Spatulayla resim

Öğrenme hedefi

Boyayı fırça yerine bir spatulayla sürerek bir manzarayı kurabileceksin. Spatula ağızlarının biçim, boy ve esneklik bakımından nasıl ayrıldığını ve hangisinin hangi izi verdiğini açıklayabilecek; gökyüzünü, uzak tepeleri, suyu, kayaları ve bitki örtüsünü bıçağın düz yüzü, kenarı ve ucuyla kurmayı, renkleri temiz tutmayı, bıçakla fırçayı aynı resimde birlikte kullanmayı ve kalın boyanın kurumasını hesaba katmayı uygulayabileceksin.

Kanca

Fırça olmadan resim yapılabilir mi?

Bir boya bıçağını ilk kez eline alan biri onu genellikle paleti temizlemek ya da boya karıştırmak için kullanır. Ama aynı bıçak, bir gökyüzünü tek bir çekişte sürebilir, bir kayanın pürüzünü bir bastırışta verebilir, bir ağaç gövdesini kenarıyla çizebilir. Bıçakla yapılmış bir resim, fırçayla yapılmış bir resimden farklı bir yüzeye sahip olur: daha düz, daha keskin, daha kabartmalı. Soru, fırçasız bir resmin yapılıp yapılamayacağı değil, bıçağın fırçanın yapamadığı neyi yapabildiğidir.

Bağlam

Fransız ressam Gustave Courbet, 1864 dolaylarında memleketi Ornans yakınlarındaki Loue nehrinin kaynağını dört ayrı tuvalde resmetti. Bunlardan biri bugün New York'taki Metropolitan Sanat Müzesi'ndedir: Loue'nun Kaynağı, tuval üzerine yağlı boya, 99,7 × 142,2 santimetre. Resim, nehrin bir mağaranın karanlık ağzından çıktığı kayalık bir yamacı gösterir.

Müzenin açıklamasına göre Courbet bu resimde boyayı tuvale bir mala gibi sıvamış ve konusunun sert karakterine uygun, pürüzlü bir yüzey kurmuştur. Kaynaklar, Courbet'nin manzaralarında spatula ile düzensiz boya katmanları sürerek yaprakların, suyun ve kireçli kayaların dokusunu taklit ettiğini, yer yer başparmağını bile kullandığını aktarır. Cézanne'ın onu bu yüzden bir «inşaatçı» olarak nitelediği anlatılır. Courbet'nin kayaları, boyanın kendisinin kaya gibi davrandığı bir yüzeydir. Bu derste aynı yaklaşımı bir manzara eskizinde deneyeceğiz.

Ana anlatım

Spatulalar nasıl ayrılır?

Resimde kullanılan spatula (painting knife) üç parçadır: yaylanan, incecik bir çelik ağız, bir dirsek ve bir sap. Dirsek, ağzın saptan aşağıda durmasını sağlar; böylece bıçağı yüzeye yatırırken parmakların boyaya değmez. Palet bıçağı ise genellikle daha uzun, daha düz ve daha kaba bir araçtır ve boyayı karıştırmak ya da paleti kazımak için kullanılır. İkisi birbirinin yerine kullanılabilir, ama resim için yapılmış spatulalar yüzeyde daha ince bir denetim sağlar.

Spatulaları birbirinden ayıran şey önce bıçak ağzının (blade) biçimidir: armut ya da damla biçimli ağızlar geniş alanlar kaplar ve yuvarlak kenarlar bırakır; üçgen ya da elmas biçimli ağızlar keskin köşeler ve ince uçlar verir; uzun ve dar ağızlar uzun, ince çizgiler çeker. Boy da önemlidir: küçük bir ağız ayrıntıya, büyük bir ağız geniş bir gökyüzüne uygundur. Esnekliğe gelince, esnek bir ağız boyayı yüzeye ince ve pürüzsüz yayar, sert bir ağız ise kalın boyayı iter ve kabartma bırakır.

