Cam ve şeffaf yüzeyler

Öğrenme hedefi

Cam bir nesneyi yansımaları, kırılması ve kenarlarıyla boyayabileceksin. Saydam bir nesnenin neden kendi renginden çok arkasındaki ve çevresindeki şeylerle göründüğünü açıklayabilecek; camın kenarlarını, yüzeyindeki yansımaları, arkasındaki biçimlerin kayıp bükülmesini ve masaya düşen odaklanmış ışığı ayrı ayrı gözlemleyebilecek; bir cam şişeyi arka plandan başlayıp parlamalarla biten bir sırayla, gördüğünü nesne hakkında bildiğinin önüne koyarak boyayabileceksin.

Kanca

Görünmez bir nesne nasıl boyanır?

Masada boş bir cam şişe duruyor. Onu boyamak istediğinde ilk sorun şu: şişenin rengi ne? Arkasındaki duvarın rengi mi, masanın rengi mi, penceredeki gökyüzünün rengi mi? Cam, çoğu zaman kendi rengini neredeyse hiç göstermez. Gördüğün şey, camın içinden geçen, camın üzerinden yansıyan ve camın kenarında bükülen dünyanın parçalarıdır. Görünmez bir nesneyi boyamanın yolu, onu değil, onun dünyayı nasıl değiştirdiğini boyamaktır.

Bağlam

Haarlem'de çalışan Hollandalı ressam Pieter Claesz, 1649'da İçki Kaplarıyla Natürmort adlı resmini yaptı; resim bugün Londra'da sergilenir: büyük olasılıkla meşe olan ahşap bir panoya yağlı boya, 63,5 × 52,5 santimetre. Masada Çin'den getirilmiş bir kâsede çilekler, kalay bir tabakta zeytinler, kaparili bir somon balığı ve iki içki kabı vardır: boncuk süslemeli ayağıyla ağır bir kadeh, yani bir roemer, ve bira dolu uzun, sekizgen bir bardak.

Müzenin açıklamasına göre Claesz bu iki camı birbirinden özenle ayırmıştır: roemer, yüzeyindeki yansımalarla daha ince ve daha kırılgan görünür; sekizgen bardak ise daha ağır ve daha kaba boyanmıştır. Roemerin yüzeyindeki yansımalar, masanın görünmeyen, açık bir pencerenin bulunduğu bir odada durduğunu düşündürür. İki cam kap aynı masada, aynı ışıkta durur; ama ikisinin camı farklı bir malzeme gibi okunur. Fark, ressamın hangi yansımayı, hangi kenarı ve hangi saydamlığı nasıl boyadığındadır.

Ana anlatım

Cam neden görünmez gibi durur?

Opak bir nesne ışığı yüzeyinden geri verir ve kendi rengini gösterir. Saydam nesne (transparent object) ise ışığın büyük bölümünü içinden geçirir. Bu yüzden bir cam şişenin içinde gördüğün renk, büyük ölçüde onun arkasında duran şeylerin rengidir: bir duvar, bir perde, masadaki başka bir nesne. Şişe hafif yeşil ya da kahverengi bir camdansa, arkasındaki renkler bu renkle biraz koyulaşır ve tonlanır.

Işık camın içinden geçerken tümüyle düz bir yol izlemez. Kırılma (refraction), ışığın bir ortamdan ötekine geçerken yön değiştirmesidir. Hava ile cam, cam ile su arasında geçen ışık bükülür; bu yüzden bir şişenin ya da bir bardağın arkasındaki düz bir çizgi, camın içinde kayar, kırılır ya da bükülür. Su dolu bir bardağın arkasındaki bir kalem, bardağın içinde başka bir yerdeymiş gibi görünür. Bu kaymaları boyamak, camın orada olduğunu gösteren en güçlü ipuçlarından biridir.

Işığın bir bölümü ise camın yüzeyinden geri döner. Yansıma (reflection), camın yüzeyinde çevredeki parlak şeylerin, bir pencerenin, bir lambanın ya da açık renkli bir nesnenin görüntüsünün belirmesidir. Yansımalar, koyu bir şeyin önündeki camda daha belirgin görünür; parlak bir arka planın önünde ise neredeyse kaybolur. Claesz'in roemerindeki pencere yansımaları, camın hem biçimini hem de odanın ışığını anlatır.

Bütün bunların pratik sonucu şudur: cam boyarken nesne hakkında bildiklerini bir kenara bırakıp yalnızca gördüğün lekeleri, kenarları ve değerleri boyamalısın. Bir şişeyi «şişe» olarak düşündüğünde onu bir kontur ve bir dolgu gibi boyamak istersin; oysa gerçekte o, arka planın parçalarından, birkaç parlak lekeden ve birkaç koyu çizgiden oluşan bir yapbozdur.

Camı hangi öğeler kurar?

