Çiçek resmi

Öğrenme hedefi

Çiçekleri form ve ritimle boyayabileceksin. On yedinci yüzyıl Hollandalı çiçek resimlerinin gözlemle kurguyu nasıl birleştirdiğini açıklayabilecek; karmaşık görünen bir çiçeği kupa, koni, disk ya da çan gibi basit bir forma indirgeyebilecek; bir buketi büyüklük, renk ve değer bakımından bir ritim içinde düzenleyebilecek, bir odak çiçeği seçebilecek ve buketi koyu fondan başlayıp çiçek başlarının kütlelerine, yapraklara ve en son keskin ayrıntılara ilerleyerek boyayabileceksin.

Kanca

Hollandalı ressamların imkânsız buketlerinin sırrı ne?

On yedinci yüzyıldan kalma bir Hollanda çiçek resmine bakarken insan bir an bir vazonun önünde durduğunu düşünür: laleler, güller, süsenler, karanfiller, her biri son yaprağına kadar gerçek. Ama bir bahçıvan bu buketin gerçek bir vazoda bu hâliyle hiç durmadığını söyleyebilir. Bazı çiçekler ilkbaharda, bazıları yaz ortasında açar. Resim gerçek görünür, ama gerçek bir anın kaydı değildir. Peki nasıl yapılmıştır?

Bağlam

Lahey'deki Mauritshuis, Ambrosius Bosschaert'in yaklaşık 1618 tarihli Pencere Nişinde Çiçek Vazosu'nu saklar: ahşap panoya yağlı boya, 64 × 46 santimetre. Taş bir pencere nişinde duran bir vazodaki buketin arkasında uzak, açık bir manzara görünür. Buketin içinde laleler, güller, hasekiküpeleri, süsenler ve karanfiller vardır; her biri kendine özgü biçimiyle ayrı ayrı tanınabilir.

Müzeye ait kaynakların aktardığına göre resimdeki otuza yakın çiçek doğadan özenle boyanmıştır, ama hepsi aynı zamanda açmaz. Bosschaert, kariyerini yalnızca çiçek natürmortuna adayan ilk ressamlardan biri olarak anılır. Bu tür resimlerin ressamlarının, farklı mevsimlerde tek tek yaptıkları çiçek çalışmalarından yararlanarak buketlerini atölyede kurdukları düşünülür. Kancadaki sırrın yanıtı buradadır: bu buketler bir anın kaydı değil, gözlemlenmiş parçalardan kurulmuş bir düzendir. Resim, her bir çiçeğin gerçekliğini korurken bütünü bir kurgu olarak sunar.

Ana anlatım

Bir çiçek nasıl basitleştirilir?

Bir çiçek ilk bakışta sayısız taç yapraktan, ince damarlardan ve kıvrımlardan oluşan karmaşık bir nesne gibi görünür. Onu boyamanın ilk adımı, bu karmaşıklığı birkaç basit forma indirgemektir. Çiçek formu (flower form), bir çiçeğin taç yapraklarının bir arada oluşturduğu genel biçimdir ve çoğu çiçek birkaç temel biçimden birine yakındır.

Bir lale ya da gül goncası bir kupaya ya da bir yumurtaya benzer. Bir papatya ya da bir ayçiçeği düz bir diske yakındır. Bir zambak ya da bir borazan çiçeği bir koniye, bir çançiçeği bir çana benzer. Bir şakayık ya da açık bir gül ise bir küreye yakın durur. Bu temel formu önce kurmak, taç yaprakların nereye yerleşeceğini ve ışığın bütün çiçeğin üzerinde nasıl dağılacağını belirler. Tek tek taç yapraklarını sonra, bu formun yüzeyine yerleştirirsin.

Çiçeğin bakış açısı da formu değiştirir. Önden görülen bir disk çiçek bir daire, yandan görülen aynı çiçek bir elips, arkadan görülen ise bir elips ve onu taşıyan çanak yapraklar olarak görünür. Bir buketteki çiçekleri farklı açılardan göstermek, buketin yalnızca bir yüzeye yapıştırılmış bir resim değil, üç boyutlu bir kütle olduğunu anlatır. Perspektif derslerinden bildiğin elipsler burada da geçerlidir: bir çiçeğin merkezi, elipsin geometrik merkezinde değil, bakış açısına göre biraz kaymış görünür.

Yapraklar ve saplar ise bir çiçeğin çevresinde ritmi kurar. Bir yaprak düz bir yüzey değil, dönen ve kıvrılan bir şerittir; ışığa dönük yüzü açık, alt yüzü daha koyu ve farklı bir yeşildir. Sapların yönü, gözün buketin içinde nasıl dolaştığını belirler.

Bir buket nasıl düzenlenir?

