Grisaille ve verdaccio

Öğrenme hedefi

Bir resmin ışık ve gölge düzenini tek renkli bir altboyamayla kurup üzerine renk ekleyebileceksin. Değer kararlarını renk kararlarından ayırmanın neden işe yaradığını açıklayabilecek; grisaille, verdaccio ve brunaille arasındaki farkı, her birinin hangi amaçla seçildiğini anlatabilecek; yağlı boyada tek renkli bir altboyamayı katman kuralına uygun, yağsız ve doğru değerde kurmayı, üzerine gelecek renklerin onu nasıl değiştireceğini hesaba katarak uygulayabileceksin.

Kanca

Ustalar neden önce gri boyadı?

Bir resmin son hâline baktığında renkleri görürsün: pembe bir yanak, mavi bir pelerin, kırmızı bir elma. Ama bazı resimlerin altında, bu renklerden önce kurulmuş bambaşka bir resim yatar: yalnızca gri, yeşilimsi ya da kahve tonlarla, bütün ışığı ve gölgesiyle tamamlanmış, ama tek renkli bir resim. Neden biri bir resmi iki kez yapsın?

Bağlam

Londra'daki National Gallery'de, Michelangelo'ya atfedilen ve yaklaşık 1494'e tarihlenen bitmemiş bir resim bulunur: Meryem ve Çocuk, Vaftizci Yahya ve Meleklerle, bugün daha çok Manchester Madonnası diye anılır. Ahşap üzerine yumurta temperasıyla yapılmıştır, 104,5 × 77 santimetre boyutundadır. Resmin neden bitirilmediğini bilmiyoruz. Ama bitmemiş olması, onu bir teknik belge hâline getirir.

Müzenin açıklamasına göre Meryem'in pelerininin siyah modellemesi, üzerine gelecek son mavi katmanları hiç almamıştır. Soldaki melekler ise yalnızca kıvrımları belirten çizgilerle ve yeşilimsi bir altboyamanın lekeleriyle seçilebilir. Bu yeşilimsi katman, Orta İtalya'da ten renginin altına geleneksel olarak sürülen ve üzerine gelecek pembe tonları dengelemeye yarayan bir toprak yeşilidir. Bir başka deyişle, meleklerin yüzleri pembe olmadan önce yeşildi. Bu derste, yağlı boyada aynı fikrin nasıl kullanıldığını göreceğiz.

Ana anlatım

Neden önce tek renkle boyanır?

Bir resim yaparken aynı anda pek çok karar verirsin: bir alanın değeri, rengi, doygunluğu, sıcaklığı, kenarı. Alla prima çalışmada bu kararların hepsi aynı darbede çözülür. Altboyama (underpainting) ise bu yükü böler. Önce yalnızca değerleri, yani ışığı, gölgeyi ve biçimi, tek bir renkle kurarsın. Renk kararlarını ancak bu düzen oturduktan ve kuruduktan sonra verirsin.

Bu bölme, değerin bir resmin okunmasındaki ağırlığıyla ilgilidir. Değer düzeni doğru kurulmuş bir resim, renkleri değişse de biçimini ve ışığını korur. Tek renkli bir altboyama, bu düzeni renkten bağımsız olarak sınamanı sağlar: altboyama kendi başına inandırıcı görünüyorsa, üstüne gelecek renkler güvenilir bir iskeletin üzerine oturur. Değerler yanlışsa, bunu henüz tek bir renk sürmeden görür ve düzeltirsin.

Altboyamanın bir de fiziksel yararı var. Yağlı boyanın yarı saydam ve saydam katmanları, altındaki katmanın değerini ve rengini taşır. Kurumuş bir altboyamanın üzerine sürülen ince bir renk katmanı, gölgelerini ve ışıklarını altboyamadan alır. Böylece renk katmanını çok ince tutabilir, ışığı ve gölgeyi yeniden boyamak zorunda kalmazsın. Hollanda atölyelerinde bu ilk katman için «ölü renk» (dead colouring) anlamına gelen bir terim kullanılırdı: resim canlı renklerini ancak sonraki katmanlarda alacaktı.

