Yağlı üzerine yağ kuralı

Öğrenme hedefi

Yağlı boyada katmanların hangi sırayla kurulması gerektiğini açıklayıp uygulayabileceksin. Yağlı üzerine yağ kuralının arkasındaki fiziksel nedeni, yani katmanların farklı hızda kuruyup farklı esneklik kazanmasını anlatabilecek; yaşlanma çatlakları ile erken kuruma çatlaklarını birbirinden ayırabilecek; katman kuralını hem solventli hem solventsiz çalışırken, yağ oranını, kalınlığı ve kuruma hızını ayarlayarak kalıcı bir resim kurmak için kullanabileceksin.

Kanca

Yağlı boya tablolar neden çatlar?

Bir müzede yüzyıllık bir tablonun yüzeyine yakından baktığında ince bir ağ görebilirsin: boya yüzeyini küçük adacıklara bölen, örümcek ağına benzer çizgiler. Bu ağ yaşlı bir tablonun doğal bir izidir. Ama bazı tabloların yüzeyi, yapılmalarından birkaç yıl sonra, derin ve geniş yarıklarla, timsah derisini andıran bir desenle açılır. İkisi aynı şey değildir: ince ağ zamanın, geniş yarıklar ise çoğu zaman bir katman hatasının sonucudur.

Bağlam

Washington'daki Smithsonian Amerikan Sanatı Müzesi'nde, Amerikalı ressam Albert Pinkham Ryder'ın 1911'den önce yaptığı Ahırda (In the Stable) adlı tablosu saklanır. Tuvale yağlı boyayla yapılmış, sonradan lif levhaya yapıştırılmış bu resim 53,3 × 81,3 santimetre boyutundadır. Tabloda karanlık bir ahırda duran beyaz bir at görülür. Müzenin kaydına göre Ryder, alttaki katmanlar kurumaya fırsat bulmadan üstüne yeni kalın boya ve vernik katmanları ekleyerek çalışırdı. Bu tablonun yüzeyi zamanla timsah derisine benzeyen yoğun bir çatlak ağıyla kaplandı; en kötü yarıkları sonradan bir konservatör doldurdu.

Ryder, kurumayan yağlar, mum ve bitüm gibi kararsız malzemeleri de resimlerine kattığı için ünlü bir örnektir. Ama tablosunun başına gelen, çok daha sıradan bir çalışmada da küçük ölçekte ortaya çıkabilir. Nedeni, yağlı boyanın nasıl kuruduğunda yatar.

Ana anlatım

Katmanlar neden farklı kurur?

Yağlı boya kururken buharlaşmaz; yağ oksijen alarak sertleşir. Bu tepkime yavaştır ve yıllarca, çok daha yavaş bir hızla sürer. Kuruma sırasında boya filmi hafifçe hareket eder: genişler, büzülür, sonunda esnekliğinin bir kısmını kaybeder. Bir katmanın ne kadar hızlı kuruduğu ve kuruduktan sonra ne kadar esnek kaldığı, büyük ölçüde içindeki yağ oranına bağlıdır.

Az yağ içeren boyaya yağsız katman (lean layer) denir. Pigment oranı yüksektir, daha hızlı kurur ve kuruduğunda daha sert, daha az esnek olur. Solventle inceltilmiş bir boya da yağsızdır, çünkü solvent buharlaşır ve geriye pigment başına daha az yağ kalır. Çok yağ içeren boyaya ise yağlı katman (fat layer) denir. Daha yavaş kurur ve kuruduktan sonra daha esnek kalır.

Şimdi yanlış sırayı düşün. Altta yağlı, yavaş kuruyan bir katman var; üstüne yağsız, hızlı kuruyan bir katman sürüyorsun. Üstteki katman önce kurur ve sertleşir. Alttaki katman ise hâlâ hareket eder, kurudukça büzülür. Sert üst katman bu hareketi izleyemez ve çatlar. Ryder'ın tablosunda olan buydu: hızlı kuruyan boya, hâlâ yumuşak olan yavaş kuruyan katmanların üzerinde gerildi ve açıldı.

Yağlı üzerine yağ kuralı nedir?

Yağlı üzerine yağ (fat over lean) kuralı bu sorunun tersini önerir: her katman, altındakinden biraz daha yağlı olsun. Böylece alttaki katmanlar daha hızlı kurur ve sertleşir; üstteki, daha esnek katmanlar da altlarındaki hareketi izleyebilir. Kural genellikle iki eşlikçiyle birlikte anılır. Kalın üzerine ince değil, ince üzerine kalın: ince bir katman hızlı kurur, kalın bir katmanın içi aylarca yumuşak kalabilir. Yavaş kuruyan üzerine hızlı kuruyan değil, hızlı kuruyan üzerine yavaş kuruyan.

