Organik formlar

Öğrenme hedefi

Meyve ve sebze gibi organik yüzeylerin dokusunu ve rengini birlikte yakalayabileceksin. Bir meyveyi gerçek gösteren şeyin tek başına doku ya da renk değil, ışığın o yüzey üzerindeki davranışı olduğunu açıklayabilecek; gözenekli, tüylü, pusla kaplı, yarı saydam ve kâğıdımsı kabuklu yüzeylerin ışığa verdiği farklı karşılıkları gözlemleyebilecek ve düzensiz bir organik formu önce kütle olarak kurup dokuyu yalnızca gerektiği yerde göstererek boyayabileceksin.

Kanca

Bir limonu gerçekçi yapan şey dokusu mu, rengi mi?

Bir kâğıda sarı bir oval boya. Limon mu? Pek sayılmaz; bir sarı yumurta, bir top ya da bir sabun da olabilir. Şimdi aynı ovalin üzerine binlerce küçük gözenek çiz, her birini tek tek. Limon mu? Belki, ama belki de sarı bir süngerdir. Bir limonu limon yapan şey ne yalnızca rengi ne de yalnızca dokusudur. Belki de asıl soru şudur: ışık bir limonun yüzeyine düştüğünde ne yapar?

Bağlam

Londra'daki ulusal koleksiyonda İspanyol ressam Luis Meléndez'in 1772 tarihli bir natürmortu vardır: Portakallar ve Cevizlerle Natürmort, tuval üzerine yağlı boya, 61 × 81,3 santimetre. Tahta bir yüzeyin üzerinde bir tabak dolusu ceviz, dağınık kestaneler ve portakallar, büyük bir kavun, toprak kaplar, küçük bir fıçı ve üst üste konmuş ahşap kutular durur. Meléndez resmi, ön plandaki kutulardan birinin üzerine imzalayıp tarihlemiştir.

Müzenin açıklaması, bu resimde dokuların ışıkla nasıl ayrıştırıldığını özellikle vurgular: portakalların çukurcuklu kabuğu, fıçının ve kutuların ince ahşap damarlarıyla karşıtlık kurar. Palet sınırlıdır; nesnelerin çoğu kahverengi, turuncu ve toprak tonlarında boyanmıştır. Ama her yüzey ışığı başka türlü aldığı için nesneler birbirinden ayrılır ve basit mutfak eşyaları anıtsal bir varlık kazanır. Meléndez'in portakalları, kancadaki soruya bir yanıt önerir: gerçekçilik, rengin ve dokunun ışıkla birlikte doğru kurulmasından doğar.

Ana anlatım

Organik bir form nasıl kurulur?

Organik form (organic form), meyve, sebze, kabuk ya da yaprak gibi canlıdan gelen, geometrik olarak kusursuz olmayan biçimdir. Bir limon bir küre değildir; iki ucu sivrilen, bir yanı biraz daha dolgun, yüzeyi hafifçe engebeli bir yumurtamsı biçimdir. Bir elma bir küre gibi durur, ama sapının çevresinde bir çukur, altında başka bir çukur vardır ve iki yanı çoğu zaman eşit değildir. Bu küçük düzensizlikler, bir meyveyi bir geometri modelinden ayırır.

Organik bir formu boyamaya önce onun temel kütlesini kurarak başlarsın: ışıklı yüzü, gölge sınırını, gölgesini ve yansıyan ışığını, geometrik bir form gibi. Ardından düzensizlikleri eklersin: limonun uçlarındaki sivrilmeyi, elmanın sap çukurunu, armudun boynundaki daralmayı. Bu düzensizlikler kütleyi bozmaz; onu belirli bir nesneye dönüştürür.

Organik nesnelerin rengi de düzgün değildir. Bir elma tek bir kırmızı değildir; bir yanı yeşile, bir yanı sarıya, güneş gören yanı derin bir kırmızıya çalar. Bir limonun uçları gövdesinden daha yeşil olabilir. Bu renk değişimlerini, ışık ve gölgenin değer değişimlerinden ayrı olarak gözlemlemek gerekir: bir renk değişimi bir gölge değildir.

Organik yüzeyler ışığı nasıl taşır?

Yüzey dokusu (surface texture), organik nesnelerde en çok ışığın davranışıyla görünür. Aynı ışıkta farklı meyveler bambaşka biçimlerde parlar.

Limon ve portakal gibi gözenekli ve parlak kabuklar, ışığı küçük parlak noktalar hâlinde yansıtır. Kabuğun her çukurcuğu ışığı ayrı bir açıyla gönderdiği için parlama, bir elmadaki gibi bütün ve net kenarlı bir leke değil, dağınık, noktalı bir alan olarak görünür. Buna kırık parlama (broken highlight) diyebiliriz. Limonu limon yapan şeylerden biri, bu noktalı parlamadır; gözenekler en çok parlamanın çevresinde ve gölge sınırında görünür, gölgenin içinde ise neredeyse kaybolur.

