Katmanlama ve sırlama

Öğrenme hedefi

Yüzyıllar önce yağlı boyayla geliştirilmiş bir çalışma sırasını akriliğe taşıyabileceksin: önce tek renkli bir altlıkla değerleri kurmak, sonra bu altlığın üzerine ince ve saydam renk katmanları, yani sırlar sürmek. Sırlamanın, renkleri palette karıştırmaktan neden farklı ve daha derin bir sonuç verebildiğini açıklayabilecek, sır için uygun saydam pigmentleri seçebilecek, bir sır karışımını doğru oranda hazırlayabilecek ve bir küreyi birkaç sır katmanıyla boyayarak ışık ve derinlik kurabileceksin.

Kanca

Akrilikle eski usta etkisi mümkün mü?

Bir müzede yüzyıllar önce yapılmış bir portrenin önünde durunca, renklerin içinden bir ışık geliyormuş gibi bir derinlik görürsün. Bir yanağın pembeliği, bir kumaşın mavisi, yüzeyde duran boyalar gibi değil, bir camın arkasından parlayan renkler gibi görünür. Bu etkinin önemli bir kısmı, ustaların boyayı tek bir kalın katman olarak değil, üst üste binen ince ve saydam katmanlar olarak sürmesinden gelir. Yağlı boyada bu katmanların her biri günlerce kurumayı beklerdi. Hızlı kuruyan akrilikle, aynı yöntemi bir öğleden sonraya sığdırmak mümkün müdür?

Bağlam

Lahey'deki Mauritshuis, Hollandalı ressam Johannes Vermeer'in yaklaşık 1665 tarihli İnci Küpeli Kız tablosunu saklar. Müze 2018'de tabloyu, «Işık Altındaki Kız» adını verdiği kapsamlı bir teknik incelemeden geçirdi. İnceleme, bugün koyu ve düz görünen arka planın aslında başka türlü boyandığını ortaya koydu: Vermeer siyah bir alt katmanın üzerine yarı saydam yeşil bir sır sürmüş ve bu sırdaki beyaz miktarını değiştirerek bir perdenin kıvrımlarını modellemişti. Sırdaki iki organik pigment zamanla soldu ve perde görünmez oldu.

İnceleme ayrıca başörtüsünün mavisinde yüksek kaliteli ultramarin kullanıldığını gösterdi. Bu tablo, sırlamanın iki yüzünü aynı anda gösterir. Saydam katmanlar derinlik ve ışık yaratabilir; ama sırda kullanılan pigmentler ışığa dayanıksızsa, solan pigmentleri incelediğimiz derste olduğu gibi, bu katmanlar zamanla kaybolabilir. Akrilikle sırlama yaparken bu iki dersi birlikte akılda tutmak gerekir.

Ana anlatım

Sırlama nedir ve neden derinlik verir?

Sırlama (glazing), tamamen kuruyan bir alanı, ışığı geçiren ince bir renk zarıyla örtmektir. Sır, alttaki rengi örtmez; ışığın içinden geçip alttaki katmana ulaşmasına, oradan yansıyıp yeniden sırdan geçerek göze dönmesine izin verir. Işık bu yolculukta sırın rengini alır. Sonuçta göz, tek bir karışık rengi değil, ışığın katmanlar arasında gidip gelmesinden doğan bir derinliği görür.

Bu farkı somut olarak görmek için, sarı bir alanın üzerine saydam bir mavi sır sürülmesini ve aynı sarı ile mavinin palette karıştırılmasını karşılaştır. Paletteki karışım, tek düz bir yeşil verir. Sırlanmış alanda ise sarı alttan parlar ve yeşil daha ışıklı ve daha canlı görünür. Birkaç sır katmanı üst üste bindiğinde bu etki derinleşir ve renkler yüzeyin altından gelir gibi görünür.

Akrilik sırlama için elverişli bir boyadır, çünkü her katman kısa sürede kurur ve kuruduktan sonra suya dayanıklı hâle gelir. Böylece bir sırın üzerine, alttakini çözmeden hemen bir sonraki sır sürülebilir. Yağlı boyada günler süren bir katman dizisi, akrilikte birkaç saatte kurulabilir.

Tek renkli altlık neden işe yarar?

Eski ustaların bir kısmının kullandığı bir yöntem, resme önce tek bir renkle, çoğu zaman grilerle ya da kahverengilerle bir altlık boyamaktı. Grilerle yapılan bu tür bir altlığa grizay (grisaille) denir. Bu altlık resmin bütün değer düzenini, yani ışığı, gölgeyi ve biçimleri kurar; renk ise sonra, saydam sırlarla üstüne eklenir.

Bu yöntemin gücü, değer ve rengi iki ayrı aşamada çözmesidir. İlk aşamada yalnızca açıklık ve koyuluğa odaklanırsın; bir kürenin ışıklı tarafını, gölgesini, yansıyan ışığını ve düşen gölgesini, renkle uğraşmadan kurarsın. İkinci aşamada renk, bu değer düzeninin üzerine saydam katmanlarla eklenir ve altlığın değerleri sırın içinden görünmeye devam eder.

