Gökyüzü ve bulut

Öğrenme hedefi

Farklı gökyüzü türlerini renk ve boyayla ikna edici biçimde boyayabileceksin. Gökyüzünün bir manzaranın havasını ve ışığını neden belirlediğini açıklayabilecek; açık bir gökyüzünün tepeden ufka ve güneşe yakın bölgeden uzak bölgeye nasıl renk değiştirdiğini gözlemleyip ıslak boyada kurabilecek; bulutların ışıklı ve gölgeli yüzlerini renk sıcaklığıyla ayırabilecek ve açık, bulutlu, fırtınalı ve gün batımı gökyüzlerinin değer ilişkilerini birbirinden ayırt edebileceksin.

Kanca

Constable neden yüzlerce gökyüzü boyadı?

İngiliz manzara ressamı John Constable, 1820'lerin başında Londra'nın kuzeyindeki tepelerde gökyüzünü defalarca boyadı; çizim derslerinde bu çalışmaların arkasına düştüğü saat ve rüzgâr notlarını görmüştün. Ama neden? Bir ressam için gökyüzü, ağaçların, evlerin ve tarlaların üzerindeki boş bir fon olabilirdi. Constable için neden bu kadar önemliydi?

Bağlam

Constable'ın yanıtı, 1821'de dostu John Fisher'a yazdığı bir mektupta aktarılır. Gökyüzünü kompozisyonunun önemli bir parçası yapmayan manzara ressamının en büyük yardımcılarından birini kullanmadığını yazar ve gökyüzünün «ana nota», «ölçünün standardı» ve «duygunun baş organı» olmadığı bir manzara türünün düşünülemeyeceğini ekler. Başka bir deyişle, gökyüzü bir manzaranın ışığını, ölçeğini ve havasını belirler.

Bu düşünceyi Constable'dan yaklaşık bir buçuk asır önce resimde görmek mümkündür. Amsterdam'daki Rijksmuseum'da Hollandalı ressam Jacob van Ruisdael'in yaklaşık 1668–1670 tarihli Wijk bij Duurstede'deki Yel Değirmeni sergilenir: tuval üzerine yağlı boya, 83 × 101 santimetre. Ufuk çizgisi resmin alt kısmında, alçakta durur; alçak, düz topraklar, bir nehir ve bir değirmen, resmin büyük bölümünü kaplayan bir gökyüzünün altındadır. Müzenin açıklaması, değirmenin her şeyin üzerinde yükseldiğini ve değirmencinin havayı kontrol eder gibi balkonda durduğunu anlatır ve sorar: bir fırtına mı geliyor? Resmin havasını, yani beklentiyi ve gerilimi, bu gökyüzü kurar.

Ana anlatım

Açık bir gökyüzü nasıl renk değiştirir?

Açık, bulutsuz bir gökyüzü düz bir mavi değildir; bunu çizim derslerinde değer olarak görmüştük. Renkle bakıldığında değişim daha zengindir. Gökyüzünün tepesi, zenit (zenith), genellikle en koyu ve en doygun mavidir. Ufka doğru indikçe mavi açılır, doygunluğu azalır ve çoğu zaman biraz sıcaklaşır; ufkun hemen üstünde soluk, bazen sarımsı ya da yeşilimsi bir band görülebilir. Buna gökyüzü geçişi (sky gradation) diyebiliriz.

Güneşin konumu da bu geçişi değiştirir. Güneşe yakın bölgede gökyüzü daha açık ve daha sıcak, güneşin karşısındaki bölgede ise daha koyu ve daha serin bir mavidir. Sabah ya da akşam, güneş alçakken bu fark daha belirgindir. Bu yüzden bir gökyüzünü boyarken yalnızca yukarıdan aşağı değil, bir yandan öbür yana doğru da bir geçiş aramak gerekir.

