Kurulum ve ışık

Öğrenme hedefi

Bir natürmortun kurulumunu ve ışığını, resimle anlatmak istediğin şeye göre tasarlayabileceksin. Işığın yönünü, sertliğini ve rengini değiştirmenin bir kurulumun havasını nasıl dönüştürdüğünü açıklayabilecek; nesneleri, fonu ve bakış yüksekliğini bir anlatım amacına göre seçebilecek; bir ışık kutusu kurarak ışığı denetleyebilecek ve farklı kurulumları fotoğraflayıp karşılaştırarak resmine başlamadan önce hangisinin amacına en uygun olduğuna karar verebileceksin.

Kanca

Caravaggio'nun meyve sepeti neden bu kadar dramatik?

Bir sepet meyve, ilk bakışta dünyanın en sakin konusu gibi görünür. Ama Caravaggio'nun sepetine bakınca belki sen de sessiz bir gerilim hissedersin: sepet sanki masanın kenarından bize doğru taşıyor, yapraklar kuruyor, bir elmada bir kurt deliği var. Resimde ne büyük bir olay ne de bir figür var. Dramı kuran şey, konunun kendisinden çok onun nasıl kurulduğu ve nasıl aydınlatıldığıdır.

Bağlam

Milano'daki Pinacoteca Ambrosiana, Caravaggio'nun 1597 ile 1600'lerin başı arasında Roma'da yaptığı Meyve Sepeti'ni saklar: tuval üzerine yağlı boya, müzenin verdiği ölçüye göre 47 × 61 santimetre. Tablo, müzenin kurucusu Kardinal Federico Borromeo'nun koleksiyonundaydı; kardinalin bu resmi yazılarında birçok kez andığı ve benzerini boşuna aradığı aktarılır. Resim, Avrupa resminde natürmortun bağımsız bir tür olarak ortaya çıkışının erken örneklerinden biri olarak anılır.

Müzenin açıklaması önce kurguya dikkat çeker: hasır sepet nötr bir fonun önünde, ince bir renk çizgisi olarak görünen bir masa kenarının üzerinden izleyiciye doğru taşar; sepet, resmin düzlemiyle gerçek dünya arasındaki sınırda durur. Açıklama ayrıca bir karşıtlığa işaret eder: taze meyvelerin yanında kurt yemiş bir elma ve kuruma evrelerinden geçen yapraklar vardır; bu yan yana duruş, zamanın geçişini ve çürümeyi düşündürür. Gerilim, bir sahneden değil, bu kurulum kararlarından doğar.

Ana anlatım

Işık bir kurulumun havasını nasıl değiştirir?

Natürmortta ışık, konunun kendisi kadar önemli bir malzemedir. Aynı nesneler farklı ışıkla aydınlatıldığında bambaşka bir havaya bürünür. Işığın üç özelliğini ayrı ayrı düşünmek, bu farkı denetlemeyi sağlar.

Yön, ışığın nesnelere nereden geldiğidir. Yandan gelen bir ışık biçimleri belirginleştirir, uzun gölgeler ve güçlü bir ışık-gölge ayrımı kurar. Önden gelen ışık gölgeleri azaltır ve nesneleri düzleştirir. Arkadan gelen ışık nesnelerin kenarlarını parlatır, ön yüzlerini gölgede bırakır. Yukarıdan gelen ışık ise gölgeleri nesnelerin altına toplar.

Işık karakteri (light quality), ışığın sert ya da yumuşak oluşudur. Küçük ve uzak bir kaynak, örneğin çıplak bir ampul ya da doğrudan güneş, keskin kenarlı gölgeler ve belirgin parlamalar verir. Büyük ve yakın bir kaynak, örneğin kuzeye bakan bir pencere ya da bir perdeden süzülen ışık, yumuşak kenarlı gölgeler ve geniş, sakin yarı tonlar verir. Sert ışık gerilim ve netlik, yumuşak ışık sükûnet ve yakınlık duygusu uyandırmaya eğilimlidir; ama bu eğilimler kural değildir, amaca göre seçilir.

Renk sıcaklığı da havayı etkiler. Sıcak, sarımsı bir lamba ışığı kurulumu içeriye, akşama ve yakınlığa bağlar; serin, mavimsi bir gün ışığı daha açık ve sakin bir hava kurar. Işığın rengi gölgelerin rengini de değiştirir: sıcak bir ışıkta gölgeler görece serin, serin bir ışıkta görece sıcak görünebilir.

Bir kurulum nasıl tasarlanır?

Kurulum (setup), bir natürmort için nesnelerin, fonun ve ışığın bilinçli olarak düzenlenmesidir. İyi bir kurulum, resme başlamadan önce resmin ne anlatacağına karar vermekle başlar. Taze meyvelerle bir bolluk duygusu mu, solmuş çiçeklerle bir geçicilik duygusu mu, gündelik mutfak nesneleriyle bir sadelik mi anlatmak istiyorsun? Nesneleri bu soruya göre seçmek, kurulumun geri kalanına bir yön verir.

