Plein air

Öğrenme hedefi

Açık havada, malzemeni ve süreni yöneterek bir manzara çalışması yapabileceksin. Açık havada boyamanın on sekizinci yüzyıldaki hazırlık eskizlerinden on dokuzuncu yüzyılda bitmiş resimlere uzanan geçmişini açıklayabilecek; hafif ve eksiksiz bir malzeme çantası hazırlayabilecek; ışığın değiştiği sınırlı bir zaman içinde neyi önce, neyi sonra boyayacağını planlayabilecek, bir kadraj seçip manzarayı büyük kütlelere indirgeyebilecek ve ışık değiştiğinde çalışmayı nasıl sürdüreceğine ya da bırakacağına karar verebileceksin.

Kanca

İzlenimciler neden atölyeden kaçtı?

On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında bir grup Fransız ressam, şövalelerini sırtlayıp tarlalara, nehir kıyılarına ve kent meydanlarına çıktı. Onlardan önce de ressamlar doğayı gözlemlemişti; ama büyük resimler genellikle atölyede, çizimlerden, eskizlerden ve bellekten kurulurdu. Bu ressamları dışarı çeken neydi? Atölyede bulamadıkları ne vardı ve açık havada neyle karşılaştılar?

Bağlam

Londra'daki ulusal koleksiyonda avuç içi kadar küçük bir resim vardır: Galli ressam Thomas Jones'un yaklaşık 1782 tarihli Napoli'de Bir Duvar'ı, kâğıda yağlı boya, sonradan tuvale yapıştırılmış, yalnızca 11,4 × 16 santimetre. Resimde Napoli'de bir binanın cephesi görülür: kepenkli pencereler, iskele deliklerinin düzensiz dizisi, yamalı sıva. Müzenin açıklamasına göre Jones bu çalışmayı kendi evinin çatı terasından, büyük olasılıkla 1782 ağustosunda, yaz ortasının çok sıcak bir gününde yapmıştır.

Jones'un küçük kâğıtları, bir gerçeği hatırlatır: açık havada yağlı boyayla çalışmak izlenimcilerden en az bir asır önce de vardı. Aynı yıllarda İtalya'da çalışan Fransız ressam Pierre-Henri de Valenciennes de Roma çevresinde çok sayıda yağlı eskiz yaptı ve 1800'de yayımladığı manzara ressamlarına öğütler kitabında bu çalışmaları öğretti. Kaynakların aktardığına göre Valenciennes, açık havadaki bir yağlı eskizin iki saati geçmeden, hızla yapılması gerektiğini ve ışık değiştiğinde ressamın bir eskizi bırakıp yenisine başlamaya hazır olması gerektiğini söylüyordu. Ama bu eskizler çoğu zaman atölyede yapılacak büyük resimler için birer not, birer hazırlıktı. Soruya ilk ipucu buradan gelir: izlenimciler açık havayı keşfetmediler; açık havada yapılan çalışmayı bir hazırlıktan resmin kendisine dönüştürdüler.

Ana anlatım

Açık havada boyamak neyi değiştirir?

Plein air (en plein air), Fransızca «açık havada» anlamına gelir ve bir manzarayı doğrudan karşısında, dışarıda boyamayı anlatır. Atölyede ışık sabittir; bir pencereden gelen kuzey ışığı saatlerce, hatta günlerce aynı kalabilir. Açık havada ise ışık sürekli değişir: güneş yer değiştirir, gölgeler döner ve uzar, bulutlar geçer, renkler sabahtan öğleye, öğleden akşama başka bir sıcaklık kazanır. Bu değişim açık havada boyamanın hem zorluğu hem de değeridir.

Atölyede bir manzarayı bellekten ya da bir çizimden kurarken, göz bildiği şeyleri boyamaya eğilimlidir: yeşil bir ağaç, mavi bir gökyüzü. Açık havada ise göz, bildiğinden farklı olanı görür: güneşin vurduğu bir ağacın sarıya çalan yeşilini, gölgedeki bir duvarın mavimsi ya da mor tonunu, ufka doğru gökyüzünün açılan rengini. Açık havada çalışan ressamların aradığı, bu doğrudan gözlemdir.

