Atmosferik perspektif

Öğrenme hedefi

Renk, değer ve kenarla havanın derinliğini kurabileceksin. Uzaktaki tepelerin neden mavimsi, açık ve yumuşak göründüğünü havanın ışığı saçmasıyla açıklayabilecek; uzaklaştıkça değer farkının sıkıştığını, doygunluğun azaldığını, rengin havanın rengine yaklaştığını ve kenarların yumuşadığını gözlemleyebilecek; bir manzarayı derinlik katmanlarına ayırıp her katmanın değerini, rengini ve kenarını planlayabilecek ve havanın nemine, tozuna ve günün saatine göre bu etkinin nasıl değiştiğini hesaba katabileceksin.

Kanca

Uzaktaki dağlar neden mavi görünür?

Yakından baktığında bir dağın yamacı yeşildir: çamlar, çalılar, çimenler. Kahverengi toprak, gri kayalar. Ama aynı dağa kilometrelerce öteden baktığında onu mavi, hatta mor görürsün. Dağ değişmedi; üzerinde mavi bir şey yok. Aradaki değişen, sen ile dağ arasındaki şeydir: gözle görünmeyen ama rengi olan bir hava.

Bağlam

Leonardo da Vinci, Meryem, Çocuk İsa ve Azize Anna üzerinde 1501 dolaylarından 1519'a uzanan uzun bir dönemde çalıştı. Ahşap bir panoya yağlı boyayla yapılan ve bugün Louvre'da duran bu resim 168,4 × 130 santimetredir. Ön planda, bir kayalığın üzerinde üç figür iç içe bir grup oluşturur. Onların arkasında, resmin üst yarısında, sivri tepeli dağlar ve sularla dolu bir manzara uzaklara doğru açılır.

Bu arka plana bakarsan, dağların uzaklaştıkça giderek daha açık, daha mavi ve kenarları daha yumuşak göründüğünü fark edersin; en uzak sıralar neredeyse gökyüzünün rengine karışır. Leonardo, uzaklığın renkleri nasıl değiştirdiğini defterlerinde ayrıntılı biçimde incelemiş ressamlardan biridir; uzaktaki yeşilin gözümüze mavi göründüğünü ve biçimlerin havanın içinde belirsizleştiğini gözlemlemiştir. Bu resimde bu gözlemi figürlerin arkasında bir derinlik olarak kurar: ön plandaki keskin, sıcak ve koyu biçimlerle uzaktaki yumuşak, serin ve açık dağlar arasında uzun bir hava katmanı durur.

Ana anlatım

Hava ışığı nasıl değiştirir?

Hava boş değildir. İçinde gaz molekülleri, su damlacıkları, toz ve başka küçük parçacıklar bulunur. Işık bu parçacıklara çarptığında yönünü değiştirir; buna ışık saçılması (light scattering) denir. Gaz molekülleri kısa dalga boylu ışığı, yani maviyi, uzun dalga boylu ışıktan, yani kırmızıdan daha çok saçar. Gökyüzünün mavi olmasının nedeni budur; ve aynı saçılma, sen ile uzak bir dağ arasındaki hava katmanında da olur.

Uzak bir dağa baktığında göze iki tür ışık ulaşır. Bir yanda dağın kendisinden gelen ışık vardır; ama bu ışık uzun bir hava katmanından geçerken bir kısmını kaybeder. Öbür yanda aradaki havanın güneş ışığını saçarak göze gönderdiği ışık vardır; bu ışık çoğunlukla mavidir. Dağ ne kadar uzaksa, ondan gelen ışık o kadar zayıflar ve havanın kendi ışığı o kadar ağır basar. Sonunda uzaktaki dağ, kendi rengini neredeyse tamamen kaybedip havanın rengini alır.