Grisaille nasıl kurulur?

Grisaille (grisaille), Fransızca gri sözcüğünden gelir ve siyah, beyaz ve grilerle yapılmış tek renkli bir resmi ya da altboyamayı anlatır. Kuzey Avrupa'da kimi sunak kanatlarının dış yüzleri, taş heykeli taklit eden bitmiş grisaille resimlerle boyanırdı. Altboyama olarak kullanıldığında ise grisaille, resmin tam bir değer haritasıdır.

Yağlı boyada bir grisaille için siyahla beyazı ya da biraz daha sıcak bir gri için umberle beyazı kullanabilirsin. Paletinde önceden beş değerlik bir gri ölçeği karıştırmak, değerleri tuvalde aramak yerine hazır karışımlardan seçmeni sağlar. İmprimaturası orta değerde bir tuvalle başlamak işini kolaylaştırır: zemin zaten orta değeri verir, sen gölgeleri koyulaştırıp ışıkları açarsın.

Katman kuralını burada unutmamak gerekir. Grisaille resmin alt katmanlarından biridir; bu yüzden boyayı yağ eklemeden, ince sürersin. Kalın boyayı ve empastoyu sonraki renk katmanlarına bırakırsın. Altboyamanın üzerine çalışmadan önce dokunuşta yapışmayacak kadar kuruması gerekir; bu, boyanın kalınlığına ve pigmentlere göre bir iki gün sürebilir.

Değerleri seçerken üstüne gelecek renkleri hesaba katmak da önemlidir. Saydam bir sır, altındaki değeri koyulaştırır. Bu yüzden grisailleyi, resmin son hâlinde istediğinden biraz daha açık kurmak işini kolaylaştırır; özellikle sırla renklendirmeyi düşündüğün alanlarda. Opak renklerle üzerine boyayacağın bölgelerde ise altboyamanın değeri daha az belirleyicidir, çünkü opak boya onu büyük ölçüde örter.

Verdaccio ve brunaille ne zaman seçilir?

Altboyamanın rengi her zaman gri değildir. Verdaccio (verdaccio), İtalyanca yeşilimsi anlamına gelen bir sözcükten türemiştir ve toprak yeşili ya da siyah, beyaz ve okranın karışımıyla elde edilen yeşilimsi gri bir altboyamayı anlatır. Manchester Madonnası'nın meleklerinde gördüğün yeşil, bu geleneğin tempera örneğidir. Brunaille (brunaille) ise kahve tonlarla, örneğin umberle yapılan tek renkli altboyamaya verilen addır.

Rengin seçimi, üstüne gelecek renklerle kuracağı ilişkiye bağlıdır. Yeşil, kırmızının tamamlayıcısına yakın bir renktir. Pembe ya da kırmızımsı bir ten katmanı yeşilimsi bir altboyamanın üzerine ince sürüldüğünde, yeşil kırmızıyı biraz nötrleştirir ve özellikle yarı tonlarda tenin fazla pembe görünmesini önler. Gri bir altboyama ise daha tarafsızdır ve üstüne gelen rengi daha az değiştirir. Kahve bir brunaille, üstüne gelen renklere sıcaklık katar.

Bu ilişki farklı tenlerde farklı çalışır. Açık ve pembemsi bir ten için verdaccio, Orta İtalya ressamlarının kullandığı biçimde, fazla pembeliği dengeleyebilir. Koyu ve sıcak bir ten için ise yeşilimsi bir altlık, özellikle gölgelerde rengi gereğinden fazla soğutabilir; burada sıcak bir brunaille ya da orta tonda sıcak bir gri daha uygun bir başlangıç olabilir. Gri bir grisaillenin üzerine ince sırlarla kurulan bir koyu ten ise altlık fazla açık ve soğuksa tebeşir gibi grileşebilir. Hangi tende çalışırsan çalış, küçük bir denemeyle altlığın rengini ve değerini üstüne gelecek ten karışımıyla birlikte sınamak, tahminden daha güvenilirdir.