Nesneleri yerleştirirken büyüklüklerini, biçimlerini ve yüzeylerini çeşitlendirmek kurulumu canlı tutar. Birbirinin önüne kısmen geçen nesneler derinlik kurar; hepsi aynı çizgide yan yana dizildiğinde kurulum düzleşir. Nesneler arasındaki boşluklar da kurulumun bir parçasıdır; boşluğu nesneler kadar dikkatle düzenlemek gerekir.

Fon (background), nesnelerin arkasındaki yüzeydir ve kurulumun havasını en çok belirleyen öğelerden biridir. Koyu bir fon, ışıklı nesneleri öne çıkarır ve güçlü bir karşıtlık kurar; açık ya da nötr bir fon ise daha sakin, daha dengeli bir görünüm verir. Caravaggio'nun sepeti, bir karanlığın içinden değil, açık ve nötr bir fonun önünden öne çıkar; bu, gerilimin yalnızca koyu fonla kurulmadığını gösterir. Fonda kullanılan bir kumaş, kıvrımlarıyla ek bir ritim ve doku katabilir.

Bakış yüksekliği (eye level), kuruluma hangi yükseklikten baktığındır. Kuruluma yukarıdan bakmak masanın yüzeyini ve nesnelerin içini gösterir, düzenli ve açıklayıcı bir görünüm verir. Masanın yüksekliğine yakın bir yerden bakmak ise nesneleri izleyicinin karşısına koyar ve onları daha anıtsal gösterir. Caravaggio'nun sepeti, neredeyse masa kenarının hizasından görülür; sepetin izleyiciye doğru taşıyor gibi durması bu kararla ilgilidir.

Işık nasıl denetlenir ve kurulum nasıl sınanır?

Işık kutusu (shadow box), üç kenarı ve üstü kapalı, içi koyu ya da nötr bir renge boyanmış bir kutudur. Kurulumu bu kutunun içine koyduğunda odadaki başka ışıkların ve yansımaların etkisini azaltır, tek bir ışık kaynağının yönünü ve karakterini daha kolay denetlersin. Büyük bir karton kutu, içi siyah ya da gri bir kumaşla kaplanarak basit bir ışık kutusuna dönüştürülebilir. Işığı kutunun açık yanından ya da üstündeki bir delikten verebilirsin.

Kurulumu sınamanın en hızlı yolu fotoğraftır. Aynı nesneleri, aynı yerde bırakarak, ışığı farklı yönlerden ve farklı karakterde verip her birini fotoğrafla. Fotoğrafları siyah beyaza çevirdiğinde her kurulumun değer düzenini, yani ışık ve gölge kütlelerini açıkça görürsün. Hangi kurulumun anlatım amacına en uygun olduğuna bu karşılaştırmayla karar verebilirsin. Fotoğraf yalnızca bir sınama aracıdır; resim yaparken gerçek kuruluma bakmak, fotoğrafın kaybettiği renk ve değer inceliklerini görmeni sağlar.

Natürmortta öğrendiğin ışık kararları, bir figür ya da portre için de geçerlidir. Aynı sert yan ışık, açık bir tende güçlü bir ışık-gölge ayrımı ve keskin gölgeler kurar; koyu bir tende ise parlamaları ve çevreden gelen yansımaları belirginleştirirken gölgelerin içindeki ayrıntıyı azaltabilir. Yumuşak bir pencere ışığı ise her iki tende de geniş yarı tonlar açar ve biçimi daha yumuşak modellemeye olanak verir. Natürmortta ışığı değiştirerek elde ettiğin bu deneyim, ileride bir yüzü aydınlatırken hangi ışığın o tende ne göstereceğini önceden kestirmeni kolaylaştırır.

Uygulama

1. Malzeme: üç dört nesne (en az birinin yüzeyi parlak, birinin mat olsun), bir fon kumaşı ya da karton, bir masa lambası, mümkünse bir pencere, bir telefon ya da fotoğraf makinesi. Kırk dakika ayır.
2. Nesneleri bir masanın üzerine yerleştir; birinin ötekinin önüne kısmen geçmesini sağla ve aralarındaki boşlukları düzenle.
3. Işığı sırayla dört yönden ver: yandan, önden, arkadan ve yukarıdan. Her birinde kurulumu aynı yerden fotoğrafla.
4. Lambayı kurulumdan uzaklaştırıp yaklaştırarak ya da önüne bir kâğıt koyarak ışığın karakterini değiştir; sert ve yumuşak ışıkla iki fotoğraf daha çek.
5. Aynı kurulumu bir kez koyu, bir kez açık bir fonun önünde ve bir kez yukarıdan, bir kez masa hizasından fotoğrafla. Bütün fotoğrafları siyah beyaza çevirip yan yana koy.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Caravaggio'nun meyve sepeti neden bu kadar dramatik? Çünkü onu dramatik kılan bir olay değil, bir dizi kurulum kararıdır: nötr bir fonun önünde, neredeyse masa hizasından görülen ve masanın kenarından izleyiciye taşan bir sepet; taze meyvelerin yanında kurt yemiş bir elma ve kuruyan yapraklar. Bir natürmortun havası, ışığın yönüyle, sertliğiyle ve rengiyle, nesnelerin seçimi ve yerleşimiyle, fonla ve bakış yüksekliğiyle kurulur. Bir ışık kutusuyla ışığı denetler, farklı kurulumları fotoğraflayıp siyah beyaz karşılaştırarak resmine en uygun olanı seçersin. Ödevde üç farklı ışık kurulumunu fotoğraflayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

