Yağlı pastel

Öğrenme hedefi

Yağlı pastelle katmanlar kurup kazıma tekniğiyle alttaki renkleri yeniden ortaya çıkarabileceksin. Yağlı pastelin yumuşak pastelden ve yağlı boyadan hangi yönleriyle ayrıldığını, neden hiçbir zaman tam olarak sertleşmediğini ve bunun yüzey seçimi ile saklama için ne anlama geldiğini açıklayabilecek; katmanları açıktan koyuya ya da koyudan açığa bilinçli bir sırayla kurmayı, renkleri kâğıt üzerinde harmanlamayı ve sgraffitoyla kazıyarak ışık, doku ve çizgi elde etmeyi uygulayabileceksin.

Kanca

Çocuk malzemesi sanılan yağlı pastelin gizli gücü.

Belki sen de yağlı pastelle ilk kez bir okul sırasında tanıştın: kutudan çıkan kısa, kalın, parlak çubuklar, kâğıda bastırınca yağlı bir iz bırakan renkler. Bu ilk tanışma, malzemenin kendisi hakkında bir yargıya dönüşebilir: yağlı pastel çocuklar içindir. Oysa aynı çubuklar yoğun bir renk katmanı kurabilir, kâğıt üzerinde boya gibi karıştırılabilir ve bir iğneyle kazınarak alttaki renkleri ortaya çıkarabilir. Bu derste o gizli olanakları açıyoruz.

Bağlam

Yağlı pastelin tarihi kısadır ve iki ayrı başlangıcı vardır. Japon Sakura şirketinin kendi tarihine göre, 1925'te Osaka'da pigment, mum ve yağdan oluşan, okul çocuklarının kolayca kullanıp karıştırabileceği bir çubuk geliştirildi. Malzeme o günden beri okullarla birlikte anılır; kanca sorusundaki yargının kaynağı da büyük ölçüde budur.

İkinci başlangıç Paris'tedir. Sennelier boya dükkânının anlattığına göre, 1949'da Pablo Picasso, Henri Sennelier'den ahşap, kâğıt, tuval ya da metal gibi yüzeylere astar hazırlamadan sürebileceği, yağlı boyanın ve pastelin niteliklerini birleştiren bir çubuk istedi. Sennelier'in geliştirdiği sanatçı kalitesindeki yağlı pasteller bu isteğe yanıt olarak ortaya çıktı. Hikâyenin ayrıntıları bir şirket anlatısıdır; ama malzemenin okul sırasından sanatçı atölyesine uzanan iki farklı yolu olduğunu gösterir. Bugün yağlı pasteller de öğrenci ve sanatçı kalitesinde üretilir ve aradaki fark, boyalarda olduğu gibi, pigment oranında ve karışımın yumuşaklığındadır.

Ana anlatım

Yağlı pastel yumuşak pastelden nasıl ayrılır?

Yumuşak pastel neredeyse bağlayıcısız toz pigmenttir ve kâğıdın pürüzlerine takılarak tutunur. Yağlı pastel (oil pastel) ise pigmentin mum ve kurumayan bir yağla bir arada tutulduğu bir çubuktur. Kâğıda sürüldüğünde toz bırakmaz; yapışkan, yoğun ve hafif parlak bir iz bırakır. Bu iz kâğıdın üstünde bir tabaka oluşturur ve üzerine sürülen yeni renk, alttakiyle birlikte ezilip karışabilir.

Yağlı pastel, yağlı boyadan da temel bir noktada ayrılır. Yağlı boyadaki keten tohumu yağı oksijenle tepkimeye girerek sertleşir; yağlı pasteldeki yağ ve mum ise bu biçimde sertleşmez. Yağlı pastelin izi yıllar sonra bile hafifçe yumuşak ve dokunulduğunda bulaşabilir kalabilir; buna kurumayan film (non-drying film) diyebiliriz. Bu özellik, malzemenin hem gücü hem de dikkat isteyen yanıdır. Güçtür, çünkü üzerine günler sonra da çalışabilir, katmanları kazıyabilirsin. Dikkat ister, çünkü bitmiş bir yağlı pastel dokunmaya karşı korunmalıdır.