Bu olguya atmosferik perspektif (atmospheric perspective) ya da hava perspektifi denir. Çizgisel perspektif derinliği biçimlerin küçülmesiyle ve çizgilerin yakınsamasıyla anlatırken, atmosferik perspektif derinliği renk, değer ve kenarla anlatır. İkisi bir manzarada birlikte çalışır.

Uzaklaştıkça neler değişir?

Atmosferik perspektifte dört şey birlikte değişir. Kenar yumuşaklığı ve kontrast konusunda önceki bir derste gördüklerini burada renkle birleştiririz.

Değer sıkışması (value compression), uzaklaştıkça bir biçimin iç kontrastının, yani karanlığı ile aydınlığı arasındaki aralığın daralmasıdır. Yakındaki bir ağacın gölgesi neredeyse siyah, ışıklı yaprakları neredeyse beyaz görünebilir; uzaktaki bir ormanın en koyu gölgesi ise orta bir griye, en açık bölgesi ise açık bir griye yaklaşır. Özellikle koyu değerler uzaklaştıkça açılır, çünkü havanın ışığı onların üstüne biner.

Doygunluk da azalır. Yakındaki bir tarlanın canlı yeşili, uzaklaştıkça grileşir ve sönükleşir. Renk sıcaklığı ise genellikle serinler: koyu ve orta değerli nesneler, havanın rengine, yani mavimsi ya da morumsu bir griye doğru kayar. Hava rengi (air colour), bir manzarada uzak nesnelerin yaklaştığı bu ortak renktir; günün saatine ve havanın durumuna göre mavi, gri, sarımsı ya da pembemsi olabilir.

Son olarak kenarlar yumuşar ve ayrıntı kaybolur. Yakındaki bir ağacın yaprakları tek tek seçilebilir; uzaktaki bir orman yalnızca yumuşak kenarlı bir kütledir. Uzaktaki bir köyün evleri birkaç açık leke olarak görünür. Uzağı ayrıntıyla doldurmak, atmosferik perspektifi bozar ve uzağı öne çeker.

Hava her yerde aynı mı?

Atmosferik perspektifin gücü, havanın içindeki parçacıklara bağlıdır. Nemli, tozlu ya da sisli bir günde hava katmanı daha yoğundur; uzak tepeler çok daha çabuk solar, birkaç yüz metre ötedeki bir ağaç bile açık bir gri siluete dönüşebilir. Kuru, açık ve temiz bir günde ise hava katmanı incedir; kilometrelerce uzaktaki bir dağ bile keskin ve koyu görünebilir. Bu yüzden atmosferik perspektifi bir formül olarak değil, o günün havasının bir gözlemi olarak boyamak gerekir.

Günün saati de hava rengini değiştirir. Öğle saatlerinde hava rengi çoğu zaman mavimsidir; güneş alçaldığında ise ışık daha uzun bir hava katmanından geçer, maviler saçılıp gider ve hava sarımsı, turuncumsu ya da pembemsi bir renk alabilir. Böyle bir akşamda uzak tepeler mavi değil, sıcak bir sisle örtülü görünebilir. Güneşe karşı bakıldığında ise uzak nesneler parlak bir pusun içinde neredeyse kaybolur.

Bu değişkenlik, açık havada gözlemin neden önemli olduğunu da gösterir. «Uzak dağlar mavidir» diye ezberlenmiş bir kural, sıcak bir akşam pusunu ya da kuru bir dağ havasını yanlış boyatabilir. Kural yerine soruyu hatırlamak daha yararlıdır: bu havada, bu saatte, uzak nesneler hangi renge ve hangi değere yaklaşıyor?

Derinlik katmanları nasıl planlanır?

Bir manzarayı boyarken onu derinlik katmanlarına (depth planes) ayırmak, atmosferik perspektifi kurmanın en pratik yoludur. En basit düzen üç katmandır: ön plan, orta plan ve arka plan. Dağlık bir manzarada birbirinin arkasında sıralanan tepe sıraları, dört beş katman oluşturabilir. Her katman için bir değer, bir renk ve bir kenar keskinliği belirlersin.

