Yüzeyler

Öğrenme hedefi

Bir resme başlamadan önce üzerine boyayacağın yüzeyi, özelliklerine göre bilinçli olarak seçebileceksin. Tuvali, panoyu, kâğıdı ve bakır levhayı doku, emicilik, sertlik ve ağırlık bakımından karşılaştırabilecek; aynı fırça darbesinin, aynı boyanın ve aynı konunun bu yüzeylerde nasıl farklı göründüğünü açıklayabilecek ve bir işin amacına, boyutuna ve istediğin yüzey etkisine göre uygun taşıyıcıyı gerekçeleriyle seçebileceksin.

Kanca

Tuval, pano, kâğıt: Yüzey resmi nasıl değiştirir?

Aynı boyayla, aynı fırçayla ve aynı elle, aynı elmayı üç farklı yüzeye boyadığını düşün. Tuvaldeki elma, dokunun tepelerinde kırılan fırça izleriyle titrer; pürüzsüz bir panodaki elma, yumuşak geçişlerle cilalı bir yüzey kazanır; kâğıttaki elma, boyanın bir kısmını emen yüzeyde biraz daha mat ve hızlı kurur. Üç elma aynı elmadır, ama üç resim aynı resim değildir. Yüzey, sen fırçayı değdirmeden önce resmin bir parçasına karar vermiştir.

Bağlam

Münih'teki Alte Pinakothek, Alman ressam Adam Elsheimer'in yaklaşık 1609 tarihli küçük bir resmini saklar: Mısır'a Kaçış. Resim tuvale ya da ahşaba değil, bir bakır levhanın üzerine yağlı boyayla yapılmıştır ve yalnızca 31 × 41 santimetre boyutundadır. Kutsal Aile karanlık bir ormanda, gece yolculuk eder; gökyüzünde ayın ve yıldızların ışığı, suda ayın yansıması, ağaçların arasında bir çoban ateşi görünür. Bu resim, Rönesans sanatında gece gökyüzünün doğalcı ilk tasvirlerinden biri olarak anılır. Elsheimer 1610'da Roma'da öldüğünde, resmin onun yatak odasında asılı olduğu aktarılır.

Bakır yüzey bu resmin karakterinde bir rol oynar. Pürüzsüz ve emici olmayan metal, boyayı içine çekmez; ince katmanlar yüzeyde kalır ve renkler parlaklığını korur. Çok küçük yıldızlar, yaprakların ince kenarları ve uzaktaki küçük figürler, dokusuz bir yüzeyde keskinlikle boyanabilir. Aynı sahneyi dokulu bir tuvale boyamak mümkündü; ama sonuç başka bir resim olurdu.

Ana anlatım

Yüzeyler neye göre ayrılır?

Resmin üzerine yapıldığı malzemeye taşıyıcı yüzey (support) denir. Taşıyıcıları birbirinden ayıran birkaç özellik vardır ve her biri resmi farklı biçimde etkiler.

Yüzey dokusu (surface texture), yüzeydeki pürüzlerin ve tanelerin boyutudur. Dokulu bir yüzey fırça izini kırar, kuru fırçayla ve scumbleyla çalışmaya elverişlidir; pürüzsüz bir yüzey ise ince ayrıntılara ve yumuşak geçişlere izin verir. Emicilik (absorbency), yüzeyin boyadaki yağı ya da suyu ne kadar içine çektiğidir. Emici bir yüzey boyayı matlaştırır, hızlı çeker ve fırçanın kaymasını azaltır; emici olmayan bir yüzeyde boya daha uzun süre açık kalır ve daha parlak görünür.

Sertlik ve esneklik de önemlidir. Gerili bir tuval fırçanın baskısı altında hafifçe yaylanır; sert bir pano ise baskıya karşılık vermez ve bıçakla ya da sert fırçayla güçlü darbeler için daha uygun bir direnç sunar. Son olarak ağırlık ve boyut vardır: tuval büyük ölçülerde bile hafif kalır, ahşap bir pano büyüdükçe ağırlaşır ve kâğıt, küçük ve hızlı etütler için en kolay taşınan yüzeydir.

Tuval, pano, kâğıt ve metal nasıl davranır?

Tuval, tahta bir kasnağa çakılıp astar sürülmüş keten ya da pamuk kumaştır. Kumaşın dokusu astarın altından hissedilir; kaba bir dokuda fırça izleri kırık ve canlı, ince bir dokuda daha düzgün görünür. Hafifliği ve esnekliği, onu büyük resimler ve taşınabilir işler için elverişli kılar; esnekliği ise zamanla gerginliğin ayarlanmasını gerektirebilir.