Yağlı boyada bu geçişi kurmanın rahat bir yolu, gökyüzü için palette önceden üç dört renk yığını hazırlamaktır: zenit için koyu ve doygun bir mavi, orta bölüm için daha açık bir mavi, ufuk için açık ve hafif sıcak bir ton, güneşe yakın bölge için daha sıcak ve daha açık bir ton. Bu yığınları tuvale yan yana, ıslak boyada sürüp birleştikleri yerleri temiz ve kuru bir fırçayla birkaç kez yatay olarak süpürmek, düzgün bir geçiş verir. Gökyüzünü fazla fırçalamak ise rengini bulanıklaştırır; geçiş bir kez kurulunca ona dokunmamak, gökyüzünün tazeliğini korur.

Gökyüzünün rengi, manzaranın geri kalanına da karışır. Suyun yüzeyi gökyüzünü yansıtır; gölgeler, özellikle açık havada, gökyüzünün mavisini alır. Bu yüzden gökyüzü için hazırladığın renkleri, manzaranın gölgelerine ve sularına da biraz karıştırmak, bütün resmi aynı havaya bağlar.

Bulutlar renkle nasıl kurulur?

Bulutların biçimini ve perspektifini çizim derslerinde değerle kurmuştuk. Renkle boyarken, bulutun ışıklı ve gölgeli yüzleri arasındaki fark yalnızca değer değil, sıcaklık farkıdır. Bulut ışığı (cloud light), bulutun güneşe bakan yüzeyidir; öğle saatlerinde bile saf beyaz değil, güneşin rengini taşıyan açık, hafif sıcak bir krem ya da sarımsı beyazdır. Bulut gölgesi (cloud shadow) ise bulutun güneş görmeyen yüzeyidir; gökyüzünün mavisini ve çevrenin ışığını alarak serin, mavimsi, morumsu ya da gri bir tondur.

Bulutun tabanı ayrıca aşağıdan, yeryüzünden yansıyan ışığı alabilir. Yeşil bir tarlanın ya da sıcak bir toprağın üzerindeki bir bulutun tabanı, bu renklerin hafif bir yansımasını taşıyabilir. Bu küçük sıcaklık, bulutun gölgesini ölü bir griden kurtarır.

Bulut türleri, boyanın farklı kullanımlarını çağırır. Kümülüs gibi kabarık bulutların ışıklı tepeleri kalın, opak boyayla, gölgeli tabanları daha ince boyayla ve gökyüzüne karışan yumuşak kenarlarla kurulabilir. Sirrus gibi ince, telli bulutlar, neredeyse kuru bir fırçanın hafif çekişleriyle, gökyüzünün ıslak boyası üzerinde verilebilir. Stratüs gibi katmanlı bulutlar ise geniş, yatay ve düz boyalı bantlar olarak kurulur. Bulutları gökyüzü henüz ıslakken boyamak, kenarların gökyüzüne yumuşakça karışmasını; gökyüzü kuruduktan sonra boyamak ise keskin kenarları kolaylaştırır.

Farklı havalarda gökyüzü nasıl davranır?

Açık bir öğle gökyüzünde gökyüzü çoğu zaman manzaranın en açık büyük alanıdır. Ama bu her zaman böyle değildir ve bu farkı gözlemlemek, bir gökyüzünü inandırıcı yapan şeylerden biridir.

Alçak ufuk (low horizon), ufuk çizgisinin resmin alt kısmına yerleştirildiği ve gökyüzünün resmin büyük bölümünü kapladığı kompozisyondur. Ruisdael'in değirmeninde olduğu gibi, böyle bir kompozisyonda gökyüzü resmin konusu hâline gelir. Fırtınalı bir havada koyu yağmur bulutları, altlarındaki ışıklı bir tarladan ya da bir nehirden daha koyu olabilir; gökyüzü ile yeryüzü arasındaki olağan değer ilişkisi tersine döner. Bu tersine dönüş, fırtınanın gerilimini kurar. Güneşin bulutların arasından sızıp yeryüzünün bir bölümünü aydınlattığı bir an, bu gerilimi daha da güçlendirebilir.

