Gece ve yapay ışık

Öğrenme hedefi

Gece sahnelerinde düşük değerleri ve yapay ışığı kurgulayabileceksin. Karanlığın siyahla değil, aşağıya kaydırılmış bir değer düzeniyle kurulduğunu açıklayabilecek; gözün karanlıkta renkleri nasıl farklı algıladığını, ay ışığının serin ve zayıf, sokak lambalarının ise sıcak ve hızla sönen bir ışık verdiğini gözlemleyebilecek; ışık havuzlarını, haleleri ve ıslak zemindeki yansımaları kurabilecek ve bir gece sokağını koyu zeminden başlayıp ışık kaynaklarıyla biten bir sırayla boyayabileceksin.

Kanca

Karanlığı boyamak mümkün mü?

Gece bir sokağa çıktığında çoğu şeyi zor seçersin. Duvarlar, ağaçlar, gökyüzü hepsi koyu; renkler kaybolur, biçimler birbirine karışır. Birkaç lamba, birkaç aydınlık pencere ve belki bir ay. Karanlığı boyamaya çalışan biri, tuvali siyaha boyayıp işin içinden çıkamayacağını hemen fark eder. Siyah bir tuval karanlık değil, boşluktur. Peki gecenin havası, derinliği ve ışığı nasıl boyanır?

Bağlam

İngiliz ressam John Atkinson Grimshaw, Ay Işığında Liverpool Rıhtımı'nı 1887'de boyadı. Tate koleksiyonundaki bu yağlı boya tuval 61 × 91,4 santimetredir. Resim, Liverpool'un rıhtım boyunca uzanan caddesini akşam karanlığında gösterir. Islak parke taşlarının üzerinde, arkasında yeşil bir ışık yanan bir atlı omnibüs, aydınlatılmış dükkân vitrinlerinin önünde bir kadını almak için durmuştur. Gökyüzünde ay, yanda liman ve gemi direkleri görünür.

Grimshaw, kent sahnelerinde ışığı kullanışıyla tanınır; kaynaklar onun önce Ön-Raffaellocular'dan, sonra Amerikalı ressam James McNeill Whistler'ın gece resimlerinden etkilendiğini aktarır. Bu resimde gece iki ışıkla kurulur: gökyüzündeki ayın serin, yaygın ışığı ve vitrinlerin, lambaların sıcak, yerel ışığı. Islak zemin ise bu sıcak ışıkları yansıtarak onları resmin alt yarısına taşır. Kancadaki soruya resmin kendi yanıtı budur: karanlık, siyah bir yüzeyle değil, ışığın az olduğu ama hiçbir zaman tamamen kaybolmadığı bir değerler ve renkler düzeniyle boyanır.

Ana anlatım

Karanlık nasıl kurulur?

Gece resminde ilk adım, siyahı karanlıkla karıştırmamaktır. Gece sahnesinin büyük bölümü koyu değerlerden oluşur, ama bu değerler renksiz değildir: koyu bir mavi, koyu bir mor, koyu bir yeşil ya da koyu bir kahverengi. Düşük değer anahtarı (low value key), bir resmin bütün değerlerinin ölçeğin alt yarısına kaydırıldığı bir düzendir. Gündüz bir manzarada açık gökyüzü, orta tonlu ağaçlar ve koyu gölgeler geniş bir değer aralığına yayılırken, gece sahnesinde gökyüzü, ağaçlar ve binalar birbirine yakın, koyu değerlerde durur. Yalnızca ışık kaynakları ve onların hemen çevresi ölçeğin üst ucuna çıkar.

Bu dar aralığın içinde küçük değer farkları büyük önem kazanır. Koyu bir binanın koyu bir gökyüzünden yalnızca bir iki değer adımı ayrılması, onu okunur kılmaya yeter. Değer eskizi bu yüzden gece resminde özellikle yararlıdır: önce büyük koyu bölgeleri birbirinden hafifçe ayırır, en açık değeri yalnızca ışık kaynaklarına ayırırsın.

Gözün karanlıktaki davranışı da renkleri değiştirir. Işık azaldıkça göz renk ayrımını kaybetmeye başlar; kırmızılar ve turuncular koyulaşıp görünmez olurken, maviler ve yeşiller görece daha açık kalır. Bu olguya Purkinje etkisi denir. Bu yüzden ay ışığındaki bir manzara, gerçekte olduğundan daha serin ve maviye çalan, renkleri sönmüş bir görünüm alır. Gece paletini bu gözleme göre, maviler, morlar ve koyu yeşiller ağırlıkta olacak biçimde kurmak, karanlığın havasını verir.

Ay ışığı (moonlight), güneş ışığının ay yüzeyinden yansımasıdır ve güneşten çok daha zayıftır. Tek bir yönden gelir, serin ve düşük doygunluklu görünür. Ay ışığında bir nesnenin aydınlık yanı ile karanlık yanı birbirine yakın değerlerde kalır, gölgeler uzun ve yumuşaktır. Ay ışığını resimde, geniş ve düşük karşıtlıklı serin bir ışık olarak kurmak, yapay ışıkların sıcaklığıyla güçlü bir karşıtlık oluşturur.