Başlangıç için iki üç spatula yeterlidir: orta boy armut biçimli bir ağız geniş alanlar için, küçük üçgen bir ağız ayrıntılar ve keskin kenarlar için, belki bir de uzun ve dar bir ağız ince çizgiler için. Hangi spatulanın hangi izi verdiğini, fırçalarda olduğu gibi küçük bir deneme şeridiyle öğrenirsin.

Bıçakla bir manzara nasıl kurulur?

Bıçakla manzara kurarken de büyükten küçüğe ilerlersin. Gökyüzü genellikle ilk kurulan alandır. Bıçağın düz yüzüne boya alıp onu yüzeye hafifçe yatırarak yatay ve geniş çekişlerle gökyüzünü doldurursun. Sıvama (knife spreading), boyayı bıçağın düz yüzüyle yüzeye ince ve eşit biçimde yaymaktır; ufka doğru açılan bir gökyüzü için üst kısmı koyu, alt kısmı açık bir karışımla sıvayıp iki bölgenin buluştuğu yerde bıçağı birkaç kez gezdirerek geçişi yumuşatırsın.

Uzak tepeler ve dağlar için bıçağın kenarı işe yarar. Bıçak kenarı (knife edge), ağzın ince kenarını boyayla yükleyip yüzeye değdirerek keskin bir çizgi ya da bir kenar çekmektir. Uzaktaki bir sırtın silüetini tek bir çekişle, bıçağı yatırarak sürüp üst kenarını keskin bırakabilirsin. Uzaklığı vermek için uzak tepeleri daha açık ve daha serin, yakın tepeleri daha koyu ve daha sıcak karıştırmak, hava perspektifini bıçakla da kurar.

Su, bıçağın yatay çekişlerine uygun bir yüzeydir. Suyun genel rengini yatay sıvamalarla kurduktan sonra, kıyıdaki ağaçların ya da kayaların yansımalarını bıçağı yukarıdan aşağıya hafifçe sürükleyerek verirsin; ardından birkaç yatay, ince ışık çizgisini kenarla ekleyerek suyun yüzeyini gösterirsin.

Kayalar ve bitki örtüsü, bıçağın en karakteristik izlerini ister. Bıçakla kaldırma (knife lifting), bıçağın düz yüzüne kalın boya alıp yüzeye bastırdıktan sonra dik bir hareketle kaldırmaktır; boya küçük tepeler ve pürüzler hâlinde yüzeyde kalır. Bir kayanın ışıklı yüzü için açık bir rengi bıçağın düz yüzüyle sürer, gölgeli yüzü için koyu bir rengi bitişiğine koyarsın; iki yüzün buluştuğu yerde keskin bir kenar kalır. Otlar ve yapraklar için ise spatulanın ucunu yüzeye kısa, eğik vuruşlarla değdirirsin; ağaç gövdeleri için bıçağın kenarını dikey bir çekişle kullanırsın.

Bıçak, fırça ve kalın boya birlikte nasıl kullanılır?

Bıçakla çalışırken renkleri temiz tutmak, fırçayla çalışırken olduğundan daha önemlidir. Bıçak iki rengi yüzeyde tamamen karıştırmaz; ama bıçağın üzerinde kalan eski renk, yeni renge karışarak onu kirletebilir. Her renk değişiminde bıçağı bir beze silmek, bıçakla yapılan resmin keskin ve canlı renklerini korur. Aynı nedenle renkleri palette bıçakla karıştırıp yüzeye hazır bir karışım olarak götürmek, yüzeyde renk aramaktan daha temiz sonuç verir.

Bıçak ve fırça aynı resimde birlikte kullanılabilir. Resmin ilk katmanlarını, örneğin bir imprimaturayı ve kaba bir çizimi, ince boyayla ve fırçayla kurmak, ardından bıçağı üst katmanlarda ve kalın boya istediğin yerlerde kullanmak kullanışlı bir düzendir. Uzaktaki alanları ince ve düz, yakındaki alanları kalın ve kabartmalı tutmak, derinlik duygusunu da güçlendirir.

