Ağaç kütleleri

Öğrenme hedefi

Bir ağaç grubunu ya da bir ormanı, yaprak yaprak değil, kütle ve ışıkla boyayabileceksin. Birkaç ağacı ya da bir orman kenarını aydınlık ve karanlık birkaç geniş bölgeye ayırabilecek; ışıklı yeşillerle gölgeli yeşiller arasındaki sıcaklık farkını karıştırabilecek; ağaçların arasından görünen gökyüzü parçalarını doğru değerde ve doğru zamanda ekleyebilecek; kütlenin kenarlarını yer yer keskin, yer yer kaybolan bırakarak bir ağaç grubunu inandırıcı ve sade bir biçimde kurabileceksin.

Kanca

Bir orman tek tek ağaçlarla boyanmaz.

Bir ormanın kenarına uzaktan bakınca yüzlerce ağaç, binlerce dal ve milyonlarca yaprak görmezsin. Bir ya da iki büyük koyu yeşil kütle görürsün; güneşin vurduğu bir yanı açık, altı ve içi koyu. Aradan birkaç gökyüzü parçası sızar, bir iki gövde görünür. Ormanı tek tek ağaçlardan kurmaya çalışan biri, gözün gördüğünü değil, bildiğini boyar. Göz bir ormanı bir kütle olarak görür; resim de oradan başlar.

Bağlam

Fransız ressam Camille Corot 1864'te Mortefontaine'in Hatırası'nı boyadı; 65,5 × 89 santimetrelik tuval Paris'te, Louvre koleksiyonundadır. Resimde cam gibi durgun bir gölün kıyısında bir kadın ve çocuklar görünür; solda büyük, yayvan bir ağaç, sağda daha uzak, soluk bir ağaç kümesi durur. Resmin adı «hatıra» anlamına gelir; Corot'nun geç dönemindeki bu tür manzaraları doğrudan gözlemden çok hatırlanan yerlerden kurduğu anlatılır.

Resme yakından bakarsan ağaçların tek tek yapraklarla değil, geniş fırça darbeleriyle ve sınırlı, gümüşi bir paletle kurulduğunu görürsün. Soldaki ağacın büyük gölgeli kütlesinin içinde birkaç açık leke, kenarlarında gökyüzüne karışan yumuşak, tüy gibi bir sınır vardır. Göl ise ağaçların ve gökyüzünün soluk bir yansımasını taşır. Resim, bir ağacın varlığını ayrıntıyla değil, kütle, ışık ve kenar ile nasıl kurduğunun bir örneğidir.

Ana anlatım

Bir ağaç grubu nasıl kütleye indirgenir?

Tek bir ağacın yaprak kümelerini ve dal iskeletini çizim derslerinde görmüştün. Bir ağaç grubunda ya da bir orman kenarında ise bakış bir basamak daha geri çekilir. Ağaç kütlesi (tree mass), birbirine karışan ağaçların oluşturduğu, tek bir büyük biçim olarak okunan yeşil kitledir. Önce bu büyük biçimi görmek, sonra onu birkaç büyük değer bölgesine ayırmak gerekir.

Çoğu ağaç kütlesi üç dört değerle kurulabilir. Işığa bakan üst ve yan yüzeyler en açık bölgedir. Kütlenin içi ve altı, yaprakların birbirini gölgelediği yer, en koyu bölgedir; burada çoğu zaman neredeyse düz, derin bir gölge çekirdeği bulunur. Aradaki yarı tonlar, ışıktan gölgeye geçişi taşır. Gövdeler ve zemin ise bu kütlelere bağlanan ayrı değerlerdir. Gözlerini kısarak baktığında bu birkaç bölge ayrıntıdan sıyrılıp ortaya çıkar.