Yapay ışık nasıl davranır?

Sokak lambaları, pencereler ve vitrinler, gece sahnesinin yerel ışık kaynaklarıdır. Bu kaynaklar genellikle küçüktür ve ışıkları çevrelerine sınırlı bir mesafede yayılır. Işık havuzu (pool of light), bir lambanın ışığının yerde ve çevresindeki yüzeylerde oluşturduğu aydınlık bölgedir. Işık kaynaktan uzaklaştıkça hızla azalır: bir yüzey lambadan iki kat uzaktaysa, yaklaşık dörtte bir ışık alır. Bu yüzden ışık havuzunun ortası parlak, kenarları hızla karanlığa geçen bir bölge olarak görünür.

Yapay ışığın rengi de güneşten ve aydan farklıdır. Gaz lambaları, akkor ampuller ve mum ışığı, sarıdan turuncuya uzanan sıcak bir ışık verir. Bu sıcak ışık, ayın ya da gece gökyüzünün serin ışığıyla aynı sahnede buluştuğunda güçlü bir sıcak ve serin karşıtlığı doğar. Grimshaw'un sıcak vitrinleri ile serin ay ışığı arasındaki karşıtlık, bu türden bir karşıtlıktır.

Hale (halo), nemli, sisli ya da tozlu havada bir ışık kaynağının çevresinde oluşan yumuşak parıltıdır. Hava ne kadar nemliyse hale o kadar geniştir. Haleyi, ışık kaynağının çevresinde yumuşak kenarlı, dışa doğru hızla koyulaşan bir renk halkası olarak boyamak, havanın nemini ve yoğunluğunu anlatır. Yapay bir ışıkla aydınlanan nesnelerin gölgeleri ise kaynaktan dışa doğru yayılır; lambanın altındaki bir direğin gölgesi, güneşin paralel gölgelerinin aksine, lambadan uzağa doğru açılan bir ışın gibi uzanır.

Islak zemin ve boyama sırası nasıl kurulur?

Islak zemin yansıması (wet ground reflection), yağmurdan sonra ya da nemli bir gecede parke taşlarının, asfaltın ya da kaldırımın yüzeyinde ışık kaynaklarının oluşturduğu dikey, uzun yansımalardır. Islak yüzey, su gibi davranarak lambaları ve pencereleri aşağıya doğru uzanan parlak şeritler hâlinde yansıtır. Bu şeritler, ışığı gecenin koyu alt yarısına taşır ve resme derinlik ve ritim verir. Yansımayı dikey darbelerle, kaynağın rengini biraz koyulaştırarak ve kenarlarını yumuşatarak kurmak, ıslaklığı inandırıcı kılar.

Bir gece sahnesini boyarken sıra, çoğu zaman koyudan açığa doğrudur. Önce bütün tuvali koyu, renkli bir zeminle, örneğin koyu bir mavi ya da mor-kahveyle, ince bir katman olarak kaplarsın. Ardından büyük koyu kütleleri, binaları, ağaçları ve gökyüzünü, aralarındaki küçük değer farklarıyla birbirinden ayırırsın. Sonra ışık havuzlarını, pencerelerin ve vitrinlerin sıcak dikdörtgenlerini, ıslak zemindeki yansımaları eklersin. En son, en kalın ve en açık boyayla ışık kaynaklarının kendilerini, lambaları ve ayı koyarsın. Işık kaynakları resmin en parlak noktaları olduğu için, onları sona bırakmak parlaklıklarını korur.

Gece ışığı teni de dönüştürür. Sıcak bir lambanın altında duran bir yüz, lambaya dönük yanında turuncu ve altın bir ışık alır, öbür yanında ise ayın ya da gece gökyüzünün serin, mavimsi ışığıyla gölgelenir. Açık bir tende lamba ışığı sıcak, pembemsi bir turuncuya, koyu bir tende ise bakıra ve altına çalan parlak bir ışığa dönüşür. Düşük ışıkta göz renk ayrımını kaybettiği için tenler arasındaki fark gece daha çok değer farkı olarak okunur; bu yüzden gece figürlerinde tenin değerini dikkatle gözlemlemek, renginden de önemli hâle gelir.