Buket ritmi (bouquet rhythm), bir buketteki çiçeklerin büyüklüklerinin, renklerinin ve değerlerinin tekrarlanıp çeşitlenmesiyle oluşan düzendir. Hollandalı çiçek resimleri bu ritmi dikkatle kurar: büyük çiçekler buketin ortasına ve alt kısmına, küçük çiçekler ve sarkan dallar kenarlara ve üste doğru yayılır; aynı renk buketin farklı yerlerinde tekrarlanarak gözü dolaştırır.

Odak çiçeği (focal flower), buketin içinde gözün ilk yöneldiği çiçektir. Genellikle en büyük, en açık ya da en doygun renkli çiçektir ve ışığın en güçlü düştüğü yerde durur. Bir odak çiçeği seçip onu keskin kenarlarla ve en yüksek değer farkıyla boyamak, geri kalan çiçekleri onun çevresinde bir hiyerarşi içinde düzenler. Her çiçeği aynı netlikte ve aynı parlaklıkta boyamak ise buketi eşit ağırlıklı bir yığına dönüştürür.

Buketin kenarları ve boşlukları da ritmin parçasıdır. Bazı çiçekler ışıkta keskin, bazıları gölgede yumuşak ve kaybolan kenarlarla boyanır; bu değişkenlik bukete derinlik verir. Çiçeklerin arasındaki koyu boşluklar, buketin nefes almasını sağlar; buketi tamamen doldurmak onu ağır ve düz gösterebilir. Sarkan bir dal ya da vazodan dışarı eğilen bir çiçek, kompozisyonun sınırlarını kırar ve hareket katar.

Renk dağılımı da düşünülmelidir. Sıcak ve serin renkleri, açık ve koyu değerleri buketin farklı bölgelerine dengeli biçimde yaymak, gözün tek bir köşeye takılmasını önler. Hollandalı çiçek resimlerinde beyaz ve açık renkli çiçekler çoğu zaman buketin ortasında, koyu fonun önünde parlayan bir çekirdek oluşturur.

Çiçekler hangi sırayla boyanır?

Çiçek resmine önce fonla ve vazoyla başlamak, buketin genel kütlesini ve değerini oturtur. Koyu bir fonun önünde çiçekler daha çok öne çıkar; fon rengi, çiçeklerin kenarlarının nerede keskin, nerede kaybolan olacağını da belirler.

Sonra çiçek başlarını, temel formlarına göre birer renk ve değer kütlesi olarak koyarsın: ışıklı yüzleri, gölgeli yüzleri ve aralarındaki geçişle. Ardından yaprakları ve sapları, buketi bir arada tutan bir iskelet olarak kurarsın. Taç yaprakların ayrıntılarını, damarları, kıvrılan kenarları ve çiçeklerin merkezlerini en sona, önce odak çiçeğinde, sonra onun çevresindeki çiçeklerde, giderek azalan bir netlikle eklersin.

Beyaz çiçekler özellikle dikkat ister. Beyaz bir gülün gölgeli yanı beyaz değil, çevresinin rengini taşıyan serin ya da sıcak bir gridir; en saf beyazı yalnızca ışığın en güçlü düştüğü birkaç noktaya ayırmak gerekir. Renkli çiçeklerde ise gölgeleri siyahla koyulaştırmak yerine, çiçeğin kendi renginin koyulaşmış ama canlılığını yitirmemiş bir tonuyla kurmak, rengin canlılığını korur.

Çiçekler, bir tenle paylaştıkları bir ışık olayını da gösterir. İnce taç yapraklar, arkadan gelen ışığı içlerinden geçirerek parlar ve daha doygun bir renk alır; buna arkadan ışık (backlight) etkisi diyebiliriz. Aynı olay insan teninde de görülür: bir kulağın kenarı ya da ışığa karşı tutulan parmakların uçları, arkadan ışık aldığında sıcak, kırmızımsı ya da turuncumsu bir parıltı kazanır. Bu parıltı açık tende parlak bir kırmızımsı pembe, koyu tende ise derin, sıcak bir turuncu ya da bakır tonu olarak görünebilir. Bir çiçeğin arkadan ışık alan taç yaprağını gözlemlemek, bir portrede kulağın ya da bir elin kenarındaki bu sıcaklığı görmeyi de öğretir.