Ön planda en geniş değer aralığını, en doygun renkleri, en sıcak tonları ve en keskin kenarları kullanırsın. Her geri katmanda en koyu değeri biraz açar, doygunluğu biraz azaltır, rengi hava rengine biraz yaklaştırır ve kenarları biraz yumuşatırsın. En arka katman, gökyüzünün değerine ve rengine en yakın olandır. Katmanlar arasındaki bu adımları düzenli tutmak, derinliğin inandırıcı biçimde basamaklanmasını sağlar.

Bu planlamayı boyamaya başlamadan önce küçük bir değer eskiziyle yapmak işini kolaylaştırır. Her tepe sırasını tek bir düz değerle boyadığın bir eskiz, katmanların birbirinden ayrılıp ayrılmadığını hemen gösterir. Ardından her katmanın rengini, hava renginin ne kadar karıştığını düşünerek karıştırırsın: ön katmanlarda az, arka katmanlarda çok.

Atmosferik perspektif, bir manzaradaki insan figürlerini de etkiler. Ön plandaki bir figürde tenin rengi, sıcaklığı ve değeri tam olarak görünür; açık ve koyu tenler arasındaki fark açıkça okunur. Uzaklaştıkça ise figürlerin teni de havanın rengine çekilir: açık ve koyu tenler arasındaki değer farkı sıkışır ve hepsi hava rengine yakın, küçük, yumuşak lekelere dönüşür. Bu bir manzarada doğru bir gözlemdir; ama ön plandaki figürleri boyarken tenlerin çeşitliliğini tam olarak korumak, uzaktaki figürlerin sadeleşmesiyle çelişmez. İkisi, aynı havanın farklı mesafelerdeki etkisidir.

Uygulama

1. Malzeme: bir renk (örneğin ultramarin), beyaz ve ikinci bir sıcak renk (örneğin yanık sienna), astarlı bir karton, bir fırça. Bu alıştırma yarım saati biraz geçer.
2. Kartonun üst yarısına, tek renk ve beyazla, birbirinin arkasında sıralanan beş tepe sırası boya: en öndeki en koyu, en arkadaki gökyüzüne en yakın açıklıkta olsun. Her sırayı tek düz bir değerle boya.
3. Alt yarıya aynı beş sırayı renkli olarak boya: en öndeki sıcak ve doygun, arkaya doğru her sırada biraz daha fazla mavi ve beyaz karıştır.
4. En öndeki sıranın kenarını keskin, en arkadakinin kenarını yumuşak bırak; ön sıraya birkaç küçük ağaç ya da kaya ayrıntısı ekle, arka sıralara hiç ayrıntı koyma.
5. Bir de aynı beş sırayı sıcak bir akşam havasıyla dene: arkaya doğru mavi yerine sarımsı ya da pembemsi bir hava rengi karıştır ve iki versiyonu karşılaştır.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Uzaktaki dağlar neden mavi görünür? Çünkü aradaki hava, güneş ışığının mavi bölümünü daha çok saçar ve bu saçılmış ışık, uzaklaştıkça dağın kendi ışığının önüne geçer. Uzaklaştıkça değerler sıkışır, doygunluk azalır, renk hava rengine yaklaşır, kenarlar yumuşar ve ayrıntı kaybolur. Bu etki havanın nemine, tozuna ve günün saatine göre değişir; akşam pusu mavi değil sıcak olabilir. Leonardo'nun Azize Anna tablosundaki soluk mavi dağlar, bu gözlemin resimde nasıl bir derinlik kurduğunu gösterir. Ödevde katmanlı bir dağ manzarası boyayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Katmanlı bir dağ manzarası boya.