Pigmentlerin de burada payı var. Pigmentlerin her biri, sürülebilir bir boya olmak için farklı miktarda yağ ister; bu yüzden aynı üreticinin iki tüpü bile farklı yağlılıkta olabilir. Bazı pigmentler de kurumayı hızlandırır: manganez içeren umber gibi topraklar hızlı kurur. Bu yüzden umber, ilk taslak katmanları için elverişli bir renktir. Tüpün etiketi ya da üreticinin teknik sayfası, bir rengin kuruma hızı hakkında bilgi verebilir.

Kuralı uygulamak için karmaşık tarifler gerekmez. Solventli çalışıyorsan ilk katmanları solventle incelterek yağsız tutar, üst katmanlara doğru solventi azaltıp yağı artırırsın. Solventsiz çalışıyorsan ilk katmana hiç yağ eklemez, boyayı sert bir fırçayla yüzeye ince ince yayar, sonraki katmanlara birkaç damla yağ ya da solventsiz bir medium ekleyerek yağ oranını yavaş yavaş yükseltirsin. Kalın boya ve empasto dokunuşları en üstte, sona kalır.

Çatlakları nasıl ayırt edersin?

Her çatlak bir hata değildir. Yaşlanma çatlakları (age cracks), yüzyıllar içinde tuvalin ve boyanın nem ve ısıyla genişleyip büzülmesinden doğar. Genellikle ince, keskin kenarlıdır; bütün katmanları, çoğu zaman astara kadar keser ve yüzeyde düzenli bir ağ, yani çatlak ağı (craquelure) oluşturur. Bu ağ yaşlı bir tablonun doğal durumunun parçası sayılır ve tek başına bir müdahale gerektirmez.

Kuruma çatlakları (drying cracks) ise erken ortaya çıkar, bazen resim bittikten birkaç hafta ya da birkaç yıl sonra. Genellikle yalnızca üst katmanda açılır ve altındaki katmanın rengi yarıklardan görünür. Kenarları yuvarlaktır, yarıklar geniştir ve adacıklar düzensizdir. Ryder'ın Ahırda'sındaki timsah derisi deseni bu türün uç bir örneğidir. Kuruma çatlaklarının nedenleri arasında yağlı üzerine yağ kuralının bozulması, alt katman kurumadan üstüne kalın boya sürülmesi ya da kurumayan malzemelerin karışıma katılması sayılır.

Kural, ten bölümlerini boyarken özellikle işe yarar. Bir portrede gölgedeki koyu ten alanları çoğu zaman ince ve yağsız katmanlarla kurulur, ışıklı bölgeler ise kalın, yağlı boyayla sona bırakılır. Koyu bir tende derin gölgeleri zenginleştirmek için sona saydam, yağlı bir sır eklemek de bu sırayla uyumludur: sır yağlı olduğu için yağsız alt katmanın üstünde güvenle durur. Açık bir tende ise en parlak ışıklar genellikle en kalın ve en son dokunuştur. Her iki durumda da kural aynıdır: yağsız altta, yağlı üstte.

Uygulama

1. Malzeme: astarlı küçük bir panel ya da kâğıt, iki üç renk boya (örneğin umber, bir kırmızı ve beyaz), bir palet bıçağı, bir kavanoz keten ya da aspir yağı, bir damlalık, bir fırça ve bir bez. Katmanlar arasında kuruma süresi gerektiği için bu uygulama birkaç güne yayılır.
2. Paneli dikey olarak ikiye böl. İki yarıya da ilk katman olarak tüpten çıktığı gibi, ince bir umber katmanı sür ve dokununca yapışmayacak kadar kurumasını bekle.
3. Sol yarıda doğru sırayı kur: ikinci katmanda kırmızıya bir iki damla yağ ekle, üçüncü katmanda beyazlı karışıma biraz daha yağ ekleyip kalın sür.
4. Sağ yarıda sırayı tersine çevir: ikinci katmanı bol yağlı sür ve yalnızca bir gün bekle; üçüncü katmanı yağsız ve ince, doğrudan tüpten sür.
5. İki yarıyı her hafta bir kez fotoğrafla ve yüzeydeki farkları, parlaklığı, yapışkanlığı ve olası kırışma ya da çatlakları not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Yağlı boya tablolar neden çatlar? Bir kısmı yaşlandığı için: yüzyıllar içinde tuval ve boya nemle, ısıyla hareket eder ve yüzeyde ince bir çatlak ağı oluşur. Bir kısmı ise katmanlar yanlış sırayla kurulduğu için: hızlı kuruyan, yağsız bir katman yavaş kuruyan, yağlı bir katmanın üstüne gelir, önce sertleşir ve altındaki hareketi izleyemeyip açılır. Yağlı üzerine yağ kuralı bunu önler: her katman altındakinden biraz daha yağlı, ince katmanlar altta, kalın boya en üstte. Ödevde bu kuralı üç katmanlı bir test panelinde uygulayacak ve kendi gözünle sınayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

3 katmanlı bir test paneli yap.