Bu yüzden yüzey seçimi önemlidir. İnce, emici bir kâğıt, çubuktaki yağı zamanla emip izlerin çevresinde leke bırakabilir. Kalın, dayanıklı bir kâğıt ya da astarlanmış bir karton veya panel, hem daha çok katman taşır hem de yağın liflere işlemesini sınırlar. Renkli bir yüzey de burada, pastelde olduğu gibi, orta bir değerden başlamanı sağlar.

Katmanlar nasıl kurulur ve harmanlanır?

Yağlı pastelde her katman kâğıdın üstünde biraz daha kalın bir tabaka bırakır ve yüzey belli bir noktadan sonra yeni rengi almaz, kayar. Bu doygunluk sınırına katman yoğunluğu (layer density) diyelim. İyi bir katman düzeni, bu sınıra ulaşmadan resmin büyük kısmını kurmayı hedefler: ilk katmanlarda çubuğa hafifçe bastırıp geniş alanları ince ince kaplar, yoğun baskıyı ve kalın izleri son katmanlara bırakırsın.

Renkleri kâğıt üzerinde karıştırmanın birkaç yolu vardır. Bir rengi ötekinin üzerine bastırarak sürmek, iki rengi kâğıtta ezip birleştirir. Parmakla ya da bir kâğıt havluyla ovmak geçişleri yumuşatır; eldivenle çalışmak ellerini de korur. Renksiz harmanlayıcı (colourless blender), pigmentsiz, yalnızca mum ve yağdan oluşan bir çubuktur; iki rengin üzerinden geçirildiğinde onları yumuşatıp birbirine akıtır ve rengi değiştirmez. Bazı ressamlar renkleri solventle eritip boya gibi yayar; solvent buharından kaçınmak istiyorsan renksiz harmanlayıcı ve parmak, aynı işin büyük bölümünü görür.

Katman sırası konusunda yağlı pastel esnektir. Yarı örtücü olduğu için sarıyı laciverdin üstüne de, laciverdi sarının üstüne de sürebilirsin; sonuç, iki rengin ne kadar bastırıldığına göre değişir. Açık bir rengi koyunun üzerine ince bir baskıyla sürmek kırık, dokulu bir örtü verir; yoğun bir baskıyla sürmek alttakini büyük ölçüde örter.

Sgraffito nasıl yapılır?

Sgraffito (sgraffito), İtalyanca kazımak anlamına gelen bir fiilden türemiştir ve üst üste konmuş katmanlardan üsttekini kazıyarak alttaki rengi ortaya çıkarma tekniğidir. Aynı ilke sıvalı duvar yüzeylerinde ve seramikte de uzun süredir kullanılır. Yağlı pastel sertleşmediği için bu teknik için özellikle elverişlidir: katmanlar yumuşak kaldığı sürece kazınabilir.

Sgraffito için önce alt katmanı kurarsın: genellikle açık ya da canlı renkleri, yoğun bir baskıyla. Sonra onun üzerine daha koyu bir renkle ikinci bir yoğun katman sürersin. Ardından bir kazıyıcıyla, örneğin bir kürdanla, bir palet bıçağının ucuyla, boşalmış bir tükenmez kalemle ya da bir oya kalemiyle, üst katmanı çizgiler, noktalar ya da geniş alanlar hâlinde kazırsın. Kazıdığın yerde alttaki renk parlak ve keskin bir çizgi olarak ortaya çıkar.

Bu teknik birkaç iş görür. Bir ağacın dallarını, bir kumaşın dikişlerini, bir otun ince yapraklarını ya da bir yüzeydeki ahşap damarlarını, üstten eklenemeyecek incelikte çizgilerle verebilir. Koyu bir zeminde ışığı kazıyarak bulmak da mümkündür: alttaki açık katman, kazındığı yerde ışık gibi görünür. Kazıyıcının genişliği ve baskısı, çizginin karakterini belirler; aynı yüzeyde ince ve kalın kazımaları karşılaştırmak, hangisinin hangi işe yaradığını gösterir.