Cam kenarı (glass edge), saydam bir nesnenin dış hattıdır ve camın varlığını belli eden en önemli öğelerden biridir. Camın kenarında bakış camın yüzeyine neredeyse paralel düşer; ışık orada daha kalın bir camdan geçer ve daha güçlü bükülür, yüzey de daha çok yansıtır. Bu yüzden kenar, çoğu zaman arka planından ayrılan ince bir koyu çizgi ya da ince bir açık çizgi olarak görünür. Bu çizginin kalınlığı da camın kalınlığını anlatır: ince bir kadeh ince bir kenar, kalın bir şişe daha geniş bir kenar gösterir.

Parlamalar, camın yüzeyindeki en açık yansımalardır. Genellikle ışık kaynağının küçük, keskin kenarlı bir görüntüsüdür ve camın biçimini izleyerek bükülürler: bir silindirin üzerinde uzun, dikey bir şerit, bir kürenin üzerinde küçük bir leke. Parlamanın biçimi, nesnenin biçimini tek başına anlatabilir.

Masaya düşen gölge de camın ipucudur. Saydam bir nesnenin gölgesi tam karanlık değildir; içinde cam tarafından odaklanmış parlak bir ışık lekesi bulunabilir. Kavisli camın ışığı bir noktaya toplamasıyla oluşan bu parlak ve bazen renkli lekeye kostik ışık (caustic) denir. Su dolu bir bardağın gölgesinin ortasında görülen parlak halka buna bir örnektir. Renkli bir şişenin gölgesi ise camın rengini taşıyan saydam bir gölgedir.

Son olarak elipsler vardır. Bir şişenin ağzı, bir bardağın dudağı ve tabanı, perspektif derslerinde gördüğün elipslerdir. Camın saydamlığı burada bir kolaylık sağlar: arka elipsin yarısını da ön elipsle birlikte görebilirsin; bu yüzden elipsleri tam olarak, iki yarısıyla çizmek gerekir.

Cam hangi sırayla boyanır?

Cam boyarken en güvenilir sıra, arkadan öne doğrudur. Önce arka planı ve camın arkasındaki nesneleri, cam orada değilmiş gibi, camın bulunduğu alanın içinden geçerek boyarsın. Sonra camın içinde görülen değişiklikleri eklersin: arkadaki çizgilerin kayması, sıvının içinde koyulaşan ya da renk değiştiren alanlar, renkli camın arka planı hafifçe tonlaması. Yağlı boyada bu tonlama, arka plan kuruduktan sonra camın alanına sürülen ince, saydam bir sırla yapılabilir.

Ardından kenarları eklersin. İnce, temiz bir fırçayla camın dış hattını ve ağız ile tabanın elipslerini, gördüğün yerde koyu, gördüğün yerde açık ince çizgiler olarak koyarsın; kenarın her yerde aynı olmadığını, bazı yerlerde arka planla birleşip kaybolduğunu gözle. En sonda parlamaları, en açık ve en kalın boyayla, kesin küçük dokunuşlar olarak koyarsın. Parlamaları erken koymak onları sonraki katmanlarla kirletir; son dokunuş olarak bırakıldıklarında cam bir anda canlanır.

Cam, arkasındaki her şeyi yeniden boyamanı ister; bu, ten için de geçerlidir. Bir cam bardağı tutan bir eli boyarken, camın arkasından görünen parmaklar camın içinde biraz kaymış, bardağın kenarında koyu bir çizgiyle bölünmüş görünür. Açık bir tende camın arkasındaki ten, camın hafif tonuyla biraz serinleyip sönükleşebilir ve yansımalar açık tenin önünde zor seçilir. Koyu bir tende ise camın yüzeyindeki yansımalar koyu tenin önünde daha belirgin görünür; parlamalar ve pencere yansımaları teni örten açık lekeler olarak öne çıkar. Her iki durumda da tenin cam arkasındaki bölümünü, camın dışındaki bölümünden ayrı bir renk ve değer olarak gözlemlemek gerekir.

Uygulama

1. Malzeme: boş ve temiz bir cam şişe ya da bardak, koyu ve açık iki fon (örneğin koyu bir kumaş ve beyaz bir karton), tek bir lamba, astarlı bir karton, sınırlı bir palet. Bu çalışma yaklaşık üç çeyrek saat sürer.
2. Şişeyi önce koyu fonun önüne koy ve lambayı yandan ver. Şişenin içinde gördüğün renkleri, kenarlarını, parlamalarını ve masadaki gölgesini, boyamadan önce bir kâğıda sözcüklerle not et.
3. Aynı şişeyi açık fonun önüne taşı ve aynı gözlemleri tekrarla; yansımaların nerede belirginleşip nerede kaybolduğunu karşılaştır.
4. Koyu fonlu kurulumu boya: önce fonu ve masayı, şişenin alanının içinden geçerek; sonra şişenin içindeki değişiklikleri; sonra ince kenarları ve elipsleri.
5. En son parlamaları kalın, açık boyayla tek dokunuşlarla koy ve masadaki gölgenin içindeki parlak lekeyi ekle.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Görünmez bir nesne nasıl boyanır? Onu değil, onun dünyayı nasıl değiştirdiğini boyayarak. Saydam bir nesnenin içindeki renk büyük ölçüde arkasındaki şeylerden gelir; kırılma bu şeyleri kaydırır ve büker, yansımalar yüzeyinde pencereleri ve lambaları gösterir, kenarlar onun dış hattını ince koyu ya da açık çizgilerle belli eder, masaya düşen gölgesinin içinde odaklanmış bir ışık belirebilir. Camı arkadan öne, arka plan, camın içindeki değişiklikler, kenarlar ve en son parlamalar sırasıyla boyarsın. Claesz'in roemeri ile sekizgen bardağı, aynı masada iki farklı cam olarak okunur, çünkü ressam her birinin yansımasını ve kenarını ayrı gözlemlemiştir. Ödevde bir cam şişe boyayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Cam bir şişe boya.