Uygulama

1. Malzeme: üç dört farklı biçimde çiçek (örneğin bir lale, bir papatya ve bir gül), küçük bir vazo, koyu bir fon, yandan tek bir lamba ve gessolu bir pano. Çalışma üç çeyrek saat kadar sürer.
2. Her çiçeği ayrı ayrı, beş dakikalık küçük form eskizleriyle çiz: önce kupa, disk ya da küre biçimini, sonra taç yapraklarının bu formun üzerindeki yerini.
3. Çiçekleri vazoya yerleştir; birini odak çiçeği olarak seç ve onu ışığın en güçlü düştüğü yere koy. En az bir çiçeği yandan ya da arkadan görünecek biçimde çevir.
4. Koyu fonu ve vazoyu boya; sonra çiçek başlarını renk ve değer kütleleri olarak, ardından yaprakları ve sapları koy.
5. Ayrıntıları önce odak çiçeğinde, sonra çevresindekilerde azalan bir netlikle ekle; en saf beyazı ve en keskin kenarı yalnızca odak çiçeğine ayır.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Hollandalı ressamların imkânsız buketlerinin sırrı ne? Bu buketler bir anın kaydı değil, gözlemlenmiş parçalardan kurulmuş bir düzendir: Bosschaert'in pencere nişindeki vazosunda aynı zamanda açmayan otuza yakın çiçek, her biri doğadan özenle boyanmış olarak bir araya gelir. Bir çiçeği boyamanın yolu onu kupa, disk, koni ya da çan gibi basit bir forma indirgemektir; bir buketi boyamanın yolu ise büyüklüğü, rengi ve değeri bir ritim içinde düzenleyip bir odak çiçeği seçmektir. Buket fondan başlayıp çiçek kütlelerine, yapraklara ve en son odaktaki ayrıntılara doğru boyanır. Ödevde bir buket boyayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir buket boya.

1. En az üç farklı biçimde çiçekten oluşan bir buket kur; çiçeklerden birini yandan ya da arkadan görünecek biçimde yerleştir.
2. Buketi birkaç dakikada üç tonla kabaca eskizle ve odak çiçeğini, en koyu boşlukları ve sarkan ya da dışarı eğilen bir öğeyi işaretle.
3. Buketi fondan başlayarak boya: fon ve vazo, çiçek kütleleri, yapraklar ve saplar, en son odak çiçeğinden başlayarak ayrıntılar.
4. Bitmiş resmin yanına, hangi çiçeği hangi temel forma indirgediğini ve buketin ritmini nasıl kurduğunu kısaca not et.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Buketin bir odak çiçeği var mı; büyüklük ve renk ritmi gözü buketin içinde dolaştırıyor mu?
• Değer (Ton): Çiçek başları hem koyu fondan hem de komşu çiçeklerden ton farkıyla seçiliyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Netlik odak çiçeğinde en yüksek, çevresinde giderek azalıyor mu?
• Hangi çiçeği basit bir forma indirgemek sana en çok yardım etti?

Kendini sına

1. Hollandalı çiçek resimlerindeki buketler neden gerçek bir anın kaydı değildir?

• A) Çiçekler hep yapay olduğu için.
• B) Çiçekler hayal ürünü olduğu için.
• C) Farklı zamanlarda açan çiçeklerin, ayrı gözlemlerden bir araya getirilerek kurgulandığı için.
• D) Ressamlar çiçekleri hiç görmediği için.

2. Bir papatya hangi temel forma daha yakındır?

• A) Düz bir diske.
• B) Bir çana.
• C) Bir koniye.
• D) Bir küpe.

3. Odak çiçeği nasıl boyanır?

• A) Buketin en küçük çiçeği olarak, gölgede.
• B) Diğer çiçeklerle aynı netlikte.
• C) Yalnızca konturla.
• D) En keskin kenarlarla ve en yüksek değer farkıyla, ışığın en güçlü düştüğü yerde.

4. Beyaz bir çiçeğin gölgeli yanı nasıl boyanmalıdır?

• A) Saf beyazla.
• B) Çevresinin rengini taşıyan serin ya da sıcak bir griyle.
• C) Siyahla.
• D) Hiç boyanmamalıdır.

5. Arkadan ışık alan bir kulağın kenarı koyu bir tende nasıl görünebilir?

• A) Tamamen siyah.
• B) Beyaz.
• C) Derin, sıcak bir turuncu ya da bakır tonu olarak.
• D) Yeşil.

Cevaplar

1. C — Resimdeki çiçekler doğadan boyanmıştır ama aynı mevsimde açmaz; bütün bir kurgudur.
2. A — Papatyanın taç yaprakları bir merkez çevresinde düz bir daire oluşturur.
3. D — Odak çiçeği hiyerarşinin tepesidir; netlik ve karşıtlık orada toplanır.
4. B — Gölgedeki beyaz, çevresinden yansıyan ışığın rengini alan bir gridir.
5. C — Işık ince dokudan geçerken sıcak bir renk kazanır; koyu tende bu parıltı derin ve sıcak görünür.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: bir lale, bir papatya ve bir gülün yanında onların kupa, disk ve küre biçimli temel form eskizleri.
• Özgün fotoğraf: aynı disk çiçek önden, yandan ve arkadan.
• Özgün fotoğraf: arkadan ışık alan bir taç yaprak ile ışığa karşı duran iki kulak kenarı, biri açık biri koyu tende.

Sonraki derse köprü

Çiçekler taç yapraklarının incelikleriyle, meyveler ise yüzeylerinin dokusuyla ve renklerinin ince geçişleriyle boyanır. Sonraki derste organik formlara, bir limonun, bir şeftalinin ya da bir soğanın yüzeyine geçiyoruz ve bir nesneyi gerçek gösteren şeyin dokusu mu, rengi mi olduğunu soruyoruz.