Şeftali gibi ince tüylerle kaplı yüzeyler ise ışığı dağıtır. Keskin bir parlama oluşmaz; bunun yerine yumuşak, yayılmış bir ışık ve özellikle kenarlarda, ışığa karşı duran konturda, açık ve kadifemsi bir hale görünür. Erik ve üzüm gibi meyvelerin yüzeyindeki ince, beyazımsı pus, rengi açar ve parlamayı bulanıklaştırır; pusu parmakla silersen alttaki koyu ve parlak kabuk ortaya çıkar.

Üzüm ve ince yapraklar gibi yarı saydam yüzeyler, ışığın bir kısmını içlerinden geçirir. Yarı saydamlık (translucency), bu yüzeylerin arkadan ya da yandan ışık aldıklarında içeriden parlar gibi görünmesidir; bir üzüm tanesinin gölgeli yanında bile içeriden gelen sıcak bir ışık bulunabilir. Soğanın kâğıdımsı dış kabuğu ise ince ve kırılgandır; ışığı yumuşakça yansıtır, kıvrıldığı yerlerde keskin kenarlar ve ışığı geçiren yarı saydam alanlar gösterir.

Doku ne kadar gösterilmeli?

Dokuyu her yerde aynı ayrıntıyla boyamak, çoğu zaman gerçekçiliği azaltır. Göz, bir yüzeyin dokusunu en çok ışıklı bölgede ve gölge sınırında görür; gölgenin derinliğinde doku kaybolur. Bir limonun bütün gözeneklerini aynı netlikte boyamak onu bir süngere, bir şeftalinin bütün tüylerini göstermek onu bir yün topuna dönüştürebilir.

Bu yüzden dokuyu seçici olarak gösterirsin. Önce kütleyi, rengi ve değeri kurarsın; sonra dokuyu yalnızca parlamanın çevresinde ve ışığın yüzeyi sıyırdığı gölge sınırında, birkaç küçük dokunuşla eklersin. Kırık parlamayı birkaç küçük açık noktayla, şeftalinin kenar halesini yumuşak ve açık bir çizgiyle, üzümün içeriden gelen ışığını gölgeli yanında sıcak bir renk lekesiyle verirsin. Göz geri kalanını tamamlar.

Organik yüzeylerin ortak bir özelliği de gölge sınırında görülen sıcak geçiş bandıdır (warm terminator). Işık, kabuğun ya da etin yüzeyinin biraz altına girip saçılarak geri döndüğü için, ışıktan gölgeye geçilen dar bölgede renk daha doygun ve daha sıcak görünür. Bir elmanın ya da bir şeftalinin gölge sınırında bu bandı görebilirsin.

İnsan derisi de ışığa aynı biçimde karşılık verir. Işık derinin yüzeyinin altına girip kan damarlarının arasında saçıldığı için, bir yüzün ya da bir elin gölge sınırında renk daha kırmızı ve daha doygun görünür. Açık bir tende bu band pembemsi bir kırmızı, koyu bir tende ise derin, kızıla çalan bir kahve olarak belirir. Şeftalinin tüylü yüzeyi de tenin ince tüyleriyle akrabadır: ışığa karşı duran bir yanak ya da bir kol, kenarında şeftalinin halesine benzeyen yumuşak ve açık bir çizgi taşıyabilir. Meyveleri gözlemlemek, tenin bu inceliklerini görmek için iyi bir hazırlıktır.

Uygulama

1. Malzeme: bir limon, bir şeftali ya da tüylü başka bir meyve, bir salkım üzüm ya da bir erik, yandan vuran bir lamba, gessolu bir pano ve dört beş renklik bir palet. Kırk dakikalık bir oturum yeter.
2. Üç meyveyi ışığın altında yan yana koy ve her birinin parlamasını sözcüklerle tarif et: noktalı mı, tek parça mı, yayılmış mı, içeriden mi?
3. Her meyveyi önce yalnızca kütle, renk ve değer olarak, hiç doku göstermeden boya.
4. Dokuyu yalnızca parlamanın çevresinde ve gölge sınırında ekle: limonda birkaç küçük açık nokta, şeftalide kenarda yumuşak bir hale, üzümde gölgeli yanda sıcak bir iç ışık.
5. Her meyvenin gölge sınırında sıcak geçiş bandını ara ve varsa ince, doygun bir renkle ekle.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir limonu gerçekçi yapan şey dokusu mu, rengi mi? İkisi de, ama ancak ışıkla birlikte. Limonun noktalı, kırık parlaması, şeftalinin kenarındaki yumuşak hale, üzümün içeriden gelen sıcak ışığı ve soğanın kâğıdımsı kabuğu, her yüzeyin ışığı başka türlü taşımasından doğar. Organik bir form önce kütle, renk ve değer olarak kurulur, sonra düzensizlikleriyle belirli bir nesneye dönüşür; doku ise yalnızca parlamanın çevresinde ve gölge sınırında, seçici olarak gösterilir. Meléndez'in portakalları ve ahşap kutuları, sınırlı bir paletle bile yüzeylerin ışıkla ayrışabildiğini gösterir. Ödevde üç meyveli bir çalışma yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