Yağlı pastel ten için de verimli bir malzemedir. Alttaki katmana sıcak bir kırmızı ya da turuncu koyup üstünü ten rengiyle örtersen, kazıdığın yerde tenin altındaki sıcaklık görünür; bu, bir yanağın ya da kulağın kenarında derinin altından gelen ışığı andırır. Koyu bir tende, derin kahve, mor ve lacivertten kurulan yoğun katmanların altına açık ve sıcak bir okra ya da bakır tonu koyup en parlak yansımaları kazıyarak bulmak, beyaz eklemeden, renkli ve sıcak bir ışık verir. Açık bir tende ise pembe ve şeftali katmanlarını renksiz harmanlayıcıyla yumuşatmak, gölgelere serin bir mor ya da yeşil ekleyip hafifçe ezmek, geçişleri pürüzsüzleştirir. Her iki durumda da kazıma ve harmanlama birlikte kullanılabilir.

Uygulama

1. Malzeme: kalın bir kâğıt ya da astarlanmış bir karton, bir kutu yağlı pastel, bir renksiz harmanlayıcı (varsa), bir kâğıt havlu, bir kürdan ve bir palet bıçağı ya da benzer bir kazıyıcı. Otuz beş dakika ayır.
2. Kâğıdın üst yarısında bir harmanlama şeridi yap: iki rengi yan yana sür, birini parmakla, ötekini renksiz harmanlayıcıyla birbirine akıt; ardından açık bir rengi koyunun üzerine bir kez hafif, bir kez yoğun baskıyla sür.
3. Kâğıdın alt yarısına canlı bir sarı, turuncu ve açık yeşilden yoğun bir alt katman sür; üzerini koyu mavi ya da siyaha yakın bir renkle tamamen ve yoğun biçimde ört.
4. Kürdanla ince çizgiler, palet bıçağının ucuyla daha geniş şeritler kazı; bir köşede küçük bir ağaç ya da birkaç ot kazıyarak çiz.
5. Kazıma şeridinin yanına bir yanak parçası dene: alta sıcak bir kırmızı, üstüne bir ten rengi; yanağın kenarını hafifçe kazıyarak alttaki sıcaklığı ortaya çıkar.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Çocuk malzemesi sanılan yağlı pastelin gizli gücü, sertleşmeyen yapısından gelir. Pigment, mum ve kurumayan bir yağla bir arada tutulur; kâğıtta toz değil yoğun, yapışkan bir tabaka bırakır. Renkler kâğıt üzerinde bastırılarak, parmakla ya da renksiz bir harmanlayıcıyla karıştırılır; katmanlar açık ya da koyu sırayla kurulabilir. Katmanlar yumuşak kaldığı için sgraffitoyla kazınabilir ve alttaki renkler ince, parlak çizgiler olarak ortaya çıkar. Aynı yumuşaklık, bitmiş işin korunmasını ve doğru bir yüzey seçmeyi gerektirir. Ödevde bu olanaklarla bir natürmort yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Yağlı pastelle bir natürmort yap.

1. İki üç nesneden oluşan basit bir kurulum yap; en az bir nesnede ince bir doku, örneğin bir sepetin örgüsü, bir yaprağın damarları ya da bir kumaşın deseni bulunsun.
2. Kalın bir kâğıt ya da astarlanmış bir kartonun üzerinde nesneleri hafif baskıyla yerleştir; büyük değer alanlarını ince ilk katmanlarla kur.
3. Renkleri kâğıt üzerinde harmanlayarak katmanları yoğunlaştır; ince dokunun bulunduğu nesnede alta açık bir renk, üstüne koyu bir renk koyup dokuyu sgraffitoyla kazı.
4. Bitmiş natürmortun yanına hangi alanları harmanladığını, hangilerini kazıdığını ve yüzeyin nerede doygunluğa ulaştığını not et; işi bir koruyucu kâğıtla ört.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Katmanlar yüzey doymadan kuruldu mu; harmanlama ve kazıma temiz ve bilinçli mi?
• Değer (Ton): Nesneler açık ve koyu değerlerle birbirinden ve zeminden ayrılıyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Kazıyarak elde ettiğin çizgiler, dokuyu inandırıcı ve yerinde veriyor mu?
• Yağlı pastelde en çok şaşırtan özellik hangisiydi: harmanlama mı, kazıma mı, katman sırası mı?