Gün batımında ise gökyüzünün geçişi ters döner: ufuk çevresi en parlak, en sıcak, turuncu ya da sarı bölge olur; tepe ise koyu mavi ya da mora çalar. Bulutların alt yüzleri, alçaktan gelen güneşle aydınlanır ve üst yüzlerinden daha parlak, daha sıcak görünebilir. Bu, gündüz alıştığın bulut ışığının tersidir.

Kapalı, gri bir günde ise gökyüzü büyük, yumuşak bir ışık kaynağına dönüşür. Gölgeler zayıflar, kenarlar yumuşar, renkler sakinleşir ama doygunluğunu korur. Bu ışık, yeryüzündeki her şeyi olduğu gibi, insan tenini de değiştirir. Güneşli bir günde sert gölgelerin bölüp parçaladığı bir yüz, bulutlu bir günde yumuşak ve geniş yarı tonlarla modellenir. Koyu bir tende bu yumuşak ışık, sert güneşte gölgeye gömülen ayrıntıları ve alt tonları ortaya çıkarabilir; açık bir tende ise gölgelerin serin ve hafif gri tonları daha belirgin görünür. Gün batımının sıcak ve alçak ışığı ise her tene turuncuya ve kızıla çalan bir sıcaklık katar. Bir manzaraya figür eklediğinde, gökyüzünün türü o figürün teninin nasıl görüneceğini de belirler.

Uygulama

1. Malzeme: ultramarin, bir cerulean ya da açık bir mavi, bir sıcak sarı, bir kırmızı, beyaz, altı küçük pano ya da bölünmüş bir karton, iki fırça. Bir saat ayır.
2. İlk panoya açık bir öğle gökyüzü boya: palette zenit, orta, ufuk ve güneşe yakın bölge için dört yığın hazırla; ıslak boyada yan yana sür ve geçişi birkaç yatay süpürmeyle birleştir.
3. İkinci panoya aynı gökyüzü üzerinde birkaç kümülüs bulutu ekle: ışıklı tepeler sıcak bir krem, gölgeli tabanlar serin bir gri-mor, kenarlar bir yerde keskin, bir yerde gökyüzüne karışık.
4. Üçüncü panoya alçak ufuklu, fırtınalı bir gökyüzü boya: koyu bulutlar ve altında ışıklı bir şerit toprak; gökyüzünün yeryüzünden koyu olabildiğini dene.
5. Dördüncü panoya bir gün batımı gökyüzü boya: ufukta en parlak sıcak bölge, tepede koyu mavi-mor; bulutların alt yüzlerini üst yüzlerinden daha parlak tut. Kalan iki panoyu ödevde kullan.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Constable neden yüzlerce gökyüzü boyadı? Çünkü ona göre gökyüzü bir manzaranın «ana notası», «ölçünün standardı» ve «duygunun baş organı»ydı: bir manzaranın ışığını, ölçeğini ve havasını belirliyordu. Açık bir gökyüzü tepede koyu ve doygun, ufka doğru açık ve sıcak, güneşe yakın bölgede daha parlak bir geçiş gösterir. Bulutların ışıklı yüzü güneşin sıcaklığını, gölgesi gökyüzünün serinliğini taşır. Fırtınada gökyüzü yeryüzünden koyulaşabilir, gün batımında geçiş ters döner, kapalı bir günde gökyüzü yumuşak bir ışık kaynağına dönüşür. Ruisdael'in alçak ufuklu değirmeni, gökyüzünün bir resmin konusu olabileceğini gösterir. Ödevde altı gökyüzü çalışması yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

6 gökyüzü çalışması yap.

