Vücut oranları

Öğrenme hedefi

Kafa ölçüsü sistemiyle bir figürün oranlarını kurabileceksin. Başın boyunu bir ölçü birimi olarak kullanmanın neden işe yaradığını açıklayabilecek; ayakta duran bir yetişkin figürü kafa birimlerine bölüp göğüs, göbek, kasık, diz gibi yer işaretlerini yaklaşık olarak yerleştirebilecek; omuz ve kalça genişliklerini, kolların ve ellerin uzunluğunu bu birime göre karşılaştırabilecek ve oran şemalarının bir başlangıç olduğunu, gerçek insanların yaşa, bedene ve bireye göre bu şemadan saptığını hesaba katarak modeli gözlemleyebileceksin.

Kanca

İnsan neden yaklaşık yedi buçuk kafa boyundadır?

Resim kitaplarında sık karşılaşılan bir cümle vardır: bir yetişkin, başından ayağına kadar yaklaşık yedi buçuk kafa boyundadır. Neden kafa? Neden yedi buçuk? Başın boyu, bedenin geri kalanını ölçmek için neden bu kadar kullanışlı bir birimdir ve bu sayı herkes için geçerli midir? Bu sorular, bir figür çizmeye başlamadan önce hangi aracı elinde tuttuğunu anlamanı sağlar.

Bağlam

Leonardo da Vinci, Vitruvius Adamı adıyla bilinen çizimini 1490 dolaylarında yaptı; çizim bugün Venedik'teki Gallerie dell'Accademia'dadır: kâğıt üzerine metal uç altlığın üzerine kalem, kahverengi mürekkep ve suluboya, 34,4 × 24,5 santimetre. Çizimde çıplak bir erkek, iki üst üste binen duruşta, kolları ve bacakları açık, hem bir dairenin hem de bir karenin içine yerleştirilmiştir. Kâğıt ışığa karşı hassas olduğu için özgün çizim yalnızca seyrek olarak sergilenir.

Çizimin adı, Romalı mimar Vitruvius'tan gelir. Vitruvius, Mimarlık Üzerine On Kitap adlı yapıtının üçüncü kitabının ilk bölümünde, bir tapınağın oranlarını insan bedeninin oranlarına benzetir ve bedenin bölümleri arasında belirli ölçü ilişkileri sayar; bunlardan biri, başın bedenin boyunun yaklaşık sekizde biri olduğudur. Leonardo'nun çizimi, bu yazılı oranları sınayan ve görselleştiren bir çalışmadır. Kafa birimi fikri, yani bedeni başın boyuyla ölçme alışkanlığı, bu geleneğin bugün resim eğitiminde hâlâ yaşayan bir mirasıdır.

Ana anlatım

Başın boyu neden bir birim olarak kullanılır?

Bir figürü çizerken bir ölçü birimine ihtiyacın vardır; ama bir cetvelle modeli ölçemezsin ve kâğıttaki figür gerçek boyutta değildir. Kafa birimi (head unit), başın çeneden tepeye olan boyunun, bedenin geri kalanını ölçmek için bir birim olarak kullanılmasıdır. Bu birimin iki avantajı vardır. Önce, figürün kendisinden gelir; kâğıttaki figür ne kadar büyük ya da küçük olursa olsun, bütün ölçüler aynı başa göre kurulur. Ayrıca başın boyu, kolla uzatılmış bir kalemle ya da gözle kolayca ölçülebilecek, belirgin sınırları olan bir uzunluktur.

Oran derslerinde ölçmeyi ve sık yapılan kaymaları görmüştün: kafanın büyük çizilmesi, ölçüsüz başlanan bir figürün kâğıda sığmaması. Kafa birimi bu hataların çoğuna karşı bir güvencedir. Önce başın boyunu belirler, sonra figürün toplam boyunu bu birimle işaretler, en son ara noktaları yerleştirirsin.

