Fırça darbesi dağarcığı

Öğrenme hedefi

Farklı fırça darbelerini tanıyıp bilinçli olarak kullanabileceksin. Bir darbeyi tutuşun, açının, baskının, hızın ve boyanın miktarının nasıl değiştirdiğini açıklayabilecek; düz sürme, kuru fırça, noktalama, dokunma, döndürme ve kırık renk gibi temel darbelerden oluşan kişisel bir dağarcık kurabilecek; bir darbenin yönünün ve ritminin resimde biçimi, dokuyu ve hareketi nasıl anlattığını değerlendirip her alan için uygun darbeyi seçebileceksin.

Kanca

Bir fırçayla kaç farklı iz bırakılabilir?

Önceki derste fırçaları tek tek denedin ve fırçaların birbirinden ne kadar farklı davrandığını gördün. Şimdi tersini dene: tek bir fırçayı eline al ve onunla ne kadar çok farklı iz bırakabileceğini say. Ucundan tutup tutmamak, bastırıp bastırmamak, hızlı ya da yavaş çekmek, boyayı bol ya da az almak… Her biri izi değiştirir. Belki de sorulması gereken, bir fırçanın kaç iz bıraktığı değil, senin kaç tanesini bildiğindir.

Bağlam

Vincent van Gogh 1889'da güney Fransa'da Selvilerle Buğday Tarlası adlı kompozisyon üzerinde çalıştı; bunun 72,1 × 90,9 santimetrelik bir tuvali bugün İngiltere'nin ulusal koleksiyonundadır. Van Gogh bu kompozisyonu önce açık havada yapmış, sonra atölyede başka versiyonlarını boyamıştır; Londra'daki tablo, müzenin açıklamasına göre, boyanın ilk etüde göre daha ince sürüldüğü sonraki bir versiyondur. Yine de güçlü, ritmik çizgiler ve kıvrılan fırça darbeleri resmin her yerindedir.

Tabloya yakından baktığında darbelerin her alanda farklı davrandığını görürsün: selvilerde yukarı doğru kıvrılan, alev gibi dalgalanan uzun darbeler; buğday tarlasında kısa, eğik, yan yana dizilmiş vuruşlar; gökyüzünde bulutların çevresinde dönen kıvrımlar. Aynı ressam, aynı gün içinde, farklı alanlar için farklı darbeler seçmiştir. Bu derste senin de kendi darbe dağarcığını kurmaya başlayacağız.

Ana anlatım

Bir darbeyi neler belirler?

Bir fırça darbesi (brushstroke), fırçanın yüzeye bir kez değip kalkmasıyla bıraktığı izdir. Bu iz, fırçanın biçiminden çok daha fazlasına bağlıdır. Beş değişken aynı fırçayla birbirinden çok farklı izler üretir.

Tutuş, elinin fırçanın neresinde durduğudur. Fırçayı bileziğe yakın tutmak kontrolü artırır ve kısa, kesin izler verir; sapın ucundan tutmak ise kontrolü azaltır ama uzun, gevşek, akan çizgiler sağlar. Açı, fırçanın yüzeyle yaptığı açıdır: dik tutulan bir fırça ucuyla küçük bir leke bırakır, yatırılan bir fırça ise gövdesiyle geniş bir alan kaplar. Baskı, kılların ne kadar büküldüğünü belirler: hafif baskı ince, kırık bir iz, güçlü baskı geniş ve dolu bir iz bırakır.

Hız da izi değiştirir. Hızlı bir darbe genellikle sonuna doğru incelir ve kırılır; yavaş bir darbe ise dolu ve eşit kalır. Son olarak boyanın miktarı ve kıvamı vardır. Bol boyalı bir fırça yüzeye kalın ve kesintisiz bir iz bırakırken, boyası azalmış bir fırça yüzeyin pürüzlerine takılarak kırık bir iz bırakır. Bu beş değişkenin her birini ayrı ayrı değiştirerek denemek, tek bir fırçanın ne kadar geniş bir dağarcığa sahip olduğunu gösterir.

Temel darbeler nelerdir?

Düz sürme (flat stroke), bol boyalı bir fırçayı eşit baskıyla ve tek yönde çekerek geniş, dolu bir alan kaplamaktır. Arka planlar, gökyüzleri ve düz yüzeyler için temel bir darbedir.

Kuru fırça (drybrush), fırçadaki boyanın büyük bölümü bir beze alındıktan sonra, neredeyse kuru bir fırçayı yüzeyin üzerinde hafifçe sürüklemektir. Boya yalnızca yüzeyin tepelerine tutunur ve kırık, dokulu bir iz bırakır. Ahşabın damarları, taşın pürüzü, eski bir duvarın yüzeyi ya da suyun üstündeki parıltılar için elverişlidir.

