir yelpazeye dönüşür. Bu değişim, kolları kalkmış bir figürde göğsün biçiminin neden farklı göründüğünü açıklar.

Göğüs kaslarının üzerinde, özellikle kadınlarda, meme dokusu bulunur. Meme dokusu kasın içinde değil üzerindedir; biçimi ve ağırlığı kişiye ve duruşa göre değişir ve kas yapısından bağımsız olarak yerçekimiyle hareket eder. Göğsü çizerken önce göğüs kafesinin ve göğüs kasının biçimini kurmak, üzerine gelen yumuşak dokunun nerede ve nasıl durduğunu anlamayı kolaylaştırır.

Kaslar hareketle nasıl değişir ve nasıl çizilir?

Bir kas yalnızca çekerek çalışır. Kasılma ve gerilme (contraction and stretch), bir kasın çalışırken kısalıp kalınlaşması, karşı hareket sırasında ise uzayıp düzleşmesidir. Gövde bir yana eğildiğinde, eğildiği taraftaki yan karın kasları sıkışır ve kısalır, deri kıvrımlar yapar; karşı taraftaki kaslar ise uzar ve düzleşir. Gövde geriye doğru büküldüğünde karın kasları gerilir ve düzleşir, sırt kasları ise sıkışır. Bir figürde bu karşıtlığı göstermek, hareketin gücünü ve yönünü anlatır.

Kasları çizerken bir kas atlasındaki bütün çizgileri figüre taşımak gerekmez. Deri, yağ dokusu ve ışık, kas biçimlerini yumuşatır; gerçek bir figürde kaslar çoğu zaman keskin çizgiler olarak değil, ışıkta beliren ve gölgede kaybolan yumuşak kabartmalar olarak görünür. Kas bilgisini, bir kabartmanın neden orada olduğunu anlamak ve ışığın o kabartmanın üzerinde nasıl davranacağını öngörmek için kullanmak, onu figüre bir harita gibi çizmekten daha verimlidir.

Kas biçimleri, farklı tenlerde ışıkla farklı biçimde okunur. Koyu bir tende kasların kabartmaları çoğu zaman tepelerinde beliren serin, belirgin parlamalarla ve kabartmalar arasındaki koyu oluklarla okunur; parlama çizgisi bir kasın biçimini neredeyse tek başına anlatabilir. Açık bir tende ise aynı kabartmalar, parlamalardan çok yarı tonların ince geçişleri ve yumuşak gölgelerle belirir. Kasın yapısı aynıdır; ama bir koyu tende onu parlamaların dizilişiyle, açık bir tende yarı tonların akışıyla kurarsın. İki durumda da kas bilgisi, ışığın nereye düşeceğini tahmin etmeni sağlar.

Kasları öğrenmenin en güvenilir yolu, bir atlasla bir canlı modeli yan yana kullanmaktır. Atlas, derinin altındaki yapıyı adlandırır; canlı model ise o yapının deri, yağ dokusu ve ışık altında gerçekte nasıl göründüğünü gösterir. Kendi bedenin de bir kaynaktır: kolunu kaldırıp göğüs kasının kol altındaki kenarını, belini bükerek yan karın kaslarının sıkışmasını, sırtını gererek omurga oluğunu hissedebilirsin. Elinle hissettiğin bir biçimi çizmek, yalnızca gördüğün bir biçimi çizmekten daha kalıcı bir bilgi bırakır.

Uygulama

1. Malzeme: kâğıt, kalem, bir gövde kas şeması ya da atlas görüntüsü, çıplak gövdeli bir heykelin ya da modelin resmi ve bir ayna. Kırk dakika ayır.
2. Önceki dersteki gibi gövdenin iki kemik kütlesini, yumurta ve kâse biçimleriyle çiz; üzerlerine düz karın kasını iki uzun şerit olarak, orta çizgiyi ve üç tendon kesişimini göbek, göğüs kemiğinin ucu ve arası hizasında yerleştir.
3. Yanlara dış oblik kasın çapraz liflerini ve leğen kanadının üstündeki dolgunluğu, göğsün üstüne büyük göğüs kasının yelpazesini ekle.
4. Aynı gövdeyi bir yana eğilmiş olarak yeniden çiz: eğilen taraftaki kasları sıkışmış ve kıvrımlı, karşı taraftakileri uzamış ve düz göster.
5. Seçtiğin resmin üstüne aydınger kâğıdı yerleştir; kas bölgelerini yalnızca ışıkta ve gölgede nerede belirdiklerine bakarak, hafif çizgilerle işaretle.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Karın kasları gerçekte nasıl bir yapıdadır? Göğüs kafesinden kasığa uzanan iki uzun şerit, ortada beyaz bir çizgiyle ayrılır ve içinden genellikle üç tendon kesişimi geçer; bunlar göbeğin üstünde bölmeler oluşturur, göbeğin altı ise uzun ve düzdür. Bu yapının görünürlüğü yağ dokusuna ve kişiye bağlıdır. Yanlarda dış oblik kas leğen kanadının üstünde bir dolgunluk yapar; göğüste büyük göğüs kası kolla birlikte biçim değiştirir; sırtta geniş sırt kası ve trapez kas biçimi belirler. Kaslar kasılırken kısalır, gerilirken uzar. Albinus ile Wandelaar'ın levhaları, bu kasların iskelete nasıl tutunduğunu gösterir. Ödevde bir gövde kas çalışması yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir gövde kas çalışması yap.

