Solventsiz ve güvenli yağlı boya

Öğrenme hedefi

Yağlı boyayı solvent kullanmadan, güvenli bir düzenle çalışabileceksin. Solventin yağlı boya atölyesinde geleneksel olarak hangi işleri gördüğünü, terebentin ile madeni ruhun ne olduğunu, bu işlerin her birinin yağ, bez ve sabunla nasıl karşılanabileceğini öğrenecek; oturum sırasında fırçayı iki bez yöntemiyle, oturum sonunda sabun ve suyla temizleyebilecek, solventsiz çalışmanın getirdiği sınırları da tanıyabileceksin.

Kanca

Terebentin kokusu olmadan yağlı boya mümkün mü?

Bir yağlı boya atölyesini düşündüğünde aklına belki önce bir koku gelir: keskin, reçineli, başa vuran bir koku. O koku çoğu zaman boyanın kendisinden değil, fırçayı temizleyen ve boyayı sulandıran sıvıdan gelir. Öyleyse bir soru sorulabilir: o sıvıyı masadan kaldırırsan geriye ne kalır ve resim yine yapılabilir mi?

Bağlam

Bir yağlı boya tüpünün içinde iki şey vardır: pigment ve kuruyan yağ. Tüpte solvent yoktur. Keten tohumu yağı ya da aspir yağı havaya buhar bırakarak kurumaz; tersine, havadaki oksijeni alarak sertleşir. Yani boyanın kendisi, solventlerin atölyede yarattığı buhar sorununu taşımaz.

Solvent (solvent), yağlı boya pratiğine sonradan eklenmiş bir yardımcıdır. Geleneksel olarak iki tür kullanılır. Terebentin (turpentine), çam reçinesinin damıtılmasıyla elde edilir ve o tanıdık keskin kokunun kaynağıdır. Madeni ruh (mineral spirits), petrolden damıtılır; «kokusuz» diye satılan türlerinde koku azaltılmıştır, ama buhar yine vardır. Atölye güvenliği dersinde bu buharların neden dikkat istediğini görmüştük. Bu derste o bilgiyi pratiğe çeviriyoruz: solventin gördüğü işleri tek tek alıp her birinin yerine ne koyabileceğini göreceğiz.

Ana anlatım

Solvent atölyede hangi işleri görür?

Solvent yağlı boya atölyesinde üç temel iş görür. Oturum sırasında, bir renkten ötekine geçerken fırçadaki boyayı çözer ve fırçayı yeni renge hazırlar. Tüpten çıkan koyu boyayı akışkan bir yıkamaya çevirerek inceltir; ilk taslak katmanları böylece ince kalır ve hızlı kurur. Oturum bittiğinde de fırçaların ve paletin derinlemesine temizliğinde kullanılır.

Solventsiz çalışmanın mantığı, bu üç işi ayrı ayrı ele almaktır. Fırçadaki boyayı çözmek için solvente gerek yoktur; boyayı taşıyan yağ, başka bir yağla seyreltilip bir beze alınabilir. Oturum sonundaki temizlik için sabun ve su yeterlidir, çünkü sabun yağı suda taşınabilir hâle getirir. İnceltme ise en çok dikkat isteyen iştir. Boyayı yağla incelttiğinde katman solventle incelttiğin katmandan daha yağlı olur. Bu, bir sonraki derste ele alacağımız katman kuralıyla doğrudan ilgilidir. Solventsiz çalışan ressamların bir bölümü, ilk katmanları tüpten çıktığı gibi ya da çok az yağla, ince ve kuru bir fırçayla sürerek bu sorunu çözer.

Bu ayrım bir şeyi daha gösterir: solventsiz çalışmak bir malzeme seçimi olduğu kadar bir alışkanlık meselesidir. Solvent kavanozunu masadan kaldırmak, fırçayı her renk değişiminde nasıl temizleyeceğini ve katmanları nasıl kuracağını baştan düşünmeyi gerektirir.

Fırça solventsiz nasıl temizlenir?

Oturum sırasında en pratik yol iki bez yöntemidir (two-rag method). Fırçadaki fazla boyayı önce birinci beze sil. Sonra fırçayı küçük bir kavanozdaki temizleme yağına daldır; burada aspir yağı (safflower oil) sık kullanılır. Ardından fırçayı ikinci beze silerek yağla birlikte kalan pigmenti al. Birinci bez boyanın büyük bölümünü tuttuğu için kavanozdaki yağ daha az kirlenir ve daha uzun süre kullanılabilir. Aspir yağı keten tohumu yağından daha açık renklidir; fırçada kalan küçük bir miktar, açık karışımlarını sarartmadan resme karışabilir.

