Sırlama ve scumbling

Öğrenme hedefi

Yağlı boyada saydam sırlarla ve yarı opak scumbling katmanlarıyla ışık ve derinlik etkisi kurabileceksin. İki tekniğin ışığı nasıl farklı yollardan göze taşıdığını, koyu bir katmanın üzerindeki açık ve ince bir örtünün neden serin göründüğünü açıklayabilecek; yağlı boyada bir sırrı saydam pigmentle ve uygun bir mediumla hazırlayıp katman kuralına uygun biçimde sürebilecek, scumblingi kuru bir fırçayla kırık ve ince bir katman olarak uygulayabileceksin.

Kanca

Işık tablonun içinden mi geliyor?

Bazı yağlı boya tablolara bakarken renkler yüzeyde değil, biraz derinde duruyormuş gibi görünür; bir kumaşın kırmızısı ya da bir yanağın sıcaklığı, cam bir yüzeyin ardından parlıyormuş gibi. Tablonun arkasında bir lamba yok. Öyleyse bu ışık nereden geliyor ve neden aynı renk, düz ve opak sürüldüğünde böyle görünmüyor?

Bağlam

Londra'daki National Gallery, Rembrandt'ın son otoportrelerinden birini saklar: 63 Yaşında Otoportre. Ressam onu öldüğü yıl, 1669'da, tuvale yağlı boyayla yaptı; resim 86 × 70,5 santimetre boyutundadır. Müzenin açıklamasına göre yüz, kalın boyayla, neredeyse kabartma gibi kurulmuştur; sağ gözün altındaki sarkık kıvrım, boyayla dolu bir fırçanın tek bir kıvrılışıyla yapılmıştır. Yüzün karmaşık tonları ise gri, beyaz, pembe, mor ve sarının yarı saydam katmanlarıyla işlenmiştir. Arka plan ve giysiler buna karşılık ince ve eskiz gibi boyanmıştır.

Resmin malzeme analizlerini derleyen kaynaklar, kırmızımsı ceketin orta tonlarında kırmızı okra ile siyahın hafif bir scumble katmanı olarak sürüldüğünü, kolluktaki kabartılı kırmızının ise kahve bir altboyama, turuncu-kırmızı bir okra katmanı ve en üstte koyu kırmızı bir sırdan oluştuğunu aktarır. Aynı resimde iki tekniği de görebilirsin: altından ışık alan saydam bir sır ve altındaki koyu katmanı örten kırık, ince bir örtü.

Ana anlatım

Sır ve scumble ışığı nasıl farklı taşır?

Sır (glaze), kuruyup sertleşmiş bir alt katmanın üstüne yayılan, ışığı içinden geçiren bir renk filmidir. Işık sırrın içinden geçer, alttaki açık katmana çarpıp geri döner ve dönüşte sırrın rengini ikinci kez alır. Göze ulaşan ışık, böylece rengi derinlemesine taşır. Kanca sorusundaki «içeriden gelen ışık» etkisinin kaynağı budur: ışık yüzeyden yansımaz, katmanın içinden geçip geri döner. Bu yüzden sır genellikle altındaki katmandan daha koyu ve daha doygun bir sonuç verir.

Scumbling (scumbling) ise bunun tersine yakın bir işlemdir: kurumuş, genellikle daha koyu bir katmanın üzerine açık ya da yarı opak bir rengi ince, kırık bir örtü olarak sürmektir. Boya alttaki katmanı tam kapatmaz; aradaki boşluklardan koyu renk görünür ve iki katman göz uzaktan bakınca birbirine karışır. Sonuç, yumuşamış, sisli ya da kadifemsi bir yüzeydir.