Noktalama (stippling), fırçanın ucunu yüzeye dik biçimde tekrar tekrar değdirerek küçük noktalardan oluşan bir alan kurmaktır. Yan yana konmuş farklı renkteki noktalar uzaktan bakınca göz tarafından birleştirilebilir; bu, yaprak kümelerinde, çakıl taşlarında ya da titreşen bir ışıkta işe yarar.

Dokunma (dab), fırçayı kısa ve kesin bir hareketle yüzeye bastırıp kaldırmaktır. Her dokunuş, fırçanın biçimini taşıyan küçük bir leke bırakır; badem uçlu bir fırçayla yapraklar, yassı bir fırçayla küçük düzlemler kurulabilir.

Döndürme (roll ya da twist), darbe sırasında fırçayı parmaklarının arasında çevirmektir. Çevrilen fırça, genişliği ve yönü değişen, düzensiz bir iz bırakır; ağaç gövdeleri, bulut kenarları ya da kumaş kıvrımları için canlı bir iz verir.

Kırık renk (broken colour), bir alanı tek bir karışımla değil, birbirinden biraz farklı renklerin kısa darbelerini yan yana ve üst üste koyarak kurmaktır. Darbelerin arasındaki küçük farklar alanı titreştirir; Van Gogh'un buğday tarlasındaki kısa, yan yana vuruşları bu açıdan inceleyebilirsin.

Bu dağarcığa önceki derslerde gördüğün darbeler de eklenir: kalın, kabartmalı empasto; açık ve kırık bir örtü olan scumble; paletten tek seferde konan ve bir daha dokunulmayan tek darbe; kara kalemden bildiğin tarama. Hepsi aynı ailenin üyeleridir.

Darbe resimde ne anlatır?

Bir darbe yalnızca renk koymaz; bir yön, bir hız ve bir doku da taşır. Form izleyen darbe (form-following stroke), fırça izinin nesnenin biçimini izlemesidir: yuvarlak bir elmanın çevresinde kıvrılan, bir silindirin ekseni boyunca uzanan ya da bir yüzün düzlemlerine göre yön değiştiren darbeler. Bu darbeler, biçimi yalnızca değerle değil, izin yönüyle de anlatır. Form izlemeyen, örneğin bütün resimde aynı yönde atılan darbeler ise yüzeyi düzleştirir ve dikkati biçimden çok boya yüzeyine çeker. İkisi de bir seçimdir; önemli olan bilinçli yapılmasıdır.

Darbe ritmi (stroke rhythm), bir alandaki darbelerin boyutunun, yönünün ve aralığının tekrarlanmasıyla oluşan düzendir. Van Gogh'un selvilerindeki yukarı doğru kıvrılan darbeler bir hareket ve alev duygusu, buğday tarlasındaki kısa eğik vuruşlar ise rüzgârda eğilen başakları anlatır. Aynı resimde farklı alanlar için farklı ritimler kullanmak, bu alanları birbirinden ayırır ve resmin hangi bölümünün hareketli, hangisinin sakin olduğunu belirler.

Ten tonlarında darbe seçimi, istediğin yüzey etkisine bağlıdır. Bir yüzün düzlemlerini, alından şakağa, elmacık kemiğinden yanağa, form izleyen kısa ve yönlü darbelerle kurmak, biçimi belirgin kılar. Açık bir tende ışıktan gölgeye pürüzsüz bir geçiş istiyorsan darbeleri birbirine harmanlarsın; koyu bir tende parlamaları ve yansımaları ise çoğu zaman kısa, kesin dokunuşlarla koymak, onları temiz ve parlak tutar. Görünür darbelerle kurulmuş bir ten ile harmanlanmış bir ten farklı bir karakter taşır; ikisi arasındaki seçim bir kural değil, resmin bütününe uyan bir karardır.