Bir ağaç kütlesini boyamaya en koyu gölge çekirdeğinden başlamak, çoğu zaman işi kolaylaştırır. Koyu kütleyi geniş bir fırçayla ve yumuşak kenarlarla sürdükten sonra yarı tonları, en son ışıklı yüzeyleri eklersin. Ayrıntıya gelmeden önce kütlenin biçiminin, bir kubbe, bir sütun ya da yayvan bir şemsiye, ağacın türünü ve büyüklüğünü doğru anlatıp anlatmadığını kontrol edersin.

Yeşiller nasıl karıştırılır?

Yeşil, manzara resminde en çok sorun çıkaran renklerden biridir, çünkü doğadaki yeşiller tüpten çıkan yeşillerden çoğu zaman daha sönük ve daha çeşitlidir. Hazır bir yeşili doğrudan kullanmak yerine, onu bir sarı ve bir mavinin karışımıyla ya da bir toprak rengiyle kırarak elde etmek, daha doğal bir renk aralığı verir. Okra ile mavi, sienna ile mavi ya da sarı ile siyahın karışımları, farklı sıcaklıkta ve doygunlukta yeşiller üretir.

Güneşteki ve gölgedeki yeşiller birbirinden koyuluk kadar ısıyla da ayrılır. Güneşin vurduğu yapraklar sarıya çalan sıcak bir yeşil, hatta sarımsı bir renk alır; gölgedeki yapraklar ise gökyüzünün mavisini alarak serin, maviye ya da mora çalan koyu bir yeşildir. Sıcak ve serin yeşil (warm and cool green) arasındaki bu karşıtlık, bir ağaç kütlesine hacim ve ışık verir. Bütün ağacı tek bir yeşilin açık ve koyu tonlarıyla boyamak ise onu düz ve yapay gösterebilir.

Uzaklık ve mevsim de yeşili değiştirir. Uzaktaki ağaçlar, atmosferik perspektif dersinde gördüğün gibi, hava rengine yaklaşır ve maviye çalan soluk bir yeşile döner. İlkbahar yeşilleri sarıya, yaz sonu yeşilleri koyuya ve maviye yakındır. Corot'nun gümüşi ağaçları, doygunluğu bilerek düşürülmüş, griye çalan bir yeşille kurulmuştur; bu bir seçimdir, doğadaki her ağacın rengi değildir.

Gökyüzü delikleri ve kenarlar nasıl boyanır?

Gökyüzü deliği (sky hole), bir ağaç kütlesinin yaprakları arasından görünen küçük gökyüzü parçasıdır. Bu parçalar kütleyi havalandırır ve ağacın bir duvar gibi değil, içinden ışık geçen bir yapı gibi görünmesini sağlar. Ama dikkat ister: bir yaprak kümesinin içinden görünen gökyüzü, açık gökyüzünden çoğu zaman biraz daha koyu ve daha az parlak görünür, çünkü çevresindeki yapraklar onu gölgeler ve göz onu küçük bir parça olarak algılar. Bu yüzden gökyüzü deliklerini, açık gökyüzünün rengiyle değil, biraz koyulaştırılmış bir tonla ve yumuşak kenarlarla koymak daha inandırıcıdır.

Gökyüzü deliklerini ağaç kütlesi boyandıktan sonra, onun üzerine eklemek, kütlenin biçimini önce kurmanı sağlar. Delikleri her yere eşit dağıtmak yerine, kütlenin kenarlarına yakın ve yaprakların seyrek olduğu yerlere birkaç tane koymak yeterlidir.

Kütle kenarı (mass edge), bir ağaç kütlesinin gökyüzüyle ya da arkasındaki başka bir kütleyle buluştuğu sınırdır. Bu kenar her yerde aynı değildir. Işıklı yüzde, gökyüzüne karşı birkaç yerde yaprak kümelerinin girintili çıkıntılı, keskin bir dantelini gösterir; gölgeli yüzde ve kütlenin arka tarafında ise gökyüzüne yumuşakça karışır. Bütün kenarı aynı keskinlikte boyamak ağacı bir kesik kâğıda, bütün kenarı yumuşatmak ise onu bir buluta dönüştürebilir. Birkaç keskin yer, çoğunluğu yumuşak bir kenar, ağacı hem canlı hem de havayla bütünleşmiş gösterir.