1. Ayakta duran ya da hafifçe bükülmüş, gövdesi açıkta bir heykel ya da model resmi seç.
2. Önce kaburga kafesini ve kalça kemiğini, üzerlerine düz karın kasını, tendon kesişimlerini, dış oblik kası ve büyük göğüs kasını şema olarak yerleştir.
3. Aynı figürü ikinci kez, şemayı gizleyerek, kas biçimlerini yalnızca ışık ve değerle önererek çiz; hangi kasın hangi kabartmayı oluşturduğunu düşün.
4. İki çizimin yanına, figürdeki hareketin hangi kasları sıkıştırdığını ve hangilerini uzattığını kısaca not et.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Kaslar göğüs kafesine ve leğen kemiğine doğru yerlerde tutunuyor mu; tendon kesişimleri göbeğin üstünde mi?
• Değer (Ton): İkinci çizimde kas biçimleri çizgiyle değil, ışık ve değerle mi önerildi?
• Kenar ve Ayrıntı: Kas kabartmaları yumuşak kenarlı mı; atlas çizgileri figüre birebir taşınmadı mı?
• Hangi kasın biçimi hareketle en çok değişti?

Kendini sına

1. Düz karın kasındaki tendon kesişimleri genellikle nerede bulunur?

• A) Yalnızca göbeğin altında.
• B) Göbek hizasında, göğüs kemiğinin alt ucu hizasında ve ikisinin arasında.
• C) Kasığın hemen üstünde.
• D) Hiç bulunmaz.

2. «Altılı karın» görüntüsü neden herkeste görünmez?

• A) Bazı insanlarda düz karın kası olmadığı için.
• B) Tendon kesişimleri yalnızca sporcularda oluştuğu için.
• C) Yapı herkeste vardır, ama görünürlüğü kasın üzerindeki yağ dokusuna ve kasın gelişmişliğine bağlıdır.
• D) Karın kasları yalnızca yandan görüldüğü için.

3. Leğen kanadının hemen üstündeki dolgunluğu hangi kas oluşturur?

• A) Dış oblik kas.
• B) Büyük göğüs kası.
• C) Trapez kas.
• D) Düz karın kası.

4. Gövde bir yana eğildiğinde kaslar nasıl değişir?

• A) Her iki yanda aynı kalır.
• B) Eğilen tarafta uzar, karşı tarafta sıkışır.
• C) Hiç değişmez.
• D) Eğilen tarafta sıkışıp kısalır, karşı tarafta uzayıp düzleşir.

5. Koyu bir tende kas biçimleri çoğu zaman nasıl okunur?

• A) Tepelerde beliren serin parlamalar ve aralarındaki koyu oluklarla.
• B) Hiç okunmaz.
• C) Yalnızca kontur çizgileriyle.
• D) Yalnızca renk farklarıyla.

Cevaplar

1. B — Anatomi kaynakları genellikle üç kesişim sayar; bunlar göbeğin üstündeki bölmeleri oluşturur.
2. C — Aynı yapı herkeste vardır; ince bir deri altı yağ dokusu olduğunda bölmeler kabartma olarak görünür.
3. A — Dış oblik kasın leğen kemiğine yakın kalın bölümü belin iki yanında dolgunluk yapar.
4. D — Bükülen tarafta kaslar kısalıp kıvrılır; karşı tarafta gerilip düzleşir.
5. A — Parlamaların dizilişi kabartmaların tepelerini, koyu oluklar aralarını gösterir.

Referans görseller

• Özgün şema: göğüs kafesi ve leğen üzerinde düz karın kası, orta çizgi ve üç tendon kesişimi; göbeğin altında düz alan.
• Özgün şema: yana eğilen bir gövdede sıkışan ve uzayan yan kaslar.
• Özgün fotoğraf: aynı kas bölgesinin açık ve koyu tende ışıkla okunuşu; yarı ton geçişleri ve parlama dizilişi.

Sonraki derse köprü

Gövdenin kaslarını kurduk ve büyük göğüs kasının kol kemiğine tutunduğunu gördük. Sonraki derste kola ve ele geçiyoruz: kolun dönerken hangi kemiğin yer değiştirdiğini ve elin karmaşık yapısını hareket içinde nasıl çizeceğimizi ele alıyoruz.