Oran kanonu (canon of proportions), bir kültürün ya da bir ressamın ideal ya da tipik kabul ettiği beden oranları sistemidir. Vitruvius'un sekiz kafalık beden ölçüsü böyle bir kanondur; bugün resim eğitiminde yetişkin bir figür için yedi ile sekiz kafa arasında değişen şemalar kullanılır. Yedi buçuk kafa, ortalama bir yetişkine yakın bir değer olarak öğretilir; sekiz kafa ise figürü biraz daha uzun ve anıtsal gösterir ve çoğu zaman idealize edilmiş figürler için tercih edilir. Hiçbiri doğanın kesin bir yasası değildir; hepsi gözlemi kolaylaştıran araçlardır.

Sekiz kafalık bir şema nasıl kurulur?

Şemayı anlamanın en kolay yolu, sekiz eşit bölüme ayrılmış bir figür düşünmektir; bu, bölümleri kolayca hatırlanır kılar. Bir kâğıda dikey bir çizgi çek ve onu sekiz eşit parçaya böl. Her parça bir kafa boyudur. Aşağıdaki yer işaretleri, ayakta, dik duran bir yetişkin için yaklaşık konumlardır.

Yer işareti (landmark), bedende ölçümleri kurmak için kullanılan, kolayca görülebilen bir noktadır. Birinci bölümün altında çene durur. İkinci bölümün çevresinde göğüs uçları, üçüncü bölümün çevresinde göbek ya da belin en dar yeri bulunur. Dördüncü bölümün sonu, yani figürün orta noktası (midpoint), kasık ya da kalça ekleminin hizasına yakındır; bu, bedenin üst ve alt yarısının yaklaşık eşit olduğu anlamına gelir. Beşinci bölüm uyluğun ortasına, altıncı bölümün sonu dizin hemen altına, yedinci bölüm baldırın ortasına, sekizinci bölüm ise ayak tabanına düşer.

Yedi buçuk kafalık bir figürde bu noktalar biraz sıkışır: orta nokta yine kasık hizasına yakın durur, ama bacaklar ve gövde biraz kısalır. Hangi şemayı seçersen seç, en güvenilir yer işareti orta noktadır; figürün toplam boyunu ikiye böldüğünde, bu çizginin kasık hizasına yakın düştüğünü görmek, bacakların doğru uzunlukta olup olmadığını hızla sınamanı sağlar.

Şema, dik duran ve sana karşıdan bakan bir figür için geçerlidir. Oturan, eğilen ya da sana doğru uzanan bir figürde bölümler perspektifte kısalır ve eşit kafa birimleri artık eşit görünmez. Oturan bir yetişkinin toplam yüksekliği, uyluklar yataya yaklaştığı için ayakta duruşunun ancak bir bölümü kadardır; sana doğru uzanan bir kol, gerçekte olduğundan çok daha kısa görünür. Bu durumlarda şemayı doğrudan uygulamak yerine, kafa birimini bir karşılaştırma aracı olarak kullanır ve her bölümü kısalmış hâliyle yeniden ölçersin. Şema, figürün nasıl olması gerektiğini değil, ölçerken neyi karşılaştıracağını söyler.

Genişlikler ve uzuvlar nasıl karşılaştırılır?

Kafa birimi yalnızca yüksekliği değil, genişlikleri ve uzuvları da ölçmeye yarar. Bir yetişkinin omuz genişliği, şemalarda genellikle iki ile iki buçuk kafa arasında gösterilir; kalça genişliği omuz genişliğinden biraz dar ya da ona yakın olabilir. Bu genişlikler kişiden kişiye en çok değişen ölçülerdendir; bu yüzden şemadan çok modelin kendisine bakmak gerekir.

Kollar sarkık dururken dirsek genellikle belin en dar yerine, bilek kasık hizasına yakın düşer; parmak uçları uyluğun ortasına doğru uzanır. El, bilekten parmak ucuna kadar, yaklaşık bir yüz boyundadır, yani çeneden saç çizgisine kadar olan uzunluğa yakındır. Ayak, yaklaşık bir kafa boyundan biraz uzundur. Bu karşılaştırmalar, bir figürde ellerin ve ayakların küçük çizilmesi gibi sık görülen hatalara karşı bir kontrol sağlar.

Bu ilişkileri ezberlemek yerine birbirine bağlı olarak düşünmek daha yararlıdır: dirsek bel hizasındaysa, bilek kasığa, parmak uçları uyluğun ortasına iner. Bir noktayı doğru yerleştirmek, ötekileri kendiliğinden doğru yere çeker.