1. Astarlı bir paneli üç yatay şeride böl ve her şeride aynı üç katmanlı düzeni uygula: yağsız bir ilk katman, biraz daha yağlı bir orta katman, en yağlı ve kalın bir üst katman.
2. Her katmanda kullandığın yağ miktarını damla sayısıyla not et ve kuruma süresini, dokunduğunda yapışmayana kadar geçen günlerle kaydet.
3. Üst katmanda üç şeritte farklı bir renk dene: biri umber, biri kırmızı, biri beyaz karışımı; hangisinin daha yavaş kuruduğunu karşılaştır.
4. Panelin yanına katman sırasını gösteren küçük bir kesit çizimi ekle ve bir ay sonra yüzeyi yeniden fotoğrafla.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Her katmanın yağ oranı altındakinden yüksek mi; katmanlar önceki katman yeterince kurumadan mı sürüldü?
• Değer (Ton): Katmanlar birbirinden ayırt edilebiliyor mu; alt katmanların rengi üst katmanda istediğin kadar görünüyor mu?
• Bitmişlik ve Sunum: Notların, kesit çizimin ve fotoğrafların test sonucunu okunur biçimde kaydediyor mu?
• Kuruma sürelerinde seni en çok şaşırtan fark hangisiydi?

Kendini sına

1. Yağlı üzerine yağ kuralı ne söyler?

• A) Her katman altındakinden daha az yağlı olmalıdır.
• B) Her katman altındakinden biraz daha yağlı olmalıdır.
• C) Bütün katmanlar aynı miktarda yağ içermelidir.
• D) Yağ yalnızca ilk katmanda kullanılmalıdır.

2. Yağsız bir katman yağlı bir katmanın üstüne sürülürse ne olabilir?

• A) Üst katman önce kurur, sertleşir ve alttaki hareketi izleyemeyip çatlayabilir.
• B) İki katman birbirine karışır ve renk açılır.
• C) Hiçbir şey olmaz.
• D) Alt katman hemen kurur.

3. Yaşlanma çatlakları ile kuruma çatlakları arasındaki bir fark nedir?

• A) Yaşlanma çatlakları her zaman geniştir.
• B) Kuruma çatlakları yüzyıllar içinde oluşur.
• C) İkisi arasında fark yoktur.
• D) Kuruma çatlakları erken ortaya çıkar, genellikle geniştir ve altındaki rengi gösterir.

4. Umber neden ilk taslak katmanları için elverişli sayılır?

• A) En yağlı pigment olduğu için.
• B) Hiç kurumadığı için.
• C) Manganez içerdiği için hızlı kurur.
• D) Yalnızca solventle karıştığı için.

5. Bir portrede koyu tenin gölgelerine sona saydam, yağlı bir sır eklemek neden kurala uygundur?

• A) Sır yağsız olduğu için.
• B) Sır yağlı olduğu için yağsız alt katmanların üstünde güvenle durur.
• C) Sır katmanları kurutur.
• D) Kural portrelerde geçerli değildir.

Cevaplar

1. B — Alttaki katmanlar daha hızlı kuruyup sertleşirken üstteki daha esnek katmanlar bu hareketi izleyebilir.
2. A — Hızlı kuruyan üst katman sertleşir, yavaş kuruyan alt katman büzüldükçe üstteki gerilip açılır.
3. D — Yaşlanma çatlakları ince ve düzenli bir ağ kurar; kuruma çatlakları erken ve düzensiz açılır.
4. C — Manganez içeren toprak pigmentler kurumayı hızlandırır; bu yüzden alt katmanlar için elverişlidir.
5. B — Sıralama yağsızdan yağlıya ilerler; yağlı sır en üstte olduğu için katman kuralına uyar.

Referans görseller

• Özgün şema: yağsızdan yağlıya ilerleyen üç katmanın kesiti ile tersi yan yana; ikinci şemada üst katmanın açılması.
• Özgün fotoğraf: yaşlanma çatlak ağı ve kuruma çatlağı yakın çekimde yan yana; kenar ve genişlik farkı.
• Özgün fotoğraf: uygulamadaki iki yarılı panelin birkaç hafta arayla çekilmiş görüntüleri.

Sonraki derse köprü

Bu derste katmanların sırasını boya yüzeyinin kendisinden başlayarak düşündük. Oysa her katmanın altında bir şey daha var: tuvalin kendisi ve üzerine sürülen ilk renk. Sonraki derste bu en alt katmana iniyoruz ve bembeyaz bir yüzeyin karşısında duran ressama o ilk rengin nasıl yardım ettiğini göreceğiz.