Uygulama

1. Malzeme: tek bir orta boy badem uçlu ya da yassı fırça, iki renk boya, astarlı bir kâğıt, bir bez. Bu denemeler için yarım saatten biraz az bir süre yeter.
2. Kâğıdı altı kareye böl. Aynı fırçayla her karede bir değişkeni değiştir: bileziğe yakın tutuş ve sap ucundan tutuş, dik ve yatık açı, hafif ve güçlü baskı, hızlı ve yavaş çekiş, bol ve az boya, düz ve döndürülerek çekilen darbe.
3. Yeni bir sayfaya kuru fırça, noktalama, dokunma ve kırık renk darbeleriyle dört küçük dikdörtgen doldur; her birinin yanına adını yaz.
4. Kâğıda basit bir elma çiz. Bir kopyasını bütün darbeler aynı yönde olacak biçimde, öteki kopyasını darbeler elmanın çevresinde kıvrılacak biçimde boya.
5. İki elmayı uzaktan karşılaştır ve hangisinin daha yuvarlak göründüğünü, hangisinin yüzeyinin daha düz okunduğunu not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir fırçayla kaç farklı iz bırakılabilir? Tutuşu, açıyı, baskıyı, hızı ve boyanın miktarını değiştirdikçe sayısı neredeyse sınırsızdır. Düz sürme, kuru fırça, noktalama, dokunma, döndürme ve kırık renk bu dağarcığın temel sözcükleridir; empasto, scumble, tek darbe ve tarama da aynı ailedendir. Bir darbe renkle birlikte bir yön ve bir ritim taşır: form izleyen darbe biçimi anlatır, tekrarlanan darbeler bir alanın hareketini kurar. Van Gogh'un selvileri ve tarlası, aynı resimde farklı darbelerin farklı şeyler söyleyebileceğini gösterir. Ödevde yirmi darbelik kendi dağarcığını bir sayfada toplayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

20 farklı darbe içeren bir sayfa boya.

1. Bir sayfayı dört sıra ve beş sütundan oluşan yirmi kareye böl.
2. Her kareye farklı bir darbe koy: tutuş, açı, baskı, hız ve boya miktarı değişkenlerinin her birinden en az iki, temel darbelerin her birinden en az bir örnek bulunsun.
3. Her karenin altına darbenin adını ya da nasıl yapıldığını kısaca yaz ve bu darbeyle anlatılabilecek bir şeyi, örneğin «ağaç kabuğu» ya da «rüzgârlı çimen», not et.
4. Sayfanın altına, en çok kullanmak istediğin üç darbeyi ve onları hangi konuda deneyeceğini yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Yirmi darbe birbirinden açıkça ayırt ediliyor mu; her biri kontrollü mü?
• Kenar ve Ayrıntı: Kırık, dolu, keskin ve yumuşak kenarlı izler sayfada birlikte bulunuyor mu?
• Bitmişlik ve Sunum: Kareler düzenli, notlar okunur mu?
• Hangi darbe senin elinde en doğal çıktı ve neden?

Kendini sına

1. Fırçayı sapın ucundan tutmak darbeyi nasıl değiştirir?

• A) Daha kısa ve kesin yapar.
• B) Kontrolü azaltır ama uzun, gevşek ve akan çizgiler sağlar.
• C) Darbeyi değiştirmez.
• D) Yalnızca rengi değiştirir.

2. Kuru fırça tekniği hangi etkiyi verir?

• A) Düz ve dolu bir alan.
• B) Parlak bir sır.
• C) Kalın bir empasto.
• D) Yüzeyin tepelerine tutunan kırık, dokulu bir iz.

3. Noktalamada farklı renklerdeki noktalar uzaktan nasıl görünebilir?

• A) Göz tarafından birleştirilerek tek bir renk gibi.
• B) Her zaman ayrı noktalar olarak.
• C) Görünmez hâle gelerek.
• D) Siyah olarak.

4. Form izleyen darbe ne sağlar?

• A) Yüzeyi düzleştirir.
• B) Rengi açar.
• C) Biçimi yalnızca değerle değil, izin yönüyle de anlatır.
• D) Fırçanın daha uzun dayanmasını.

5. Koyu bir tende parlamaları kısa, kesin dokunuşlarla koymak neyi sağlar?

• A) Tenin daha açık görünmesini.
• B) Parlamaların temiz ve parlak kalmasını.
• C) Gölgelerin yok olmasını.
• D) Darbelerin görünmemesini.

Cevaplar

1. B — Uzaktan tutuş el hareketini büyütür ve darbeyi serbestleştirir; ince kontrol ise azalır.
2. D — Az boyalı fırça yalnızca yüzeyin çıkıntılarına boya bırakır.
3. A — Yan yana küçük renk noktaları uzaktan optik olarak karışır.
4. C — Darbenin yönü biçimin eğriliğini ve düzlemlerini gösterir.
5. B — Kısa bir dokunuş alttaki boyayla karışmadan üstte kalır ve parlaklığını korur.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı fırçayla altı değişkenin denendiği altı kare.
• Özgün fotoğraf: kuru fırça, noktalama, dokunma ve kırık renk yan yana.
• Özgün fotoğraf: aynı yönde ve form izleyen darbelerle boyanmış iki elma.

Sonraki derse köprü

Bu derste fırçanın bıraktığı izleri bir dağarcıkta topladık. Sonraki derste fırçayı bir kenara bırakıyoruz ve boyayı tamamen başka bir araçla, esnek çelik bir bıçakla sürmeyi deneyeceğiz: fırçasız bir resmin nasıl kurulabileceğini göreceğiz.