1. Altı küçük pano ya da bir kartonu altı bölüme ayır; her çalışmanın arkasına ya da altına tarihi, saati ve havayı yazacağın bir yer bırak.
2. Mümkünse altı farklı zamanda ya da havada gökyüzünü doğrudan gözlemle: açık öğle, kümülüslü bir gün, kapalı gri bir gün, fırtına öncesi, gün doğumu ya da gün batımı.
3. Her çalışmayı on beş yirmi dakikada, büyük geçişlerden ve büyük bulut kütlelerinden başlayarak boya; ayrıntıya girme.
4. Altı çalışmayı bir sıraya diz; her birinde gökyüzünün yeryüzüne göre ne kadar açık ya da koyu olduğunu ve hava renginin ne olduğunu kısaca not et.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Altı gökyüzünün değer ilişkileri birbirinden açıkça farklı mı; fırtınalı gökyüzü gerektiğinde yeryüzünden koyu mu?
• Teknik ve Malzeme: Açık gökyüzü geçişleri temiz mi; bulutların kenarları ıslak ve kuru boyada bilinçli olarak mı kuruldu?
• Kompozisyon: En az bir çalışmada alçak ufukla gökyüzüne resmin büyük bölümünü verdin mi?
• Altı çalışmadan hangisi o anın havasını en iyi taşıyor ve neden?

Kendini sına

1. Constable'ın 1821 tarihli mektubunda gökyüzü için kullandığı ifadelerden biri hangisidir?

• A) «Duygunun baş organı».
• B) «Resmin en önemsiz yeri».
• C) «Boş bir fon».
• D) «Yalnızca bir süs».

2. Açık bir öğle gökyüzünde zenit genellikle nasıldır?

• A) Ufuktan daha açık ve daha sıcak.
• B) En koyu ve en doygun mavi.
• C) Beyaz.
• D) Turuncu.

3. Bir bulutun ışıklı yüzü öğle saatlerinde nasıl boyanabilir?

• A) Saf beyazla.
• B) Mavimsi griyle.
• C) Güneşin sıcaklığını taşıyan açık bir krem ya da sarımsı beyazla.
• D) Siyahla.

4. Gün batımında gökyüzünün geçişi nasıl değişir?

• A) Hiç değişmez.
• B) Ufuk koyu, tepe açık olur.
• C) Bütün gökyüzü beyaza döner.
• D) Ufuk çevresi en parlak ve sıcak, tepe koyu mavi ya da mor olur.

5. Kapalı, bulutlu bir günün yumuşak ışığı koyu bir tende neyi ortaya çıkarabilir?

• A) Sert güneşte gölgeye gömülen ayrıntıları ve alt tonları.
• B) Keskin ve derin gölgeleri.
• C) Hiçbir şeyi.
• D) Yalnızca parlamaları.

Cevaplar

1. A — Constable gökyüzünü «ana nota», «ölçünün standardı» ve «duygunun baş organı» olarak niteler.
2. B — Tepede ince bir hava katmanından bakılır; mavi en koyu ve en doygun hâlindedir.
3. C — Bulut güneşin ışığını yansıtır ve onun sıcaklığını taşır; saf beyaz bulutu soğuk ve düz gösterir.
4. D — Alçak güneşin ışığı ufuk çevresini ısıtır; tepe daha koyu ve serin kalır.
5. A — Yumuşak ışık gölgeleri açar ve yarı tonları genişletir; koyu tenin iç renkleri daha görünür olur.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: açık bir gökyüzünün zenitten ufka ve güneşe yakın bölgeden uzak bölgeye renk geçişi.
• Özgün fotoğraf: aynı kümülüs bulutunun sıcak ışıklı tepesi ve serin gölgeli tabanı yakın çekimde.
• Özgün fotoğraf: aynı kadrajın açık öğle, fırtına öncesi ve gün batımında çekilmiş üç görüntüsü.

Sonraki derse köprü

Gökyüzünü büyük geçişler ve bulut kütleleri olarak boyadık; ayrıntıya değil, bütüne baktık. Aynı yaklaşım yeryüzündeki en karmaşık görünen öğe için de geçerlidir. Sonraki derste bir ormanı ya da bir ağaç grubunu, yaprak yaprak değil, ışık ve gölge kütleleri olarak boyamayı ele alıyoruz.