Koyu bir katmanın üzerindeki açık ve ince bir örtü çoğu zaman serin, hafif mavimsi görünür. Bunun nedeni, ince açık katmanın içindeki küçük parçacıkların kısa dalga boylu ışığı daha çok saçmasıdır; aynı ilke, uzaktaki dağların ve dumanın koyu bir fonun önünde mavimsi görünmesini de açıklar. Buna bulanık ortam etkisi (turbid medium effect) denir. Scumbling bu yüzden hava, uzaklık ve yumuşak ışık için güçlü bir araçtır. Tersi de geçerlidir: açık bir katmanın üzerindeki koyu ve yarı saydam bir katman sıcak görünür.

Yağlı boyada sır nasıl hazırlanır?

Sır için ışığı geçiren pigmentler seçilir. Etiketinde saydamlık bilgisi bulunan tüpler burada yol gösterir: kinakridon kırmızıları, bazı kırmızı ve sarı lake renkleri, ultramarin mavisi ve yanık sienna, sırda sık kullanılan pigmentlerdendir. Titanyum beyazı ya da kadmiyum renkleri gibi örtücü pigmentler ise saydam bir sır vermez; bir sırra karıştırıldıklarında sırrın içinden gelen ışık etkisi kaybolur.

Boyayı sır kıvamına getirmek için bir sır mediumu (glazing medium) kullanılır. Bu, keten tohumu yağından ya da yağ ile reçinenin karışımından oluşan, hazır satılan ya da atölyede hazırlanan bir sıvıdır. Çok az boyayı bu mediumla karıştırarak saydam, akışkan bir karışım elde edersin. Katman kuralı burada da geçerlidir: sır yağlı bir katmandır, bu yüzden altındaki katmanlardan sonra gelir. Ama yağı abartmamak da gerekir; çok yağlı bir sır yavaş kurur, kırışabilir ve zamanla sararabilir. Solventsiz çalışıyorsan, içindekiler bölümünde solvent bulunmayan bir sır mediumu seçmeyi unutma.

Sırrı sürerken yumuşak, geniş bir fırça kullanır ve karışımı ince, eşit bir film olarak yayarsın. Fazla boyayı tüy bırakmayan bir bezle hafifçe silebilir, istediğin yerde sırrı kaldırarak altındaki açık katmanı yeniden ortaya çıkarabilirsin. Yeni bir sır sürmeden önce öncekinin parmağa yapışmaz hâle gelmesini bekle. Tek bir kalın sır yerine birkaç ince sır, rengi daha kontrollü ve daha derin biçimde kurar.

Scumbling nasıl yapılır?

Scumbling için sert bir kıl fırça ve çok az boya gerekir. Fırçayı boyaya değdirir, fazlasını bir beze siler ve kurumuş yüzeyin üzerinde küçük daireler çizerek ya da fırçayı yana yatırıp sürükleyerek çalışırsın. Boya yalnızca yüzeyin çıkıntılı yerlerine tutunur, çukurlarda alttaki renk kalır. Dokulu bir tuval ya da empasto dokunuşları olan bir altlık bu kırık etkiyi güçlendirir.

Scumbling birkaç işte özellikle yararlıdır. Uzaktaki bir tepeyi ya da gökyüzünün ufka yakın bölümünü havalandırmak için koyu bir altlığın üzerine açık, serin bir scumble sürebilirsin. Sert bir kenarı yumuşatmak, iki alanın birleştiği yeri birbirine bağlamak için de kullanılır. Çok parlak ya da çok doygun bir alanı sakinleştirmek, onun üzerine nötr bir örtü sermek kadar kolaydır.

Scumbling yaparken dikkat edilecek nokta, örtünün ne kadar kapattığıdır. Fazla boya ya da fazla baskı, katmanı opak bir boyamaya dönüştürür ve altındaki rengin katkısı kaybolur. Az boyayla başlayıp gerektiğinde ikinci bir hafif geçiş yapmak, bir kerede kalın bir örtü sürmekten daha güvenli bir yoldur.

Sır ve scumble tende nasıl kullanılır?