1. Renksiz ya da hafif renkli bir cam şişe seç ve onu koyu ya da orta tonlu bir fonun önüne, tek bir yan ışıkla kur; şişenin arkasına dikey ya da yatay bir çizgi veren bir nesne (örneğin bir cetvel ya da bir kumaşın kenarı) koy.
2. Kurulumun siyah beyaz bir fotoğrafını çek ve şişenin içindeki değerleri, kenarlarını ve parlamalarını gözlemle.
3. Şişeyi arkadan öne sırayla boya: fon ve arkadaki çizgi, camın içindeki kaymalar, kenarlar ve elipsler, en son parlamalar ve gölgedeki ışık lekesi.
4. Bitmiş resmin yanına, arkadaki çizginin camın içinde nasıl kaydığını ve parlamaların biçiminin şişenin biçimi hakkında ne anlattığını not et.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Camın içindeki değerler arka planla tutarlı mı; parlamalar resmin en açık noktaları mı?
• Kenar ve Ayrıntı: Kenarlar yer yer koyu, yer yer açık ve yer yer kaybolan bir çizgi olarak mı boyandı?
• Teknik ve Malzeme: Boyama sırası arkadan öne izlendi mi; parlamalar temiz kaldı mı?
• Şişenin «orada» olduğunu en çok hangi öğe gösteriyor: kenar mı, kırılma mı, parlama mı?

Kendini sına

1. Saydam bir nesnenin içinde görülen renk büyük ölçüde nereden gelir?

• A) Nesnenin kendi rengi olan beyazdan.
• B) Işık kaynağının renginden.
• C) Arkasında duran şeylerin renginden.
• D) Masanın gölgesinden.

2. Bir bardağın arkasındaki düz çizginin camın içinde kayması hangi olgudan kaynaklanır?

• A) Kırılma.
• B) Yansıma.
• C) Gölge.
• D) Kostik ışık.

3. Camın yüzeyindeki yansımalar hangi fonun önünde daha belirgin görünür?

• A) Parlak beyaz bir fonun önünde.
• B) Koyu bir fonun önünde.
• C) Fon yansımaları etkilemez.
• D) Yalnızca renkli bir fonun önünde.

4. Cam boyarken parlamalar neden en sona bırakılır?

• A) Camın daha koyu görünmesi için.
• B) Kenarların görünmemesi için.
• C) Arka planın daha koyu olması için.
• D) Erken konursa sonraki katmanlarla kirlenip donuklaşacağı için.

5. Koyu bir tenin önündeki camda yansımalar nasıl görünür?

• A) Kaybolur.
• B) Teni örten açık lekeler olarak daha belirgin görünür.
• C) Siyah görünür.
• D) Tenin rengini alır.

Cevaplar

1. C — Işık camın içinden geçer; göz arkadaki nesnelerin camla hafifçe değişmiş rengini görür.
2. A — Işık havadan cama ve camdan havaya geçerken yön değiştirir ve arkadaki biçimler kayar.
3. B — Koyu bir fonun önünde yansıyan açık görüntü güçlü bir karşıtlık kurar; açık fonda ise kaybolur.
4. D — Parlamalar en açık ve en temiz noktalardır; son dokunuş olarak konduklarında netliklerini korurlar.
5. B — Koyu tenin önünde açık yansımalar yüksek bir değer farkıyla öne çıkar.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı cam şişe koyu ve açık iki fonun önünde; yansımaların belirginleşmesi ve kaybolması.
• Özgün fotoğraf: su dolu bir bardağın arkasındaki bir kalemin kayması ve gölgesinin ortasındaki parlak ışık lekesi.
• Özgün fotoğraf: bir cam şişenin boyanma aşamaları; fon, camın içindeki değişiklikler, kenarlar, parlamalar.

Sonraki derse köprü

Cam, ışığın çoğunu içinden geçirir ve arkasındaki dünyayı gösterir. Sonraki derste tam tersi davranan yüzeylere geçiyoruz: ışığın neredeyse tamamını geri yansıtan ve çevresindeki her şeyi, bir odanın pencerelerini ve nesnelerini, bükerek üzerinde taşıyan parlak metallere.