Yağlı boyayla bıçak kullanırken kurumayı hesaba katmak gerekir. Bıçakla sürülen kalın boyanın yüzeyi günler içinde kurumuş görünebilir, ama iç kısmı haftalarca yumuşak kalabilir. Katman kuralına göre bu kalın katmanlar resmin en üstünde, en son yer almalıdır; kalın bir katmanın üzerine erken bir katman daha eklemek, yüzeyin kırışmasına ya da çatlamasına yol açabilir.

Bıçakla portre ya da figür yapmak da mümkündür ve yüzü düzlemlerle düşünmeyi zorlar. Alın, şakak, elmacık kemiği ve çene birer düz leke olarak sürülür, aralarındaki geçişler keskin kalır. Açık bir tende ışıklı ve gölgeli düzlemler arasındaki değer farkı küçük olabileceği için düzlemleri birbirine çok yakın değerlerde karıştırmak gerekir. Koyu bir tende ise bıçakla konan küçük, keskin kenarlı açık bir leke, elmacık kemiğindeki ya da alındaki parlamayı kuvvetli bir biçimde verir. Hangi tende olursa olsun, düzlemleri doğru değerde karıştırmak, bıçağın keskinliğini bir sert görünüme değil, net bir biçime çevirir.

Uygulama

1. Malzeme: armut biçimli orta boy ve üçgen küçük iki spatula, yağlı boya ya da ağır gövdeli akrilik, astarlanmış bir karton veya tuval panel, bir bez. Yarım saat ayır.
2. Kartonun kenarında bir deneme şeridi yap: her spatulayla bir sıvama, bir kenar çizgisi, bir bastırıp kaldırma ve bir uçla vuruş dene.
3. Kartonun geri kalanına basit bir manzara kur: önce gökyüzünü yatay sıvamalarla, üstten koyu alta açık doldur; ardından uzak bir tepe sırtını tek bir çekişle sür ve üst kenarını keskin bırak.
4. Ön plana bir göl ya da nehir koy: yatay sıvamalarla suyu kur, tepenin yansımasını bıçağı aşağı sürükleyerek ver ve kenarla birkaç ışık çizgisi ekle.
5. Kıyıya bir iki kaya ve biraz ot ekle: kayaların ışıklı ve gölgeli yüzlerini bıçağın düz yüzüyle yan yana sür, otları ucun kısa vuruşlarıyla kur. Her renk değişiminde bıçağı bezle sil.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Fırça olmadan resim yapılabilir mi? Evet; bıçak da fırçanın yapamadığı bazı işleri yapar. Spatulalar ağız biçimi, boy ve esneklikle ayrılır; armut biçimli bir ağız geniş alanları sıvar, üçgen bir ağız keskin kenarlar ve ince uçlar verir. Bir manzarada gökyüzü sıvanır, uzak sırtlar kenarla çekilir, su yatay çekişlerle ve aşağı sürüklenen yansımalarla kurulur, kayalar ve otlar kaldırma ve uç vuruşlarıyla dokulanır. Courbet'nin Loue kaynağı, boyanın kendisinin bir kaya yüzeyine dönüşebileceğini gösterir. Renkleri temiz tutmak, bıçakla fırçayı birlikte kullanmak ve kalın boyanın kurumasını hesaba katmak bu tekniğin temelidir. Ödevde spatulayla bir manzara eskizi yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Spatulayla bir manzara eskizi yap.