1. Bir fotoğraftan ya da gözlemden, birbirinin arkasında en az dört tepe ya da dağ sırası görünen bir manzara seç; varsa havanın durumunu ve saati not et.
2. Önce her sırayı tek düz bir değerle gösteren küçük bir değer eskizi yap ve sıraların birbirinden ayrılıp ayrılmadığını kontrol et.
3. Manzarayı renkli boya: ön sırada en geniş değer aralığı, en doygun ve sıcak renkler, en keskin kenarlar; arkaya doğru her sırada değeri aç, doygunluğu azalt, rengi hava rengine yaklaştır, kenarı yumuşat.
4. Bitmiş resmin yanına, her sıra için kullandığın değeri ve hava renginin karışım oranını kısaca not et.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Tepe sıraları arkaya doğru düzenli adımlarla açılıyor mu; değer farkı uzakta sıkışıyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Kenarlar önde keskin, arkada yumuşak mı; ayrıntı yalnızca ön planda mı?
• Kompozisyon: Katmanlar birbirinden ayrılıyor ve derinlik inandırıcı biçimde basamaklanıyor mu?
• Hava renginin hangi katmanda en belirgin olduğunu gördün?

Kendini sına

1. Uzaktaki dağların mavi görünmesinin temel nedeni nedir?

• A) Dağların üzerindeki mavi bitkiler.
• B) Havanın güneş ışığının mavi bölümünü daha çok saçması.
• C) Gözün uzakta renkleri görememesi.
• D) Gökyüzünün dağlara yansıması.

2. Değer sıkışması ne demektir?

• A) Uzaklaştıkça karanlık ve aydınlık değerler arasındaki aralığın daralması.
• B) Yakındaki nesnelerin daha koyu görünmesi.
• C) Değerlerin uzakta daha da ayrışması.
• D) Renklerin doygunlaşması.

3. Sisli ya da nemli bir günde atmosferik perspektif nasıl değişir?

• A) Tamamen kaybolur.
• B) Uzak nesneler daha koyu ve keskin görünür.
• C) Etki güçlenir; uzak nesneler daha çabuk solar.
• D) Hiç değişmez.

4. Güneş batarken hava rengi nasıl olabilir?

• A) Her zaman koyu mavi.
• B) Her zaman yeşil.
• C) Siyah.
• D) Sarımsı, turuncumsu ya da pembemsi.

5. Uzaktaki figürlerde açık ve koyu tenler arasındaki fark nasıl görünür?

• A) Değer farkı sıkışır ve hepsi hava rengine yakın lekelere dönüşür.
• B) Fark daha da belirginleşir.
• C) Yalnızca koyu tenler görünür.
• D) Figürler uzakta daha doygun görünür.

Cevaplar

1. B — Kısa dalga boylu mavi ışık daha çok saçılır ve aradaki hava uzak dağın önüne mavi bir ışık katmanı ekler.
2. A — Havanın ışığı koyu değerleri açar; uzak bir kütlenin iç kontrastı azalır.
3. C — Havadaki su damlacıkları ve toz saçılmayı artırır; uzaklık daha kısa mesafede solar.
4. D — Alçak güneşin ışığı uzun bir hava katmanından geçer, mavi saçılıp gider ve sıcak renkler kalır.
5. A — Havanın ışığı tenlerin değer ve renk farkını azaltır; ön plandaki çeşitlilik ise korunur.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: birbirinin arkasında sıralanan tepe sıraları açık bir günde ve sisli bir günde.
• Özgün fotoğraf: aynı manzara öğle saatinde ve gün batımında; mavi ve sıcak hava rengi.
• Özgün şema: beş tepe sırasının değer ve renk adımları, ön plandan arka plana.

Sonraki derse köprü

Atmosferik perspektifin en uç noktası gökyüzünün kendisidir: uzaktaki tepelerin yaklaştığı renk ve değer, gökyüzünden gelir. Sonraki derste manzaranın bu en büyük ve en değişken alanına geçiyoruz ve gökyüzünü ve bulutları, türlerine göre, inandırıcı biçimde nasıl boyayacağımızı ele alıyoruz.