Yağlı eskiz (oil sketch), açık havada hızla, küçük bir yüzeye yapılan yağlı boya çalışmasıdır. Amacı her ayrıntıyı işlemek değil, bir anın ışığını, renklerini ve havasını yakalamaktır. Jones'un Napoli duvarı ya da Valenciennes'in Roma eskizleri bu türdendir. Bugün bir plein air çalışması kendi başına bitmiş bir resim de olabilir, atölyede büyütülecek bir işin hazırlığı da; ikisi de meşrudur.

Açık havaya ne götürülür?

Açık havada malzeme, taşınabilirlik ile yeterlilik arasında bir denge ister. Kutu şövale (pochade box), üzerine küçük bir pano yerleştirilebilen, içinde boya, fırça ve palet taşıyan, dizin üstünde ya da bir sehpaya takılarak kullanılabilen hafif bir kutudur. Katlanır bir üç ayaklı şövale ya da küçük bir tabure de işini kolaylaştırır. Başlangıçta küçük boyutlu, astarlı panolar ya da yağlı boya kâğıtları seçmek, hem taşımayı hem de sınırlı zamanda bitirmeyi kolaylaştırır.

Paleti sınırlı tutmak da bir kolaylıktır. Beyaz ve birkaç temel renk, açık havada karşılaşacağın renklerin çoğunu karıştırmaya yeter; çok sayıda tüp yalnızca ağırlık ve seçim yükü getirir. Birkaç fırça, bir palet bıçağı, birkaç bez, bir kavanoz temizleme yağı ya da su ve kullanılmış bezler için kapaklı bir kap, çantanın geri kalanıdır. Yağlı boyayla çalışıyorsan ıslak panoları taşımak için bir kutu ya da aralıklı taşıyıcı da işine yarar.

Kendi rahatını da planlamak gerekir. Geniş kenarlı bir şapka ya da bir şemsiye, gözünü ve paletini güneşten korur. Doğrudan güneş alan bir tuval ya da palet, değerleri olduğundan açık gösterir; atölyeye döndüğünde resmin beklediğinden karanlık olduğunu görebilirsin. Bu yüzden tuvali ve paleti gölgede, manzarayla aynı ışık düzeyine yakın tutmaya çalışmak, değer kararlarını daha güvenilir kılar. Su, güneş kremi ve mevsime uygun giysiler de listenin bir parçasıdır.

Sınırlı zaman nasıl yönetilir?

Işık penceresi (light window), bir manzaranın ışığının ve gölgelerinin boyamaya yetecek kadar sabit kaldığı süredir. Öğle saatlerinde bu süre görece uzun olabilir; sabahın erken ve akşamın geç saatlerinde ise ışık çok hızlı değişir. Valenciennes'in iki saatlik sınırı bu pencerenin bir ölçüsüdür; kendi çalışmalarında bir ila iki saat, gerçekçi bir başlangıç süresidir.

Bu sınırlı zamanda ilk dakikalar en değerlidir. Çalışmanın başında ışığın yönünü ve gölgelerin biçimini gözlemleyip kısa bir değer eskiziyle kaydetmek, ışık değiştikçe sana bir dayanak verir. Gölgeler döndükçe onları kovalamak yerine, ilk kaydettiğin ışık düzenine sadık kalırsın. Ardından büyük kütleleri, yani gökyüzünü, uzak tepeleri, ağaç kümelerini ve zemini birkaç büyük lekeyle kurar, ayrıntıya ise ancak iskelet sağlamlaşınca dönersin.