Başın genişliği de bir birim olarak kullanılabilir. Önden bakıldığında bir yetişkinin başı, boyunun yaklaşık üçte ikisi genişliğindedir; boyun, çoğu zaman başın genişliğinden belirgin biçimde dardır. Omuzlar, boyunun iki yanından eğimle iner ve yandan bakıldığında öne doğru hafifçe kıvrılır. Bu küçük ilişkiler, başın ve omuzların birbirine bağlandığı bölgeyi, figür çizimlerinde sık görülen katı ve düz omuz çizgisinden kurtarır.

Oranlar kişiden kişiye nasıl değişir?

Oran şemaları ortalamalar ve idealler üzerine kuruludur; gerçek insanlar ise bu şemalardan her yönde sapar. Bireysel değişkenlik (individual variation), insanların beden oranlarının yaşa, bedene, cinsiyete ve kişiye göre farklılaşmasıdır. Bir çocuğun başı bedenine göre çok daha büyüktür; küçük bir çocuk yalnızca dört beş kafa boyunda olabilir ve oranlar yetişkinliğe doğru uzar. Uzun bacaklı, kısa gövdeli, geniş omuzlu ya da dar kalçalı insanlar, şemanın öngördüğünden farklı yer işaretleri gösterir.

Bu yüzden bir oran şemasını bir kural olarak değil, bir başlangıç noktası ve bir kontrol aracı olarak kullanmak gerekir. Modeli çizmeye şemayla başlar, sonra modelin kendisini ölçer ve şemadan nerede saptığını gözlemlersin. Bir portre ya da figür, modelin şemadan ayrıldığı yerlerde karakter kazanır; herkesi aynı şemaya zorlamak, bütün figürleri birbirine benzetir.

Oran kanonlarının kültürel olduğunu da hatırlamak gerekir. Vitruvius'un ve Rönesans ressamlarının idealleri, belirli bir zamanın ve yerin güzellik anlayışını yansıtır; başka dönemler ve kültürler başka oranları ideal saymıştır. Bir figür çalışmasında farklı yaşlardan, farklı bedenlerden ve farklı ten renklerinden modellerle çalışmak, hem gözlemini genişletir hem de tek bir kanonun herkesi temsil ettiği yanılgısından korur. Ten rengi oranları değiştirmez; ama farklı modellerle çalışma alışkanlığı, figür çiziminin ilk dersinden itibaren insan çeşitliliğini gözlemlemeyi öğretir.

Uygulama

1. Malzeme: kâğıt, kalem, bir cetvel, bir figür fotoğrafı ya da bir aynada kendi ayakta duruşun. Otuz beş dakika ayır.
2. Kâğıda dikey bir çizgi çek, üstüne ve altına birer işaret koy ve arayı sekiz eşit parçaya böl. Her bölümün yanına çene, göğüs, göbek, kasık, uyluk ortası, diz altı, baldır ortası ve ayak tabanını yaz.
3. Bu şema üzerine basit, blok biçimli bir ayakta figür çiz: baş, gövde, kalça, uyluklar, bacaklar; omuz genişliğini iki kafaya yakın tut.
4. Kolları sarkık çiz ve dirseği bel hizasına, bileği kasığa, parmak uçlarını uyluğun ortasına yerleştir; elin boyunu yüzün boyuyla karşılaştır.
5. Bir figür fotoğrafı ya da ayna karşısında kendin üzerinde başın boyunu kalemle ölç ve toplam boyu kaç kafa olduğunu say; şemadan nerede saptığını not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

İnsan neden yaklaşık yedi buçuk kafa boyundadır? Çünkü başın boyu bedenin geri kalanını ölçmek için kullanışlı bir birimdir ve ortalama bir yetişkin, bu birimle ölçüldüğünde yedi ile sekiz arasında bir değere yakın durur. Vitruvius başı bedenin sekizde biri olarak tanımlamış, Leonardo bu oranları çiziminde sınamıştır. Sekiz kafalık bir şemada orta nokta kasık hizasına, dirsek bele, bilek kasığa yakın düşer; el yaklaşık bir yüz boyundadır. Ama bu sayılar bir başlangıçtır: insanlar yaşa, bedene ve bireye göre şemadan sapar ve oran kanonları kültüreldir. Ödevde oran şemasıyla üç figür çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Oran şemasıyla 3 figür çiz.