Sert pano (rigid panel), ahşap, sıkıştırılmış lif levha ya da kalın karton gibi esnemeyen bir taşıyıcıdır. Gesso ile astarlanıp zımparalandığında çok pürüzsüz bir yüzey verebilir; bu, ince ayrıntılar, ince sırlar ve cilalı geçişler için elverişlidir. Esnemediği için kalın boya ve bıçakla çalışmaya dayanıklıdır. Yağlı boya modülünün başında gördüğün Flaman ustalarının meşe panolarını hatırla: aynı pürüzsüzlük, çok ince saydam katmanların ışığı yansıtmasını sağlıyordu.

Kâğıt, en hafif ve en ekonomik taşıyıcıdır; etütler, renk denemeleri ve açık havada hızlı çalışmalar için elverişlidir. Suluboya ve guaj doğrudan kâğıda uygulanabilir; yağlı boya ise kâğıdın liflerini zamanla zayıflatabileceği için kâğıdın önce astarlanması ya da yağlı boya için üretilmiş kâğıtların kullanılması gerekir. Kâğıdın emiciliği, boyanın rengini ve kuruma hızını belirgin biçimde etkiler.

Bakır levha (copper panel) gibi metal yüzeyler daha seyrek kullanılır. Elsheimer'in resmi gibi, on yedinci yüzyılda küçük ve ince işçilikli resimler için bakır tercih edilebiliyordu. Metal, pürüzsüz ve emici olmayan bir yüzey sunar; boya parlak ve keskin kalır. Ama metalin boyayı tutması için hazırlanması gerekir ve büyük ölçülerde ağırlaşır.

Yüzeyi neye göre seçmeli?

Bir yüzey seçerken iki soruyu birlikte sorarsın: resim hangi boyutta olacak ve hangi yüzey etkisini istiyorsun? Büyük ve taşınması gereken bir resim için tuval, küçük ve ince ayrıntılı bir iş için sert bir pano, hızlı bir etüt için kâğıt doğal seçimlerdir. Belirgin fırça izleri, kırık ışık ve doku istiyorsan dokulu bir yüzey; yumuşak geçişler ve keskin ayrıntılar istiyorsan pürüzsüz bir yüzey sana yardım eder. Bu bir kural değil, resmin karakteriyle yüzeyin karakteri arasında kurduğun bir uyumdur.

Ten tonları bu seçimi somutlaştırır. Pürüzsüz bir panoda, açık bir tenin ışıktan gölgeye ince ve yumuşak geçişleri harmanlanarak kurulabilir; dokusuz yüzey, yanaktaki en küçük değer değişimini bile taşır. Dokulu bir tuvalde ise fırça izleri kırılır ve ten daha titreşimli, daha hareketli görünür. Koyu bir tende parlamalar dokunun tepelerine tutunarak küçük, kırık ışıklar hâlinde kalabilir; pürüzsüz bir yüzeyde ise aynı parlamalar keskin ve tek parça bir ışık olarak durur. Hangi etkinin istediğin portreye uyduğuna, aynı ten karışımını iki yüzeyde deneyerek karar verebilirsin.

Seçim yaparken yüzeyin hazırlanmasını da hesaba kat. Tuval ve pano bir astar ister; kâğıt, yağlı boya için ek bir hazırlık gerektirir; metal ise boyayı tutması için pürüzlendirilmeli ya da astarlanmalıdır. Hazırlanmamış bir yüzey, doğru seçilmiş bir yüzeyin bütün avantajlarını boşa çıkarabilir.

Uygulama

1. Malzeme: aynı boyutta küçük bir gerili tuval ya da tuval panel, gessoyla astarlanıp zımparalanmış bir sert pano ya da kalın karton, astarlanmış bir kâğıt; aynı fırça ve aynı birkaç renk. Kırk dakika ayır.
2. Üç yüzeyin her birine aynı basit konuyu, örneğin tek bir elmayı, aynı ışıkla ve aynı renklerle boya; her birinde aynı sayıda darbe kullanmaya çalış.
3. Her yüzeyde bir kuru fırça darbesi, bir yumuşak geçiş ve bir ince çizgi dene.
4. Boya yüzeylerde birkaç saat bekledikten sonra üçünü yan yana koy ve parlaklığı, rengin koyuluğunu ve fırça izlerinin görünüşünü karşılaştır.
5. Hangi yüzeyde yumuşak geçişin, hangisinde kuru fırçanın, hangisinde ince çizginin en kolay çıktığını not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Tuval, pano, kâğıt: yüzey resmi nasıl değiştirir? Yüzeyin dokusu fırça izlerini kırar ya da pürüzsüzleştirir; emiciliği boyanın parlaklığını ve kuruma hızını belirler; sertliği ya da esnekliği fırçanın ve bıçağın baskısına nasıl karşılık verdiğini değiştirir; ağırlığı ve boyutu resmin nerede ve ne kadar büyük yapılabileceğini sınırlar. Tuval hafif ve dokulu, pano sert ve pürüzsüz, kâğıt hafif ve emici, bakır ise pürüzsüz ve parlaktır. Elsheimer'in bakır üzerindeki gecesi, bir yüzeyin bir resmin karakterine nasıl katıldığını gösterir. Ödevde aynı eskizi iki farklı yüzeyde deneyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Aynı eskizi 2 farklı yüzeyde dene.