Işık değiştiğinde iki seçeneğin vardır. Çalışmayı ilk kaydettiğin ışığa göre bitirebilir ya da onu bir kenara bırakıp yeni ışıkla yeni bir eskize başlayabilirsin. Aynı yere başka bir gün, aynı saatte dönmek de bir yoldur; ışık benzer olduğunda çalışmayı sürdürebilirsin.

Kadraj (framing), manzaranın hangi bölümünü resme alacağına verdiğin karardır. Açık havada her yön bir resim önerir ve bu bolluk kararsızlığa dönüşebilir. Ortası dikdörtgen biçiminde oyulmuş küçük bir kartla ya da parmaklarınla bir çerçeve kurarak farklı kadrajları denemek, seçimi kolaylaştırır. Basit, birkaç büyük biçimden oluşan bir kadraj, ilk plein air çalışmaları için karmaşık bir görünümden daha verimlidir.

Açık havada bir figür ya da kendi elin resme girdiğinde, tenin ışığı da atölyedekinden farklı davranır. Güneşin vurduğu yanda ten sıcaklaşır; gölgede kalan yan ise gökyüzünün mavi ışığını alarak serinler. Açık bir tende bu serin gölge mavimsi ya da mor bir griye çalabilir; koyu bir tende ise gökyüzünden gelen yansıma, alında, burunda ve elmacık kemiklerinde serin, mavimsi parlamalar olarak belirgin biçimde görünür. Açık havada ten boyamak, bu iki ışığın, sıcak güneşin ve serin gökyüzünün, aynı yüzeyde buluşmasını gözlemlemeyi ister.

Uygulama

1. Malzeme: küçük bir astarlı pano (örneğin 20 × 25 santimetre), kutu şövale ya da dizine koyabileceğin bir altlık, beyaz ve dört beş temel renk, üç fırça, palet bıçağı, bez, temizleme yağı ya da su, kapaklı bir atık kabı, şapka. Bir buçuk saat ayır.
2. Varış yerinde on dakika yalnızca bak: vizörle üç farklı kadrajı dene ve birini seç. Güneşin yönünü ve ana gölgelerin biçimini küçük bir kâğıda üç değerli bir eskizle kaydet.
3. Paneli ve paleti gölgeye yerleştir. İnce, seyreltik bir renkle büyük biçimleri çiz: ufuk, gökyüzü, uzak kütleler, ön plan.
4. Kırk dakika içinde büyük kütleleri renk ve değer olarak kur: önce gökyüzü ve en uzak alanlar, sonra orta plan, sonra ön plan. Gölgeleri ilk kaydettiğin düzene göre koy.
5. Kalan sürede birkaç ayrıntı ve en parlak ışıklar ekle; ışık belirgin biçimde değiştiğinde dur. Paneli arkasına saati, tarihi ve hava durumunu yazarak kaydet.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

İzlenimciler neden atölyeden kaçtı? Açık havada, atölyede bulunmayan bir şeyi, değişen ışığı ve onun renklerini doğrudan gözlemlemek için. Ama açık havada boyamak onlarla başlamadı: Thomas Jones'un Napoli çatısındaki küçük kâğıtları ve Valenciennes'in Roma eskizleri bir asır önce bu işi yapıyordu; izlenimciler bu eskizleri resmin kendisine dönüştürdü. Plein air çalışması hafif ve yeterli bir malzeme çantası, gölgede tutulan bir tuval ve palet, bir ila iki saatlik bir ışık penceresi ve baştan kaydedilen bir ışık düzeni ister. Ödevde bir saatlik bir plein air çalışması yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

1 saatlik bir plein air çalışma yap.