Işık, bir ağacın altına da düşer. Ağaçların yapraklarının arasından süzülen güneş, yere, bir yola ya da bir figürün üzerine küçük ışık lekeleri bırakır; buna benekli ışık (dappled light) diyebiliriz. Bu lekeler, gölgenin içinde yuvarlak ya da oval, genellikle yumuşak kenarlı parlak alanlardır. Ağaç altındaki bir figürün teni bu ışıkta iki farklı renk alır: güneş lekelerinin düştüğü yerlerde sıcak ve parlak, gölgede kalan yerlerde ise yaprakların yeşilini yansıtan serin bir ton. Açık bir tende gölgeler hafif yeşilimsi bir griye çalabilir; koyu bir tende ise yeşil yansıma, alnın ve elmacık kemiğinin serin parlamalarında belirginleşir, güneş lekeleri ise ten üzerinde koyu kehribar renginde parlar. Ağaç altında bir yüz boyamak, tenin yalnızca kendi rengini değil, çevresinin rengini de taşıdığını en açık biçimde gösterir.

Uygulama

1. Malzeme: sarı okra, bir açık sarı, ultramarin, yanık sienna, beyaz ve istersen siyah; astarlı bir karton; bir büyük, bir orta yassı ya da badem uçlu fırça. Kırk dakika ayır.
2. Kartonun bir köşesinde yeşil karıştırma şeridi yap: okra ile ultramarin, açık sarı ile ultramarin, sienna ile ultramarin, sarı ile siyah; her birinden sıcak bir ışık ve serin bir gölge tonu türet.
3. Kartonun geri kalanı için, bahçede ya da bir fotoğrafta iki üç ağaçlık bir grup seç. Gözlerini kısıp grubu tek bir kütle olarak gör ve önce koyu gölge çekirdeğini geniş bir fırçayla sür.
4. Yarı tonları ve ışıklı yüzeyleri sıcak yeşillerle ekle; gölgeleri serin, maviye çalan yeşillerle bırak. Gövdeleri ve zemindeki gölgeyi yerleştir.
5. En son birkaç gökyüzü deliğini biraz koyulaştırılmış bir gökyüzü rengiyle ekle ve kütle kenarının ışıklı yüzünde birkaç yeri keskinleştir, gölgeli yüzünü yumuşak bırak.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir orman tek tek ağaçlarla boyanmaz; göz onu bir kütle olarak görür ve resim de oradan başlar. Bir ağaç grubu üç dört değerli büyük kütlelere indirgenir: ışıklı yüzeyler, yarı tonlar, koyu gölge çekirdeği, gövdeler ve zemin. Işıklı yeşiller sıcak ve sarıya, gölgeli yeşiller serin ve maviye çalar; yeşiller tüpten değil, karışımlardan gelir. Gökyüzü delikleri kütleyi havalandırır ama biraz koyu ve yumuşak konur; kütlenin kenarı birkaç yerde keskin, çoğu yerde yumuşaktır. Corot'nun gümüşi ağaçları, bir ağacın ayrıntıyla değil kütle ve kenarla nasıl kurulduğunu gösterir. Ödevde bir ağaç grubu çalışması yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir ağaç grubu çalışması yap.