1. Basit bir konu seç: bir natürmort, bir manzara parçası ya da bir yüzün yarım profili.
2. Birbirinden belirgin biçimde farklı iki yüzey hazırla: örneğin dokulu bir tuval ve pürüzsüz, zımparalanmış bir pano; ya da astarlı bir kâğıt ve gerili bir tuval.
3. Aynı konuyu aynı boyutta, aynı renklerle ve aynı sürede iki yüzeyde boya.
4. İki eskizin altına, yüzeyin fırça izini, rengin parlaklığını, ayrıntıyı ve çalışma hızını nasıl etkilediğini dörder kısa cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: İki yüzey de doğru biçimde hazırlandı mı; boyanın davranışı her birinde gözlemlendi mi?
• Değer (Ton): İki eskizde değer düzeni aynı kaldı mı, yoksa yüzey değerleri değiştirdi mi?
• Bitmişlik ve Sunum: İki eskiz ve notlar karşılaştırmayı açıkça gösterecek biçimde yan yana sunuldu mu?
• Bir sonraki resminde hangi yüzeyi seçerdin ve neden?

Kendini sına

1. Taşıyıcı yüzeyin emiciliği boyayı nasıl etkiler?

• A) Hiç etkilemez.
• B) Emici bir yüzey boyayı matlaştırır ve hızlı çeker.
• C) Emici bir yüzey boyayı daha parlak yapar.
• D) Emicilik yalnızca metal yüzeylerde önemlidir.

2. Gerili bir tuval ile sert bir pano arasındaki bir fark nedir?

• A) Tuval baskı altında hafifçe yaylanır, pano ise esnemez.
• B) Pano her zaman daha hafiftir.
• C) Tuval astar gerektirmez.
• D) İkisi arasında fark yoktur.

3. Elsheimer'in Mısır'a Kaçış'ı hangi yüzeye boyanmıştır?

• A) Keten tuvale.
• B) Kâğıda.
• C) Bakır levhaya.
• D) Meşe panoya.

4. Yağlı boyayla kâğıt üzerinde çalışmadan önce ne yapılmalıdır?

• A) Kâğıdı ıslatmak.
• B) Kâğıdı zımparalamak.
• C) Hiçbir şey yapmamak.
• D) Kâğıdı astarlamak ya da yağlı boya için üretilmiş kâğıt kullanmak.

5. Koyu bir tende parlamalar dokulu bir tuvalde nasıl görünebilir?

• A) Tamamen kaybolur.
• B) Dokunun tepelerine tutunarak küçük, kırık ışıklar hâlinde.
• C) Tek parça ve keskin bir ışık olarak.
• D) Siyah olarak.

Cevaplar

1. B — Yüzeyin içine çektiği yağ ya da su boya filmini inceltir ve yüzeyi matlaştırır.
2. A — Gerili kumaş esner, sert pano ise baskıya direnç gösterir.
3. C — Resim yaklaşık 31 × 41 santimetrelik bir bakır levhaya yağlı boyayla yapılmıştır.
4. D — Yağ korunmasız kâğıt liflerini zamanla zayıflatır; astar bunu önler.
5. B — Dokulu yüzeyde boya tepelerde kalır ve ışık kırık görünür.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı elmanın tuval, pano ve kâğıt üzerindeki versiyonları yan yana.
• Özgün fotoğraf: aynı kuru fırça darbesinin dokulu tuvalde ve pürüzsüz panoda yakın çekimleri.
• Özgün fotoğraf: aynı koyu ten karışımının iki yüzeyde parlamalarıyla birlikte görünüşü.

Sonraki derse köprü

Bu dersle birlikte resmin bütün temel malzemelerini tanımış oldun: renk kuramı, pigmentler, suluboya, guaj, akrilik, yağlı boya, pastel, fırçalar, darbeler ve yüzeyler. Sonraki seviyede bu malzemeleri belirli türlerin hizmetine sunuyoruz ve ilk olarak natürmortta ışığın ve kurulumun bir resmin anlatımını nasıl belirlediğini ele alıyoruz.