Ten, iki tekniğin de en çok işe yaradığı yüzeylerden biridir, çünkü tenin kendisi de katmanlıdır: ışık derinin üst tabakasından içeri girer ve geri dönerken rengini değiştirir. Açık bir tende, kurumuş bir altboyamanın ya da açık bir ten katmanının üzerine sürülen ince bir kırmızı lake sırrı, yanağa ve dudağa derinden gelen bir sıcaklık katabilir. Göz çukuru ya da çene altı gibi gölgelerde ise ince, serin bir scumble tenin yarı tonlarındaki hafif griliği verebilir.

Koyu bir tende sırlar zenginlik ve derinlik kurmak için kullanılabilir. Yanık sienna ya da bir kırmızı lake ile kurulan saydam bir sır, koyu değeri beyaz eklemeden zenginleştirir ve tenin tebeşir gibi grileşmesini önler. Koyu tenin ışığı yansıttığı bölgelerde, örneğin alında ya da elmacık kemiklerinde, açık ve serin bir scumble derinin parlaklığını ve çevreden gelen yansımayı yumuşakça verebilir. Ama bu scumble fazla geniş ya da fazla opak sürülürse teni griye çeker; burada az boya ve küçük bir alan belirleyicidir. Rembrandt'ın yüzünde gördüğün pembe, mor ve sarının yarı saydam katmanları, tenin rengini tek bir karışımla değil, birbirinin üstüne binen katmanlarla kurmanın bir örneğidir.

Uygulama

1. Malzeme: önceki derste yaptığın ya da yeni hazırladığın kurumuş bir grisaille altboyama, bir sır mediumu, saydam bir kırmızı (örneğin bir kinakridon ya da lake), ultramarin, titanyum beyazı, yumuşak geniş bir fırça, sert bir kıl fırça, tüy bırakmayan bir bez.
2. Altboyamanın bir bölümüne çok az kırmızıyı mediumla karıştırarak ince bir sır sür. Bezle hafifçe silerek ışıklı yerlerde sırrı incelt; gölgelerde bırak.
3. Sır kuruduktan sonra aynı bölgeye ultramarinle ikinci ince bir sır sür ve iki katmanın birlikte oluşturduğu rengi, iki rengin palette karışımıyla karşılaştır.
4. Altboyamanın başka bir koyu bölümüne, sert fırçaya çok az beyaz alıp fazlasını bezle sildikten sonra küçük daireler çizerek bir scumble sür. Koyu zeminin üzerinde beyazın ne kadar serin göründüğünü gözle.
5. Aynı scumble'ı bir de açık bir zeminin üzerine sür ve iki sonucu yan yana değerlendir.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Işık tablonun içinden mi geliyor? Bir anlamda evet. Saydam bir sırdan geçen ışık altındaki açık katmana çarpıp geri döner ve rengi derinlemesine taşır; renk yüzeyde değil, biraz içeride duruyormuş gibi görünür. Scumbling ise koyu bir katmanın üzerine açık, kırık ve ince bir örtü serer; bulanık ortam etkisiyle serin, yumuşak, havalı bir yüzey verir. Yağlı boyada sır saydam pigment ve bir mediumla, ince ve yağlı bir katman olarak, kurumuş bir altlığın üzerine sürülür; scumble sert, neredeyse kuru bir fırçayla yapılır. Rembrandt'ın otoportresinde ikisi de, yüzün ve giysinin farklı bölümlerinde yan yana çalışır. Ödevde kendi altboyamanın üzerine iki sır katmanı uygulayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Altboyamanın üzerine 2 sırlama katmanı uygula.