Altlığın değerleri, bitmiş resmin değerlerinden biraz daha açık tutulmalıdır. Her sır katmanı, ne kadar saydam olursa olsun, alttaki alanı biraz koyulaştırır. Birkaç sırdan sonra altlığın değerleri, istenen son değerlere ulaşır.

Sır nasıl hazırlanır ve sürülür?

Bir sır, az miktarda boyanın bol miktarda saydam bir mediumla karıştırılmasıyla hazırlanır. 3.5.02'de gördüğümüz parlak ya da mat mediumlar ya da yumuşak bir jel bu iş için kullanılabilir. Medium, boyayı seyreltir ve saydamlaştırır; aynı zamanda bağlayıcı oranını yüksek tutarak sır katmanının sağlam ve iyi yapışan bir film oluşturmasını sağlar. Boyayı yalnızca suyla seyreltmek de saydamlık verir, ama medium ile hazırlanan sır daha düzgün yayılır ve daha tutarlı bir yüzey bırakır. Hangi oranda karıştırılacağı, üreticinin önerilerine ve istenen saydamlık derecesine göre bir test kartında denenir.

Pigment seçimi de önemlidir. Işık haslığı ve opaklık dersinden (3.2.03) hatırlayacağın üzere, her pigment ışığı aynı ölçüde geçirmez. Saydam pigmentler, örneğin ftalo maviler, kinakridon kırmızıları ya da saydam demir oksitler, sır için en elverişli olanlardır; opak pigmentler, seyreltildiklerinde bile alttaki katmanı bulandırıp donuklaştırabilir. Işık haslığı yüksek pigmentler seçmek ise, Vermeer'in perdesinde olduğu gibi sırrın zamanla kaybolmasını önler.

Sır, yumuşak ve geniş bir fırçayla, ince ve eşit bir katman olarak sürülür. Fazla boya bırakmamak ve bir alanın üzerinde uzun süre fırça gezdirmemek gerekir. Bir sırı çok koyu sürmek, onu opak bir katmana dönüştürür ve derinlik etkisini kaybettirir. Bir rengi güçlendirmek istiyorsan kalın tek bir sır yerine ince sırları çoğalt; her ek kat rengi bir basamak derinleştirir ama saydamlığı korur. Her sırın, bir sonraki sürülmeden önce tamamen kuruması gerekir.

Bir küre sırlarla nasıl boyanır?

Bir küre, sırlamanın temellerini öğrenmek için iyi bir konudur, çünkü ışığı, gölgesi, yansıyan ışığı ve düşen gölgesiyle bütün değer düzenini tek bir biçimde taşır. Önce küreyi, tek bir renkle, örneğin bir grinin ya da sıcak bir kahverenginin farklı değerleriyle, bir altlık olarak boya: ışıklı tarafı açık, gölge tarafını koyu, yansıyan ışığı gölgenin içinde biraz açık, düşen gölgeyi en koyu.

Altlık kuruduktan sonra, kürenin tamamına ilk renk sırını sür; bu, kürenin genel rengi olur. Kuruduktan sonra, yalnızca gölgeli tarafa ikinci bir sır sür; gölgeyi derinleştirmek için ilk sırdan daha serin ya da daha koyu bir renk seçebilirsin. Işıklı tarafı sırsız ya da tek sırla bırakmak, altlığın açık değerinin parlamasına izin verir. Son olarak, gerekirse ışığın en parlak noktasına opak ve açık bir renkle küçük bir parlama ekle; sırlamada parlamalar çoğu zaman en son, opak olarak eklenir.

Tenler, sırlamanın eski ustalar tarafından en çok kullanıldığı konulardan biridir. Bir yüzün değerleri tek renkli bir altlıkla kurulduktan sonra, yanakların, burnun ve dudakların sıcaklığı ince kırmızımsı sırlarla, gölgelerin serinliği ise ince mavimsi ya da yeşilimsi sırlarla eklenebilir. Açık bir tende sırlar çok seyreltilmiş ve az sayıda kalabilir. Koyu bir tende ise sıcak kahve, kızıl ve morumsu sırların birbiri üstüne binmesi gerekebilir; katman sayısı arttıkça ten zenginleşir, alttaki altlık ise ışığı korur.