1. Üç farklı model seç: bir yetişkin, bir çocuk ya da genç ve bedeni belirgin biçimde farklı ikinci bir yetişkin; fotoğraftan ya da gözlemden çalışabilirsin.
2. Her figür için önce başın boyunu belirle ve toplam boyu kafa birimiyle işaretle; yetişkin için yedi ile sekiz, çocuk için daha az kafa bekle ama modeli ölçerek doğrula.
3. Yer işaretlerini, orta noktayı, omuz ve kalça genişliklerini ve kolların uzunluğunu kafa birimine göre yerleştir.
4. Her figürün yanına, şemadan nerede saptığını ve bu sapmanın figüre nasıl bir karakter verdiğini kısa bir notla yaz.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Figürlerin toplam boyu kafa birimiyle doğru işaretlendi mi; orta nokta kasık hizasına yakın mı?
• Kompozisyon: Üç figür sayfada birbirleriyle karşılaştırılabilecek biçimde yerleştirildi mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Şemalar ve notlar okunur mu; her figürün sapmaları açıkça belirtildi mi?
• Hangi modelin oranları şemadan en çok saptı ve bu farkı nasıl gördün?

Kendini sına

1. Kafa biriminin bir figürü ölçmek için avantajı nedir?

• A) Her figürde aynı santimetreyi vermesi.
• B) Figürün kendisinden gelmesi; figür ne kadar büyük ya da küçük olursa olsun ölçülerin aynı başa göre kurulması.
• C) Yalnızca çocuklar için geçerli olması.
• D) Cetvel gerektirmesi.

2. Vitruvius'a göre baş bedenin boyunun yaklaşık ne kadarıdır?

• A) Dörtte biri.
• B) Onda biri.
• C) Sekizde biri.
• D) Üçte biri.

3. Ayakta duran bir yetişkinin orta noktası genellikle nereye yakın düşer?

• A) Kasık ya da kalça eklemi hizasına.
• B) Göbeğe.
• C) Dizlere.
• D) Göğse.

4. El yaklaşık hangi uzunluğa yakındır?

• A) Kolun yarısına.
• B) Ayağın iki katına.
• C) Omuz genişliğine.
• D) Çeneden saç çizgisine kadar olan yüz boyuna.

5. Bir oran şeması nasıl kullanılmalıdır?

• A) Herkes için kesin bir kural olarak.
• B) Bir başlangıç ve kontrol aracı olarak; model ölçülüp şemadan sapmaları gözlemlenerek.
• C) Yalnızca idealize figürler için.
• D) Hiç kullanılmamalıdır.

Cevaplar

1. B — Birim figürün kendi başından geldiği için ölçek ne olursa olsun oranlar tutarlı kalır.
2. C — Vitruvius başı bedenin sekizde biri olarak verir; Leonardo'nun çizimi bu yazılı oranlardan yola çıkar.
3. A — Beden üst ve alt yarı olarak yaklaşık eşittir; orta nokta kasığa yakındır.
4. D — Bilekten parmak ucuna kadar el, yüzün boyuna yakın bir uzunluktadır.
5. B — Şemalar ortalamalara dayanır; gerçek model ondan sapar ve karakteri bu sapmalar verir.

Referans görseller

• Özgün şema: sekiz eşit bölüme ayrılmış bir figür ve yer işaretleri; yanında yedi buçuk kafalık aynı figür.
• Özgün şema: kolları sarkık bir figürde dirsek, bilek ve parmak uçlarının hizaları.
• Özgün fotoğraf: farklı yaş ve bedenlerde üç kişinin kafa birimiyle ölçülmüş siluetleri.

Sonraki derse köprü

Kafa birimiyle bir figürün iskeletini dışarıdan kurduk. Ama yer işaretlerinin çoğu, kasık, diz, dirsek, bilek, derinin altındaki kemiklere denk gelir. Sonraki derste bu kemiklere iniyoruz ve bir ressamın figürde hangi kemik noktalarını görebildiğini ve neden bilmesi gerektiğini ele alıyoruz.