1. Evine yakın, kolay ulaşabileceğin bir yer seç: bir park, bir sokak, bir balkon ya da bir pencere önü. Malzeme çantanı listeye göre hazırla.
2. Varışta on dakikanı gözlem, kadraj seçimi ve küçük bir değer eskizine ayır; ışığın yönünü ve saati not et.
3. Kalan elli dakikada küçük bir pano üzerinde manzarayı büyük kütlelerden ayrıntılara doğru boya; ışık belirgin biçimde değiştiğinde dur.
4. Çalışmanın arkasına tarihi, saati ve hava durumunu yaz; ertesi gün içeride çalışmaya bakarak açık havada gördüğünle karşılaştır ve farkları not et.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Işık düzeni ve büyük değer kütleleri, ilk kaydettiğin anın ışığını tutarlı biçimde taşıyor mu?
• Kompozisyon: Kadraj birkaç büyük biçimden oluşuyor ve bir odak noktası öneriyor mu?
• Teknik ve Malzeme: Malzemen yeterli miydi; tuval ve palet gölgede tutuldu mu?
• İçeride baktığında çalışmanın hangi bölümü açık havada gördüğünden en çok farklı çıktı?

Kendini sına

1. Açık havada yağlı boyayla çalışmak ilk kez izlenimcilerle mi başladı?

• A) Evet, izlenimcilerle başladı.
• B) Hayır; on sekizinci yüzyılda Jones ve Valenciennes gibi ressamlar açık havada yağlı eskizler yapıyordu.
• C) Hayır; yalnızca yirminci yüzyılda başladı.
• D) Açık havada hiç yağlı boya kullanılmadı.

2. Kaynakların aktardığına göre Valenciennes açık havadaki bir yağlı eskiz için ne kadar süre önerir?

• A) Bir gün.
• B) Bir hafta.
• C) İki saati geçmeyen bir süre.
• D) On dakika.

3. Tuvali doğrudan güneşte tutmak neden sorun yaratır?

• A) Değerleri olduğundan açık gösterir ve resim içeride karanlık çıkabilir.
• B) Boya donar.
• C) Renkler daha doygun görünür.
• D) Hiçbir sorun yaratmaz.

4. Işık değişirken gölgeler için en iyi strateji nedir?

• A) Gölgeleri her değiştiğinde yeniden boyamak.
• B) Gölgeleri hiç boyamamak.
• C) Gölgeleri en son eklemek.
• D) Başta kaydedilen ışık düzenine sadık kalmak.

5. Açık havada koyu bir tende gökyüzünden gelen yansıma nasıl görünebilir?

• A) Alında, burunda ve elmacık kemiklerinde serin, mavimsi parlamalar olarak.
• B) Sıcak, turuncu bir gölge olarak.
• C) Hiç görünmez.
• D) Siyah bir leke olarak.

Cevaplar

1. B — Jones'un 1782 tarihli Napoli çalışmaları ve Valenciennes'in Roma eskizleri izlenimcilerden bir asır öncesine uzanır.
2. C — Işık değiştiği için eskizin hızla, iki saati geçmeden yapılması ve gerekirse yenisine başlanması önerilir.
3. A — Güneş alan yüzey göze parlak görünür; ressam değerleri buna göre açık tutar.
4. D — Değişen gölgeleri kovalamak resmi tutarsızlaştırır; ilk düzen bir dayanaktır.
5. A — Gökyüzünün serin ışığı, ışığı yansıtan çıkıntılarda koyu tenin önünde belirgin açık lekeler oluşturur.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: açık havada kurulmuş bir kutu şövale, gölgede tutulan pano ve palet.
• Özgün fotoğraf: aynı kadrajın sabah, öğle ve akşam üç saatte çekilmiş görüntüleri; gölgelerin dönüşü.
• Özgün fotoğraf: bir açık hava çalışmasının içeride ve dışarıda çekilmiş iki fotoğrafı; değer farkı.

Sonraki derse köprü

Açık havada karşılaşacağın en belirgin olaylardan biri, uzaklaştıkça renklerin ve değerlerin değişmesidir: yakın tepeler koyu ve sıcak, uzak tepeler açık ve serin görünür. Sonraki derste havanın kendisinin bir boya gibi davrandığı bu olguyu ve onu resimde nasıl kuracağımızı ele alıyoruz.