Uygulama

1. Malzeme: akrilik boyalar (saydam bir mavi, saydam bir kırmızı, saydam bir sarı ya da saydam bir demir oksit ve bir altlık rengi), parlak ya da mat medium ya da yumuşak jel, gessolanmış bir karton parçası, bir yumuşak yassı fırça ve küçük bir yuvarlak fırça, ıslak palet, su kabı. Süre bir saat.
2. Kartonun bir köşesinde sır farkını dene: sarı bir kare boya, kuruyunca yarısına saydam mavi bir sır sür; öbür yarısına palette karıştırılmış sarı ve maviden bir yeşil sür. İkisini karşılaştır.
3. Kartonun geri kalanında bir küreyi tek renkli bir altlık olarak boya: ışık, gölge, yansıyan ışık ve düşen gölgeyi farklı değerlerle kur. Altlığın tamamen kurumasını bekle.
4. Bir sır karışımı hazırla ve kürenin tamamına ince bir renk sırı sür. Kuruduktan sonra gölgeli tarafa ikinci, daha serin bir sır ekle.
5. Son olarak ışığın en parlak noktasına küçük, opak bir parlama ekle ve bitmiş küreyi altlığın fotoğrafıyla karşılaştır.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Akrilikle eski usta etkisi mümkün mü? Büyük ölçüde evet. Işık ince katmanlardan geçer, altlıktan döner ve dönüşünde her sırın rengini taşır; bu yüzden sırlanmış bir renk karıştırılmış bir renkten daha derindir. Tek renkli bir altlık değerleri kurar, saydam sırlar rengi ekler. Akrilik, her katmanın kısa sürede kurumasıyla bu süreci hızlandırır. Saydam ve ışığa dayanıklı pigmentler seçmek, sırları ince tutmak ve her birinin kurumasını beklemek bu yöntemin temelidir. Vermeer'in solmuş yeşil perdesi ise, sırların güzelliği kadar dayanıklılığının da önemli olduğunu hatırlatır.

Ödevde sırlama tekniğiyle bir küre boyayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Sırlama tekniğiyle bir küre boya.

1. Tek bir ışık kaynağıyla aydınlatılmış yuvarlak bir nesne, örneğin bir top ya da bir portakal, seç.
2. Küreyi tek renkli bir altlık olarak boya; ışık, gölge, yansıyan ışık ve düşen gölgeyi değerlerle kur ve istenen son değerlerden biraz açık tut.
3. Altlık kuruduktan sonra en az üç sır katmanı sür: genel renk, gölge derinliği ve bir ara ton; her birinin kurumasını bekle.
4. Kâğıdın bir köşesinde bir ten alanını aynı yöntemle, tek renkli bir altlık ve iki sırla dene ve sonucu not et.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Altlığın değer düzeni sırların altından okunuyor mu; küre biçimini koruyor mu?
• Teknik ve Malzeme: Sırlar ince ve saydam mı; her biri kuruduktan sonra mı sürüldü?
• Kenar ve Ayrıntı: Parlama ve düşen gölge kenarları biçimi güçlendiriyor mu?
• Sırlanmış renk ile palette karıştırılmış renk arasında nasıl bir fark gördün?

Kendini sına

1. Sırlama nedir?

• A) Kalın ve opak bir katman sürme.
• B) Kurumuş bir katmanın üzerine ince ve saydam bir renk katmanı sürme.
• C) Boyayı fırçayla kazıma.
• D) Tuvali ıslatma.

2. Sırlanmış bir renk neden palette karıştırılmış bir renkten farklı görünür?

• A) Işık saydam katmanlardan geçip alttaki katmandan yansıyarak geri döner.
• B) Sır her zaman daha opaktır.
• C) Paletteki karışım daha saydamdır.
• D) Hiçbir fark yoktur.

3. Grizay nedir?

• A) Parlak bir vernik.
• B) Kalın bir doku katmanı.
• C) Resmin değer düzenini grilerle kuran tek renkli altlık.
• D) Bir fırça türü.

4. Tek renkli altlık neden son değerlerden biraz açık tutulur?

• A) Daha hızlı kurusun diye.
• B) Renk daha parlak olsun diye.
• C) Boya tasarrufu için.
• D) Her sır katmanı alanı biraz koyulaştırdığı için.

5. Vermeer'in İnci Küpeli Kızındaki yeşil perde neden bugün görünmez?

• A) Sırdaki iki organik pigment zamanla soldu.
• B) Vermeer perdeyi hiç boyamadı.
• C) Perde siyah boyayla örtüldü.
• D) Tablo kesildi.

Cevaplar

1. B — Sır alttaki rengi örtmez, onu süzer.
2. A — Bu, düz bir karışımdan farklı, katmanların arasından gelen bir ışık etkisi verir.
3. C — Renk sonra, saydam sırlarla bu değer düzeninin üzerine eklenir.
4. D — Birkaç sırdan sonra altlığın değerleri istenen son değerlere ulaşır.
5. A — Mauritshuis'in 2018 incelemesi, siyah bir altlık üzerindeki yarı saydam yeşil sırrı ortaya çıkardı.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: sarı bir alanın bir yarısında saydam mavi sır, öbür yarısında palette karıştırılmış yeşil.
• Özgün fotoğraf: bir kürenin tek renkli altlığı ve üç sır katmanından sonraki hâli yan yana.
• Özgün şema: altlık, iki sır ve bir parlamadan oluşan yığının yandan görünüşü; ışığın giriş ve dönüş yolu okla.

Sonraki derse köprü

Bu derste boyayı olabildiğince ince ve saydam kullandık. Sonraki derste tam tersine dönüyoruz: boyayı kalın ve dokulu, bir spatula ya da fırçanın izini taşıyacak kadar yoğun kullanmanın bir resme ne kattığını ve kalın boyanın ne anlattığını soracağız.