3 farklı ışık kurulumunu fotoğrafla.

1. Aynı üç dört nesneyle, üç farklı anlatım amacı belirle: örneğin «gerilim», «sükûnet» ve «sıcaklık».
2. Her amaç için ışığın yönünü, karakterini ve rengini, fonu ve bakış yüksekliğini seç ve kurulumu buna göre düzenle.
3. Her kurulumu aynı mesafeden fotoğrafla ve fotoğrafları hem renkli hem siyah beyaz olarak kaydet.
4. Her fotoğrafın altına hangi kararları verdiğini ve bu kararların amaca nasıl hizmet ettiğini iki üç cümleyle yaz; hangisini resmedeceğini seç ve gerekçesini ekle.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Renksiz fotoğraflarda üç kurulumun ışık ve gölge kütleleri birbirinden belirgin biçimde ayrılıyor mu?
• Kompozisyon: Nesnelerin yerleşimi, örtüşmeleri ve aralarındaki boşluklar her kurulumda bilinçli mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Üç fotoğraf ve altındaki notlar, kararlarının farkını bir bakışta okutacak düzende mi?
• Hangi ışık değişikliği kurulumun havasını en çok değiştirdi?

Kendini sına

1. Küçük ve uzak bir ışık kaynağı nasıl gölgeler verir?

• A) Keskin kenarlı gölgeler ve belirgin parlamalar.
• B) Yumuşak kenarlı gölgeler.
• C) Hiç gölge vermez.
• D) Yalnızca renkli gölgeler.

2. Caravaggio'nun Meyve Sepeti'nde gerilimi kuran kararlardan biri hangisidir?

• A) Sepetin kapkaranlık bir fonun önünde durması.
• B) Resmin bir figür içermesi.
• C) Sepetin neredeyse masa hizasından görülüp masanın kenarından izleyiciye taşması.
• D) Bütün meyvelerin kusursuz ve taze olması.

3. Işık kutusunun temel işlevi nedir?

• A) Nesneleri korumak.
• B) Resmi kurutmak.
• C) Fonu renklendirmek.
• D) Odadaki diğer ışıkların etkisini azaltıp tek bir kaynağı denetlemek.

4. Kurulum fotoğraflarını siyah beyaza çevirmek neyi gösterir?

• A) Nesnelerin renklerini.
• B) Her kurulumun ışık ve gölge kütlelerinden oluşan değer düzenini.
• C) Işığın sıcaklığını.
• D) Nesnelerin dokusunu.

5. Sert bir yan ışık koyu bir tende neyi belirginleştirebilir?

• A) Parlamaları ve yansımaları; gölgelerin içindeki ayrıntıyı ise azaltabilir.
• B) Yalnızca gölgeleri.
• C) Hiçbir şeyi.
• D) Yalnızca tenin rengini.

Cevaplar

1. A — Küçük kaynak ışığı tek bir noktadan verir; gölge kenarı keskinleşir.
2. C — Müzenin açıklamasına göre sepet, ince bir masa kenarı çizgisinin üzerinden izleyiciye doğru taşar.
3. D — Kutu, çevre ışıklarını ve yansımaları keserek ışığın yönünü ve karakterini denetlemeyi kolaylaştırır.
4. B — Renk ortadan kalkınca kurulumun ışık ve gölge düzeni açıkça görünür.
5. A — Güçlü tek yönlü ışık parlak noktaları öne çıkarır; derin gölgelerde değer farklarını ise sıkıştırabilir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı kurulum dört yönden aydınlatılmış; yandan, önden, arkadan ve yukarıdan.
• Özgün fotoğraf: aynı kurulum sert ve yumuşak ışıkta; gölge kenarlarının farkı.
• Özgün fotoğraf: karton kutudan yapılmış basit bir ışık kutusu ve içindeki kurulum.

Sonraki derse köprü

Bu derste ışığın opak nesnelerin üzerinde nasıl davrandığını düşündük. Ama bazı nesneler ışığı durdurmaz, içinden geçirir. Sonraki derste bu nesnelere geçiyoruz: rengi ve biçimi neredeyse tamamen çevresinden ve arkasından gelen bir nesnenin, bir cam şişenin nasıl boyanacağını göreceğiz.