Kendini sına

1. Yağlı pastel yumuşak pastelden en temel olarak nasıl ayrılır?

• A) Pigmenti mum ve kurumayan bir yağla bir arada tutulur; toz değil yapışkan bir iz bırakır.
• B) Hiç pigment içermez.
• C) Suyla çözülür.
• D) Yalnızca siyah renkte üretilir.

2. Yağlı pastelin izi neden tam olarak sertleşmez?

• A) Çok ince sürüldüğü için.
• B) Kâğıt yağı hemen emdiği için.
• C) İçindeki yağ ve mum oksijenle tepkimeye girip sertleşmediği için.
• D) Fiksatif kullanılmadığı için.

3. Sgraffito nedir?

• A) Renkleri suyla eritmek.
• B) Tuvali astarlamak.
• C) Renkleri palette karıştırmak.
• D) Üstteki katmanı kazıyarak alttaki rengi ortaya çıkarmak.

4. Renksiz harmanlayıcı ne işe yarar?

• A) Rengi koyulaştırmaya.
• B) Renkleri değiştirmeden yumuşatıp birbirine akıtmaya.
• C) Kâğıdı astarlamaya.
• D) Yüzeyi kurutmaya.

5. Koyu bir tende en parlak yansımaları kazıyarak bulmak neyi sağlar?

• A) Alttaki açık ve sıcak katmanı ortaya çıkararak beyaz eklemeden renkli bir ışık vermeyi.
• B) Teni griye çekmeyi.
• C) Yüzeyi doygunluğa ulaştırmayı.
• D) Resmi daha çabuk kurutmayı.

Cevaplar

1. A — Yumuşak pastel neredeyse bağlayıcısızdır; yağlı pastel ise mum ve yağla kâğıtta bir tabaka oluşturur.
2. C — Yağlı boyadaki kuruyan yağın aksine, pasteldeki yağ ve mum bu biçimde sertleşmez ve yumuşak kalır.
3. D — Kazıyıcıyla üst katman alınır ve alttaki renk ince, parlak bir çizgi olarak görünür.
4. B — Pigmentsiz olduğu için yalnızca geçişi yumuşatır, rengin tonunu değiştirmez.
5. A — Kazınan yerde alttaki sıcak renk görünür; beyazın tebeşirimsi etkisi olmadan ışık kurulur.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı iki rengin parmakla, renksiz harmanlayıcıyla ve bastırarak karıştırıldığı üç şerit yan yana.
• Özgün fotoğraf: canlı bir alt katman üzerine koyu bir örtü; kürdan ve palet bıçağıyla kazınmış ince ve geniş çizgiler.
• Özgün fotoğraf: alta sıcak kırmızı konmuş bir ten katmanında yanağın kenarının kazınması, yakın çekim.
• Özgün fotoğraf: ince kâğıtta izlerin çevresinde oluşan yağ lekesi ile kalın kâğıtta temiz kalan aynı iz.

Sonraki derse köprü

Pastel modülü, kuru ve yağlı iki çubukla kapanıyor. Sonraki modülde yeniden fırçaya dönüyoruz, ama bu kez tek bir boyaya bağlı kalmadan: fırçaların biçimlerini ve kıl türlerini, hangisinin hangi darbeyi verdiğini ve bir işe başlarken fırçanı neye göre seçeceğini ele alıyoruz.