Renk altboyamanın üzerine nasıl eklenir?

Altboyama kuruduktan sonra renk katmanına geçersin. İki temel yol vardır. Bir yolda altboyamanın üzerine yarı opak ya da opak renkler sürer, altboyamayı bir değer rehberi olarak kullanırsın; rengi, altındaki değere eşit ya da ona çok yakın bir değerde karıştırırsın. Böylece altboyama yer yer görünür kalsa da resmin değer düzeni bozulmaz.

Öteki yolda altboyamanın üzerine ince, saydam renk katmanları sürersin. Bu durumda değerleri neredeyse tamamen altboyama taşır, renk katmanı ise ona renk ve derinlik verir. Bu ikinci yol, sırlama tekniğinin kendisidir ve onu bir sonraki derste ayrıntılı olarak ele alacağız. Gerçek resimlerde iki yol çoğu zaman birlikte kullanılır: ışıklı bölgeler opak renkle, gölgeler saydam katmanlarla.

Hangi yolu seçersen seç, renk katmanının altboyamadan biraz daha yağlı olması gerekir. Altboyamanın ince ve yağsız kurulması, bunu kolaylaştırır. Altboyamayı bitirdiğinde, onu bir kez de siyah beyaz bir fotoğrafla ya da gözlerini kısarak kontrol etmek, renk katmanına geçmeden önce değer düzeninin sağlam olduğundan emin olmanı sağlar.

Uygulama

1. Gerekenler: zemini orta değerde boyanmış ufak bir panel, siyah, beyaz, ham umber ve bir toprak yeşili ya da yeşil okra, bir palet bıçağı, iki fırça, bez. Konu olarak tek yönden aydınlatılmış bir yumurta ya da basit bir fincan seç. İki oturum için süre ayır.
2. Paletinde siyah ve beyazla beş değerlik bir gri ölçeği karıştır; her değeri ayrı bir yığın olarak bırak.
3. Paneli ikiye böl. Sol yarıda nesneyi gri ölçekle boya: önce gölge ailesini, sonra orta tonları, en son ışıkları. Boyayı yağ eklemeden ince sür.
4. Sağ yarıda aynı nesneyi yeşilimsi bir ölçekle boya: toprak yeşili, siyah ve beyazla karıştırdığın beş değer. İki yarıyı gözlerini kısarak karşılaştır; değerler eşleşiyor mu?
5. İki yarı kuruduktan sonra ikisinin üzerine de aynı sıcak, yarı saydam ten karışımından ince bir katman sür ve altlığın rengin görünüşünü nasıl değiştirdiğini not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Ustalar neden önce gri boyadı? Çünkü bir resmin kararlarını ikiye bölmek, ikisini de daha iyi vermeyi sağlar. Tek renkli bir altboyama önce yalnızca değerleri, yani ışığı, gölgeyi ve biçimi kurar; renk ancak bu düzen oturduktan sonra gelir. Grisaille bunu grilerle, verdaccio yeşilimsi tonlarla, brunaille kahvelerle yapar ve her biri üstüne gelecek renklere farklı bir alt ton verir. Michelangelo'nun bitmemiş meleklerindeki yeşil, pembe tenin altına konmuş böyle bir dengeydi. Yağlı boyada altboyama ince, yağsız ve biraz açık kurulur, kuruyunca üstüne renk eklenir. Ödevde kendi grisaille altboyamanı yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Grisaille bir altboyama yap.