Uygulama

1. Malzeme: ultramarin, bir koyu kırmızı ya da yanık umber, bir sıcak sarı, bir turuncu, beyaz, gessolu bir pano ve iki fırça. Kırk dakika ayır.
2. Kartonun tamamını koyu, renkli bir zeminle, örneğin ultramarin ve umberin karışımıyla, ince bir katman olarak kapla ve kurumaya bırak.
3. Basit bir gece sokağı kur: bir iki bina kütlesi, bir sokak lambası, iki üç aydınlık pencere ve ıslak bir zemin. Kütleleri zeminden yalnızca bir iki değer adımıyla ayır.
4. Lambanın altına yerde bir ışık havuzu, çevresine yumuşak bir hale ekle; pencereleri sıcak dikdörtgenler olarak boya ve ıslak zemine onların dikey yansımalarını koy.
5. En son lambanın kendisini ve varsa ayı en kalın ve en açık boyayla koy; ay ışığının serin, lambanın sıcak ışığıyla nerede buluştuğunu gözlemle.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Karanlığı boyamak mümkün mü? Evet; ama siyahla değil, bütün değerleri aşağıya kaydırılmış, renkli ve dar bir değer düzeniyle. Karanlıkta göz kırmızıları kaybeder, mavileri ve yeşilleri görece açık görür; ay ışığı serin, zayıf ve tek yönlüdür. Yapay ışık sıcaktır, kaynaktan uzaklaştıkça hızla azalır ve ışık havuzları, haleler ve dışa açılan gölgeler oluşturur. Islak zemin bu ışıkları dikey şeritler hâlinde gecenin alt yarısına taşır. Grimshaw'un ay ışığındaki Liverpool rıhtımı, serin ay ile sıcak vitrinlerin nasıl bir arada karanlığı kurduğunu gösterir. Ödevde bir gece sokağı boyayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir gece sokağı boya.

1. Gece gözlemlediğin ya da gece çekilmiş bir fotoğraftan bir sokak seç; en az bir lamba, birkaç aydınlık pencere ve mümkünse ıslak bir zemin bulunsun.
2. Koyu bir değer eskizi yap: bütün değerleri ölçeğin alt yarısında tut, en açık değeri yalnızca ışık kaynaklarına ayır.
3. Tuvali koyu, renkli bir zeminle kapla; büyük kütleleri küçük değer farklarıyla ayır, ışık havuzlarını, haleleri, pencereleri ve ıslak zemin yansımalarını ekle, ışık kaynaklarını en sona bırak.
4. Bitmiş resmin yanına gece paletini ve sıcak ile serin ışıkların nerede buluştuğunu kısaca not et.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Resmin değerleri ölçeğin alt yarısında mı; en açık değer yalnızca ışık kaynaklarında mı?
• Teknik ve Malzeme: Karanlık siyah yerine renkli koyularla mı kuruldu; ışık kaynakları en son ve temiz mi kondu?
• Kompozisyon: Işık havuzları ve yansımalar gözü resmin içinde dolaştırıyor mu?
• Gece sahnesinde sıcak ve serin ışık arasındaki karşıtlık resmin havasını nasıl etkiledi?

Kendini sına

1. Gece resminde karanlık neden siyahla boyanmaz?

• A) Siyah boya pahalı olduğu için.
• B) Siyah bir yüzey karanlığı değil boşluğu gösterir; karanlık renkli koyularla kurulur.
• C) Siyah boya kurumadığı için.
• D) Gece hiç koyu değildir.

2. Purkinje etkisine göre karanlıkta hangi renkler görece daha açık kalır?

• A) Kırmızılar ve turuncular.
• B) Sarılar.
• C) Maviler ve yeşiller.
• D) Hiçbiri.

3. Bir yüzey lambadan iki kat uzaktaysa yaklaşık ne kadar ışık alır?

• A) Aynı miktarda.
• B) Yarısı kadar.
• C) İki katı.
• D) Dörtte biri kadar.

4. Islak zeminde ışık kaynakları nasıl yansır?

• A) Aşağıya doğru uzanan dikey parlak şeritler olarak.
• B) Hiç yansımaz.
• C) Yatay çizgiler olarak.
• D) Kaynağın üstünde.

5. Sıcak bir lamba altında koyu tenli bir yüz nasıl görünebilir?

• A) Tamamen siyah.
• B) Maviye çalan soluk bir ton.
• C) Lambaya dönük yanında bakıra ve altına çalan parlak bir ışık, öbür yanında serin bir gölge.
• D) Hiç değişmeden.

Cevaplar

1. B — Karanlıkta bile değerler ve renkler vardır; siyah onları siler ve derinliği yok eder.
2. C — Işık azaldıkça göz kırmızıları kaybeder, mavileri ve yeşilleri görece daha açık algılar.
3. D — Işık uzaklığın karesiyle azalır; iki kat uzaklık dörtte bir ışık demektir.
4. A — Islak yüzey su gibi davranır ve yansımayı dikey şeritler hâlinde aşağı uzatır.
5. C — Sıcak ışık koyu tenin sıcak alt tonlarıyla birleşir; gölge tarafı gecenin serin ışığını alır.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: bir sokak lambasının altındaki ışık havuzu ve kenarlarında hızla kararan zemin.
• Özgün fotoğraf: nemli bir gecede bir lambanın çevresindeki hale.
• Özgün fotoğraf: bir lamba altında farklı ten renklerinde iki yüz; sıcak ışıklı yan ve serin gölgeli yan.

Sonraki derse köprü

Grimshaw'un rıhtımında gece, bir kentin sokaklarında, vitrinlerinde ve gemi direklerinde yaşanır. Sonraki derste kent manzarasının kendisine geçiyoruz: kubbeleri, minareleri ve kalabalıklarıyla bir kenti perspektif, ışık ve atmosferle nasıl boyayacağımızı ele alıyoruz.