1. Kurumuş bir tek renkli altboyama seç ya da hazırla; değerlerinin biraz açık kurulmuş olmasına dikkat et.
2. İlk sır katmanını tek bir saydam renkle, sır mediumuyla ve yumuşak bir fırçayla sür; ışıklı yerlerde bezle incelt.
3. İlk katman kuruduktan sonra ikinci bir sır katmanını farklı bir saydam renkle, yalnızca gölge bölgelerine ya da derinleştirmek istediğin alanlara sür.
4. İki katmanın her birinden sonra resmi fotoğrafla ve sırların değeri nasıl değiştirdiğini, rengin nerede derinleştiğini kısa bir notla kaydet.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Sırlar saydam ve eşit mi; her katman bir öncekinin üzerine kuruduktan sonra mı sürüldü?
• Değer (Ton): Sırlar altboyamanın değer düzenini korudu mu, yoksa resmi gereğinden fazla koyulaştırdı mı?
• Bitmişlik ve Sunum: Fotoğrafların ve notların katmanların etkisini okunur biçimde gösteriyor mu?
• Hangi bölgede sır, palette karıştırdığın bir renkten daha derin bir sonuç verdi?

Kendini sına

1. Bir sırrın «içeriden gelen ışık» etkisi nereden kaynaklanır?

• A) Işığın sırrın içinden geçip alttaki açık katmandan yansıyarak geri dönmesinden.
• B) Sırrın yüzeyinin parlak olmasından.
• C) Sırrın içinde beyaz pigment bulunmasından.
• D) Tuvalin arkasındaki ışıktan.

2. Scumbling nedir?

• A) Islak boyaya ıslak boya sürmek.
• B) Tuvali astarlamak.
• C) Kurumuş, genellikle koyu bir katmanın üzerine açık ya da yarı opak rengi ince ve kırık bir örtü olarak sürmek.
• D) Kalın boyayı bıçakla sürmek.

3. Koyu bir zeminin üzerindeki ince, açık bir scumble neden çoğu zaman serin görünür?

• A) Beyaz boya mavi pigment içerdiği için.
• B) İnce katman kısa dalga boylu ışığı daha çok saçtığı için; buna bulanık ortam etkisi denir.
• C) Scumble'ın her zaman ultramarinle yapılması gerektiği için.
• D) Koyu zemin ışığı yansıttığı için.

4. Aşağıdakilerden hangisi saydam bir sır için uygun değildir?

• A) Kinakridon kırmızısı.
• B) Ultramarin mavisi.
• C) Yanık sienna.
• D) Titanyum beyazı.

5. Koyu bir tende saydam bir sır neyi sağlayabilir?

• A) Koyu değeri beyaz eklemeden zenginleştirmeyi ve tenin grileşmesini önlemeyi.
• B) Teni hızla açmayı.
• C) Altboyamayı tamamen örtmeyi.
• D) Boyanın daha hızlı kurumasını.

Cevaplar

1. A — Işık saydam katmandan iki kez geçerek rengini alır ve derinlemesine taşır.
2. C — Boya alttaki katmanı tam kapatmaz; aradaki boşluklardan koyu renk görünür.
3. B — İnce açık katmandaki parçacıklar kısa dalga boylu ışığı saçar ve koyu fonun önünde serin bir görünüm oluşur.
4. D — Titanyum beyazı örtücüdür; sırra karıştırıldığında saydamlığı bozar.
5. A — Saydam bir sır değeri koyu tutarken renge zenginlik katar; beyaz eklemenin yarattığı tebeşirimsi griliğe yol açmaz.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı grisaille altboyama üzerinde tek bir kırmızı sır ve iki katlı kırmızı-mavi sır, yanında aynı renklerin palette karışımı.
• Özgün fotoğraf: koyu ve açık iki zemin üzerinde aynı beyaz scumble; koyu zeminde serinleşen görünüm.
• Özgün şema: saydam bir sırdan geçip açık altlıktan yansıyan ışığın yolu ile scumble katmanında saçılan ışığın yolu yan yana.

Sonraki derse köprü

Sırlar, scumble'lar, altboyamalar: bu modülde fırçalardan pek çok şey istedik ve aralarında yağla, sabunla, bezle temizlik de vardı. Sonraki derste fırçanın kendisine dönüyoruz ve onu yıllarca iş görür hâlde tutmak için paletin, fırçaların ve çalışma alanının nasıl düzenleneceğini ele alıyoruz.