Oturum bitince fırçaları yine önce bezle, sonra temizleme yağıyla boşalt. Ardından ılık su ve sabunla, fırçayı avucunun içinde döndürerek köpürt. Köpük renkli çıktığı sürece durulayıp tekrarla. Sonunda kılların dibine, fırçanın metal bileziğine yakın bölgeye bak: boya en çok orada birikir ve kuruduğunda fırçanın biçimini bozar. Temiz fırçayı ucunu şekillendirip yatay ya da kıllar yukarıda kurut.

Temizliğin ten tonlarıyla da ilgisi vardır. Açık ve sıcak bir ten karışımı yaparken fırçada kalmış biraz ultramarin, karışımı fark ettirmeden grileştirebilir. Koyu ve derin bir ten karışımında ise fırçadaki beyaz kalıntısı rengi tebeşirleştirebilir. Her iki durumda da ten karışımından önce fırçayı iki bezle boşaltmak, karışımının senin seçtiğin renk kalmasını sağlar.

Solventsiz çalışmanın sınırları neler?

Solventsiz çalışmak her sorunu ortadan kaldırmaz; bazı işleri değiştirir. Yağla seyreltilen boya solventle seyreltilen boyadan daha yavaş kurur, dolayısıyla ince bir taslak katmanının kuruması daha uzun sürebilir. Solventle yapılan akışkan, sulu bir ilk yıkama, yağla aynı biçimde elde edilemez; bunun yerine az boyayla, kuru bir fırçayla ince bir katman sürmek gerekir.

Hazır mediumlar için de dikkat gerekir. Rafta satılan mediumların bir kısmı solvent içerir. Etiketin içindekiler bölümünü okumak ve «solventsiz» ifadesini aramak, bu dersteki düzenin sessizce bozulmasını önler. Eski bir resmin verniğini çıkarmak gibi bazı koruma işleri ise solvent gerektirir; bunlar bir konservatörün işidir.

Solvent kalkınca ortadan kalkmayan riskler de var. Yağa bulanmış bezler kendiliğinden tutuşabilir; bu risk solventten değil, yağın kurumasından gelir. Pigmentlerin kendisi de zehirli olabilir: çalışırken yemek yememek, elleri sabun ve suyla yıkamak solventsiz atölyede de geçerlidir. Kirli temizleme yağını ise lavaboya dökme; kapalı bir kavanozda beklet, pigment dibe çökünce üstteki yağı yeniden kullan, dipteki tortuyu da yaşadığın yerin atık kurallarına göre at.

Uygulama

1. Malzeme: iki bez, küçük kapaklı bir kavanozda aspir ya da keten tohumu yağı, bir kalıp sabun ya da sıvı sabun, iki fırça, iki renk boya (örneğin ultramarin ve titanyum beyazı), astarlı bir kâğıt. Yaklaşık yarım saat ayır.
2. Fırçayı ultramarine batır ve kâğıda bir leke sür. Fırçayı birinci beze sil, yağa daldır, ikinci beze sil.
3. Aynı fırçayla beyazdan bir leke sür. Beyazda mavi bir iz kalıp kalmadığını kontrol et; kaldıysa ikinci basamağı tekrarla ve kaç kez gerektiğini not et.
4. Oturum sonunda iki fırçayı sabun ve ılık suyla yıka; köpük rengini gözle, metal bileziğe yakın bölgeye özellikle bak.
5. Temizleme yağını kapaklı kavanozda bir gün beklet ve pigmentin dibe çöküp çökmediğine bak.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Terebentin kokusu olmadan yağlı boya mümkün mü? Evet. O koku boyadan değil solventten gelir ve solventin gördüğü üç iş başka yollarla karşılanabilir. Oturum sırasında fırçayı iki bez ve biraz aspir yağıyla boşaltırsın; oturum sonunda sabun ve suyla yıkarsın; ilk katmanları ise az yağla, ince sürersin. Solventsiz çalışmanın da sınırları vardır: taslak katmanları daha yavaş kurur, bazı hazır mediumlar solvent içerir, yağlı bezlerin yangın riski sürer. Ödevde bu temizlik düzenini bir oturum boyunca uygulayıp sonucu kaydedeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Solventsiz fırça temizliğini uygula.