3 meyveli bir çalışma yap.

1. Dokuları birbirinden belirgin biçimde farklı üç meyve seç: örneğin gözenekli, tüylü ve yarı saydam ya da pusla kaplı birer meyve.
2. Meyveleri bir tabak ya da bir kumaş üzerinde, yandan gelen tek bir lambayla aydınlat; en az birinin diğerinin önüne kısmen geçmesini sağla.
3. Meyveleri önce kütle, renk ve değer olarak boya; ardından her birinin dokusunu yalnızca ışıklı bölgesinde ve gölge sınırında seçici olarak ekle.
4. Bitmiş çalışmanın yanına, her meyvenin parlamasının nasıl farklı olduğunu ve dokuyu nerede gösterip nerede bıraktığını not et.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Her meyvenin kütlesi, doku eklenmeden önce ışık ve gölgeyle inandırıcı biçimde kuruldu mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Doku yalnızca ışıklı bölgede ve gölge sınırında mı gösterildi?
• Teknik ve Malzeme: Üç meyvenin parlamaları birbirinden açıkça farklı mı: noktalı, yayılmış, içeriden?
• Üç meyveden hangisinin yüzeyi fırçanı en çok zorladı ve neden?

Kendini sına

1. Limonun parlaması neden tek parça değil de noktalı görünür?

• A) Limon ışığı soğurduğu için.
• B) Kabuğun gözenekleri ışığı ayrı açılarla yansıttığı için.
• C) Limon tüylü olduğu için.
• D) Limon yarı saydam olduğu için.

2. Şeftalinin tüylü yüzeyi ışığı nasıl taşır?

• A) Keskin, tek parça bir parlamayla.
• B) Tamamen koyu görünerek.
• C) Işığı dağıtıp kenarlarda yumuşak, açık bir hale oluşturarak.
• D) Ayna gibi çevresini yansıtarak.

3. Doku en çok nerede gösterilmelidir?

• A) Gölgenin en koyu yerinde.
• B) Nesnenin her yerinde eşit.
• C) Yalnızca kenar çizgilerinde.
• D) Parlamanın çevresinde ve gölge sınırında.

4. Bir elmanın yeşil yanı neyi gösterir?

• A) Elmanın gölgesini.
• B) Elmanın renk değişimini.
• C) Işık kaynağının rengini.
• D) Elmanın dokusunu.

5. Koyu bir tende gölge sınırındaki sıcak geçiş bandı nasıl görünebilir?

• A) Derin, kızıla çalan bir kahve olarak.
• B) Beyaz bir çizgi olarak.
• C) Mavi bir bant olarak.
• D) Hiç görünmez.

Cevaplar

1. B — Her çukurcuk ışığı başka bir yöne gönderir; parlama küçük noktalara bölünür.
2. C — Tüyler ışığı saçar; kontur boyunca kadifemsi bir açık hale oluşur.
3. D — Göz dokuyu en çok ışığın yüzeyi sıyırdığı yerde görür; gölgede doku kaybolur.
4. B — Yeşil yan elmanın kendi renginin bir parçasıdır; değer değişimi değildir.
5. A — Deri altındaki saçılma gölge sınırında rengi doygunlaştırır; koyu tende bu kızıl bir kahve tonudur.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: bir limon, bir şeftali ve bir üzüm tanesi aynı ışıkta; noktalı, yayılmış ve içeriden gelen üç farklı parlama.
• Özgün fotoğraf: bir erikte parmakla silinmiş pus ve altındaki parlak kabuk.
• Özgün fotoğraf: bir elmanın ve bir elin gölge sınırındaki sıcak bant, açık ve koyu tende yan yana.

Sonraki derse köprü

Bu modülde natürmortun yüzeylerini tek tek inceledik: cam, metal, kumaş, çiçek ve meyve. Sonraki derste hepsini bir araya getiren bir proje yapıyoruz: nesnelerin yalnızca görünüşleriyle değil, taşıdıkları anlamlarla da seçildiği, geçiciliği düşündüren klasik bir natürmort türünü boyayacağız.