1. Bir parkta, bir bahçede ya da bir fotoğrafta, birbirine karışan iki üç ağaçtan oluşan bir grup seç; güneşin hangi yönden geldiğini not et.
2. Grubun küçük bir değer eskizini üç dört değerle yap: ışıklı yüzeyler, yarı tonlar, gölge çekirdeği, gövdeler ve zemin.
3. Grubu renkli boya: önce koyu çekirdek, sonra yarı tonlar ve ışıklı yüzeyler; ışıkta sıcak, gölgede serin yeşiller kullan; en son birkaç gökyüzü deliği ve birkaç keskin kenar ekle.
4. Bitmiş çalışmanın yanına kullandığın yeşil karışımlarını ve kütlenin kenarını nerede keskin, nerede yumuşak bıraktığını not et.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Ağaç grubu birkaç büyük değer kütlesi olarak okunuyor mu; gölge çekirdeği ışıklı yüzeylerden belirgin biçimde ayrılıyor mu?
• Teknik ve Malzeme: Yeşiller karışımlardan mı geldi; ışıkta sıcak, gölgede serin mi?
• Kenar ve Ayrıntı: Kütle kenarı birkaç yerde keskin, çoğu yerde yumuşak mı; gökyüzü delikleri doğru değerde mi?
• Ağacı kütle olarak görmek sana ilk başta neden zor geldi?

Kendini sına

1. Bir ağaç grubunu boyamaya en verimli başlangıç hangisidir?

• A) Yaprakları tek tek çizmek.
• B) Grubu birkaç büyük değer kütlesine indirgemek.
• C) Önce gökyüzü deliklerini koymak.
• D) Önce dalları çizmek.

2. Işıklı yapraklarla gölgeli yapraklar arasındaki renk farkı nasıldır?

• A) Işıklı yeşil sarıya çalan sıcak, gölgeli yeşil maviye çalan serin.
• B) İkisi de aynı yeşil, yalnızca değer farkı var.
• C) Gölgeli yeşil daha sıcaktır.
• D) Işıklı yapraklar gridir.

3. Yapraklar arasından görünen gökyüzü parçaları nasıl boyanmalıdır?

• A) Açık gökyüzünün en parlak rengiyle ve keskin kenarlarla.
• B) Beyazla.
• C) Siyahla.
• D) Biraz koyulaştırılmış bir gökyüzü tonuyla ve yumuşak kenarlarla.

4. Bir ağaç kütlesinin kenarı nasıl bırakılmalıdır?

• A) Her yerde aynı keskinlikte.
• B) Her yerde tamamen yumuşak.
• C) Işıklı yüzde birkaç yerde keskin, gölgeli yüzde ve arkada yumuşak.
• D) Kalın bir konturla.

5. Ağaç altındaki koyu tenli bir figürde yaprakların yeşil yansıması nerede belirginleşebilir?

• A) Hiçbir yerde görünmez.
• B) Alnın ve elmacık kemiğinin serin parlamalarında.
• C) Yalnızca saçta.
• D) Yalnızca giysilerde.

Cevaplar

1. B — Göz grubu önce büyük kütleler olarak görür; ayrıntı ancak bu düzen üzerine anlam kazanır.
2. A — Güneşin sıcaklığı ışıklı yapraklara, gökyüzünün serinliği gölgelere geçer.
3. D — Çevresindeki yapraklar gökyüzü parçasını gölgeler; açık gökyüzünden biraz daha koyu görünür.
4. C — Birkaç keskin yer canlılık verir, yumuşak kenarlar ağacı havayla bütünleştirir.
5. B — Koyu tenin ışığı yansıtan çıkıntıları çevrenin yeşil ışığını serin parlamalar olarak gösterir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı ağaç grubu tam ayrıntıyla ve gözler kısılarak görülmüş üç değerli kütleler olarak.
• Özgün fotoğraf: bir yeşil karıştırma şeridi; okra, sienna, sarı ve siyahla elde edilen sıcak ve serin yeşiller.
• Özgün fotoğraf: bir ağacın altında benekli ışığa uzatılmış, farklı ten renklerinde iki kol.

Sonraki derse köprü

Corot'nun gölü, ağaçlarını ve gökyüzünü soluk bir yansıma olarak taşır. Sonraki derste manzaranın en hareketli ve en değişken yüzeylerinden birine, suya geçiyoruz: durgun bir gölün yansımasından hareket hâlindeki bir dalgaya ve denizin ışığına kadar.