1. Bir fotoğraftan, bir pencereden ya da açık havada, gökyüzü, uzak bir sırt ve ön planda su ya da kaya içeren bir manzara seç.
2. İnce boyayla ve fırçayla kaba bir çizim ve bir imprimatura yap; kuruduktan sonra geri kalanını yalnızca spatulayla kur.
3. En az dört bıçak hareketini kullan: sıvama, kenar çizgisi, kaldırma ve uçla vuruş; her birini manzaranın hangi bölümünde kullandığını not et.
4. Bitmiş eskizin yanına, bıçakla yaparken fırçaya göre en çok zorlandığın ve en çok kolaylık bulduğun alanı yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Bıçak hareketleri kontrollü mü; renkler temiz kaldı mı?
• Değer (Ton): Gökyüzü, uzak sırt ve ön plan değer olarak birbirinden ayrılıyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Keskin kenarlar ve dokulu alanlar manzaranın doğru yerlerinde mi?
• Bıçağın resme kattığı ve fırçanın katamayacağı bir şey fark ettin mi?

Kendini sına

1. Resim spatulasını palet bıçağından ayıran bir özellik nedir?

• A) Tahta olması.
• B) Ağzın saptan aşağıda durmasını sağlayan dirsek ve ince, esnek ağız.
• C) Hiç esnememesi.
• D) Yalnızca boya karıştırmak için yapılmış olması.

2. Üçgen biçimli küçük bir spatula ağzı en çok ne için elverişlidir?

• A) Geniş bir gökyüzünü doldurmak için.
• B) Paleti kazımak için.
• C) Keskin köşeler ve ince uçlar vermek için.
• D) Boyayı inceltmek için.

3. Suyun üzerindeki yansımalar bıçakla nasıl verilebilir?

• A) Bıçağı yukarıdan aşağıya hafifçe sürükleyerek.
• B) Bıçağın ucuyla noktalar koyarak.
• C) Hiç yansıma boyamadan.
• D) Bıçağı dairesel çevirerek.

4. Yağlı boyada bıçakla sürülen kalın katman neden en sona bırakılır?

• A) Daha hızlı kuruduğu için.
• B) Bıçak ince boyayla çalışmadığı için.
• C) Rengi açık olduğu için.
• D) İçi uzun süre yumuşak kaldığı için üzerine erken katman eklemek kırışma ya da çatlamaya yol açabilir.

5. Bıçakla bir koyu tende parlamayı vermek için ne yapılabilir?

• A) Bütün yüzü kalın beyazla kaplamak.
• B) Küçük, keskin kenarlı açık bir lekeyi elmacık kemiğine ya da alına koymak.
• C) Parlamayı hiç koymamak.
• D) Yüzü fırçayla harmanlamak.

Cevaplar

1. B — Dirsek parmakları boyadan uzak tutar, ince ağız yüzeyde denetimli sürme sağlar.
2. C — Üçgen ağzın sivri ucu ve düz kenarları küçük, keskin izler bırakır.
3. A — Aşağı doğru sürükleme, yansımanın dikey uzanmasını taklit eder.
4. D — Kalın boya yavaş kurur; üstteki erken katman alttaki hareketle gerilir.
5. B — Bıçağın keskin kenarlı izi parlamayı net ve güçlü biçimde verir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: armut, üçgen ve uzun ağızlı üç spatula ve karton üzerinde her birinin izi.
• Özgün fotoğraf: sıvama, kenar çizgisi, bastırıp kaldırma ve uçla vuruşun yakın çekimleri.
• Özgün fotoğraf: spatulayla kurulmuş gökyüzü, uzak sırt, su ve kayalardan oluşan bir manzara eskizi.

Sonraki derse köprü

Bıçakla ve fırçayla çalışırken boyanın üzerine sürüldüğü yüzeyin ne kadar önemli olduğunu gördün: bir kayanın pürüzü de, bir gökyüzünün pürüzsüzlüğü de yüzeyle birlikte ortaya çıkar. Sonraki derste bu yüzeylerin kendisine bakıyoruz ve tuvalin, panonun ve kâğıdın bir resmi nasıl farklı biçimlendirdiğini karşılaştırıyoruz.