1. Masadan solvent kavanozunu kaldır; yerine iki bez, bir kavanoz temizleme yağı ve sabun koy.
2. Küçük bir natürmort ya da renk alıştırması boyarken her renk değişiminde iki bez yöntemini kullan.
3. Oturum sonunda fırçaları sabun ve suyla yıka ve metal bileziğe yakın bölgenin temizliğini kontrol et.
4. Kısa bir not yaz: kaç kez fırça temizledin, temizleme yağı ne kadar kirlendi, ten ya da açık tonlu bir karışımda eski renk kalıntısı fark ettin mi?

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Her renk değişiminde fırça iki bezle boşaltıldı mı; oturum sonunda fırçalar biçimini koruyarak temizlendi mi?
• Değer (Ton): Açık karışımlar önceki renklerin kalıntısıyla koyulaşmadan ya da grileşmeden kaldı mı?
• Bitmişlik ve Sunum: Notun, temizlik düzenini ve karşılaştığın sorunları açıkça kaydediyor mu?
• Solventsiz düzende seni en çok yavaşlatan adım hangisiydi?

Kendini sına

1. Yağlı boya atölyesindeki keskin kokunun asıl kaynağı genellikle nedir?

• A) Pigmentler.
• B) Tuval astarı.
• C) Fırça temizliği ve inceltme için kullanılan solvent.
• D) Keten tohumu yağı.

2. İki bez yönteminde birinci bezin işlevi nedir?

• A) Fırçayı kurutmak.
• B) Boyanın büyük bölümünü alarak temizleme yağının daha az kirlenmesini sağlamak.
• C) Fırçayı sabunlamak.
• D) Boyayı inceltmek.

3. Solventsiz çalışırken ilk katmanları bol yağla sulandırmak neden sorun olabilir?

• A) Boya renk değiştirir.
• B) Fırça bozulur.
• C) Boya tüpte kurur.
• D) İlk katmanlar gereğinden yağlı olur ve katman sırası bozulur.

4. Solvent kullanılmayan bir atölyede yağlı bezler neden hâlâ tehlikelidir?

• A) Yağın kuruması ısı ürettiği için bezler kendiliğinden tutuşabilir.
• B) Bezler solvent buharı çıkarır.
• C) Bezler zehirli gaz üretir.
• D) Tehlikeli değildir.

5. Açık, sıcak bir ten karışımı fırçada kalan ultramarinden nasıl etkilenebilir?

• A) Daha parlak olur.
• B) Hiç etkilenmez.
• C) Fark ettirmeden grileşebilir.
• D) Daha hızlı kurur.

Cevaplar

1. C — Tüpteki boya pigment ve kuruyan yağdır; keskin koku terebentin gibi solventlerden gelir.
2. B — Boyanın çoğu birinci bezde kaldığı için kavanozdaki yağ daha uzun süre kullanılabilir.
3. D — Yağla seyreltilmiş alt katmanlar, üstteki katmanlardan daha yağlı olabilir; bu, bir sonraki derste ele alınan kurala ters düşer.
4. A — Kendiliğinden tutuşma yağın oksijenle tepkimesinden gelir; solventin olup olmaması bunu değiştirmez.
5. C — Mavi, sıcak turuncu tonların tamamlayıcısına yakındır ve az miktarı bile karışımı nötrleştirebilir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: solventli ve solventsiz iki masa düzeni yan yana; birinde solvent kavanozu, ötekinde iki bez, bir kavanoz yağ ve sabun.
• Özgün fotoğraf: iki bez yönteminin üç adımı; birinci bezde koyu boya, ikinci bezde açık yağlı iz.
• Özgün fotoğraf: temizlenmiş ve temizlenmemiş iki fırçanın metal bileziğe yakın bölgesi; kurumuş boyanın kılları nasıl açtığı.
• Özgün fotoğraf: bir gün bekletilmiş temizleme yağı kavanozu; dibe çökmüş pigment ve üstte berrak yağ.

Sonraki derse köprü

Bu derste ilk katmanları bol yağla akıtmanın bir sorun yaratabileceğini söyledik ama nedenini açmadık. Sonraki derste bu nedeni katmanların kuruma sırasıyla birlikte ele alıyoruz ve yağlı boya tabloların yıllar sonra neden çatladığını, bunun katmanların içeriğiyle nasıl ilgili olduğunu göreceğiz.