1. Üç nesneyle sade bir natürmort düzenle ve tek yönden aydınlat; tuvale orta değerde bir zemin sür.
2. Paletinde siyah ile beyazdan ya da umber ile beyazdan beş değerlik bir ölçek karıştır ve kurulumu yalnızca bu değerlerle boya: önce büyük gölge ve ışık aileleri, sonra ara tonlar, en son en açık ışıklar.
3. Boyayı yağ eklemeden ince sür; üstüne renk ekleyeceğini düşünerek sırla renklendireceğin alanları biraz açık tut.
4. Altboyama kuruduktan sonra onu siyah beyaz bir fotoğrafla kurulumun siyah beyaz fotoğrafıyla karşılaştır ve farklı çıkan iki değeri not et.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Altboyama tek başına ışığı, gölgeyi ve biçimi inandırıcı biçimde okutuyor mu?
• Teknik ve Malzeme: Boya ince ve yağsız mı; yüzey üstüne renk katmanı almaya hazır mı?
• Kompozisyon: Nesnelerin yerleşimi ve büyük değer lekeleri tuvalde dengeli mi?
• Renk ekleyeceğin zaman altboyamanın en çok hangi bölümünün görünür kalmasını istersin?

Kendini sına

1. Tek renkli bir altboyamanın temel amacı nedir?

• A) Resmi daha hızlı bitirmek.
• B) Değer kararlarını renk kararlarından ayırarak önce ışık ve gölge düzenini kurmak.
• C) Renk kullanmaktan kaçınmak.
• D) Tuvali astarlamak.

2. Manchester Madonnası'ndaki meleklerde görülen yeşilimsi katman neye yarıyordu?

• A) Meleklerin yeşil giysilerini göstermeye.
• B) Resmi daha karanlık yapmaya.
• C) Üzerine gelecek pembe ten tonlarını dengelemeye.
• D) Tuvali korumaya.

3. Grisaille neden çoğu zaman son değerlerden biraz daha açık kurulur?

• A) Üstüne gelecek saydam katmanlar değeri koyulaştıracağı için.
• B) Açık boya daha hızlı kuruduğu için.
• C) Grinin koyusu bulunmadığı için.
• D) Opak renkler altboyamayı açtığı için.

4. Koyu ve sıcak bir ten için yeşilimsi bir altlık hangi sorunu yaratabilir?

• A) Teni fazla pembeleştirebilir.
• B) Hiçbir etkisi olmaz.
• C) Boyanın kurumasını engeller.
• D) Özellikle gölgelerde rengi gereğinden fazla soğutabilir.

5. Brunaille nedir?

• A) Yalnızca mavilerle yapılan altboyama.
• B) Umber gibi kahve tonlarla yapılan tek renkli altboyama.
• C) Bitmiş bir renkli resim.
• D) Bir tuval astarı türü.

Cevaplar

1. B — Altboyama değerleri renkten bağımsız olarak sınamanı sağlar; renk kararları sonra, sağlam bir iskeletin üzerine verilir.
2. C — Müzenin açıklamasına göre bu toprak yeşili, Orta İtalya'da tenin pembeliğini dengelemek için ten renginin altına sürülürdü.
3. A — Saydam bir sır altındaki değeri koyulaştırır; bu yüzden altboyama biraz açık kurulur.
4. D — Yeşil kırmızıyı nötrleştirdiği için sıcak bir tende gölgeleri istenenden daha serin gösterebilir.
5. B — Kahve tonlu altboyama, üstüne gelen renklere sıcak bir alt ton verir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı yumurtanın grisaille ve verdaccio altboyamaları yan yana; üzerlerine sürülmüş aynı ince ten katmanı.
• Özgün fotoğraf: palette beş değerlik gri ve yeşilimsi ölçekler.
• Özgün fotoğraf: gri, yeşilimsi ve kahve altlıkların her birine sürülmüş açık, buğday ve koyu ten karışımları.

Sonraki derse köprü

Bu derste altboyamanın üzerine renk eklemenin iki yolunu andık ve ikincisini, ince ve saydam renk katmanlarını, sonraya bıraktık. Sonraki derste o saydam katmanlara ve onların kardeşi olan yarı opak, sürtülerek sürülen katmanlara geçiyoruz: bir tablonun içinden ışık geliyormuş gibi görünmesinin nedenine bakacağız.