Mediumlar

Öğrenme hedefi

Akrilik boyanın davranışını ve görünüşünü değiştiren başlıca katkı maddelerini, yani mediumları tanıyıp amaca göre seçebileceksin. Kurumayı yavaşlatan geciktiriciyi, boyayı kalınlaştıran ve saydamlaştıran jelleri, yüzeyin parlaklığını ayarlayan parlak ve mat mediumları ve kabartma yapmaya yarayan modelleme pastasını birbirinden ayırabilecek; bir boyayı su yerine medium ile inceltmenin neyi değiştirdiğini açıklayabilecek ve kendi test kartınla bu farkları gösterebileceksin.

Kanca

Tek bir boyanın on farklı dokusu.

Bir tüp akrilik boyayı beş ayrı kaba böl. Birine hiçbir şey ekleme. İkincisine biraz geciktirici kat: boya çok daha uzun süre ıslak kalır. Üçüncüsüne kalın bir jel ekle: boya fırçanın izini taşıyan kabarık bir hamura dönüşür ve saydamlaşır. Dördüncüsüne mat bir medium kat: kuruduğunda yüzey kadifemsi ve parlamasız olur. Beşincisine modelleme pastası ekle: boya taş gibi sertleşen, oyulabilen bir kabartma hâline gelir. Hepsi aynı tüpten çıkmıştır; aynı pigment, aynı renk. Ama her biri tuvalde bambaşka bir yüzey bırakır. Akriliğin bu esnekliği, büyük ölçüde mediumlardan gelir.

Bağlam

Akrilik mediumlar, akrilik boyanın kendisiyle aynı ailedendir: çoğu, pigment içermeyen akrilik polimer emülsiyonudur. Bu yüzden boyayla karıştırıldıklarında onun yapısını bozmaz, aksine bağlayıcıyı artırırlar. Bu, onları yağlı boyada kullanılan yağlar ve solventlerden farklı kılar: akrilik mediumların çoğu suyla temizlenir ve kuruduktan sonra boyayla aynı esnek filmi oluşturur.

Mediumların hangi oranda kullanılacağı konusunda en güvenilir rehber, onları üreten firmaların teknik önerileridir. Örneğin büyük bir akrilik üreticisi olan Golden Artist Colors, kendi geciktiricisi için yaklaşık yedi ölçü boyaya bir ölçü geciktirici oranını, yani yüzde on beş civarında bir katkıyı önerir. Aynı üretici, akriliği suyla ne kadar inceltmenin güvenli olduğu konusundaki yaygın kanıları da testlerle sınamıştır. Bu derste bu tür önerileri, mutlak kurallar olarak değil, üreticinin kendi ürünü için verdiği yol gösterici bilgiler olarak ele alacağız.

Ana anlatım

Geciktirici ne işe yarar?

3.5.01'de akriliğin hızlı kurumasının yumuşak geçişleri zorlaştırdığını görmüştük. Geciktirici (retarder), boyanın içindeki suyun buharlaşmasını yavaşlatarak boyayı daha uzun süre ıslak ve işlenebilir tutan bir katkıdır. Geciktiriciyle, iki rengi tuval üzerinde birbirine yumuşakça geçirmek, bir gökyüzünde tonları kaynaştırmak ya da bir yüzde ışıktan gölgeye uzanan geçişi kurmak kolaylaşır.

Geciktiricinin miktarı önemlidir. Az miktarda eklendiğinde işe yarar; fazlası ise boyanın düzgün kurumasını engelleyebilir ve yüzeyin uzun süre yapışkan kalmasına yol açabilir. Bu yüzden üreticinin önerdiği orana uymak ve ilk denemeleri küçük bir kartta yapmak gerekir. Geciktirici boyanın kurumasını yavaşlatır ama durdurmaz; ince katmanlar yine görece hızlı kurur.

Ten tonlarını akrilikle boyarken geciktirici özellikle yararlıdır. Bir yanağın sıcaklığını gölgeye doğru yumuşakça eritmek, geciktiricisiz akrilikte birkaç saniyelik bir zaman penceresi gerektirirken, geciktiriciyle birkaç dakikaya çıkabilir. Açık bir tende ince pembe geçişler, derin bir tende ise koyu ve doygun tonlar arasındaki geçişler, bu ek süre sayesinde daha kontrollü kurulabilir.

Jeller boyayı nasıl değiştirir?

Jel medium (gel medium), pigmentsiz, kalın kıvamlı bir akrilik polimerdir. Islakken beyazımsı görünür, kuruduğunda şeffaflaşır. Boyaya karıştırıldığında boyanın hacmini artırır ve kıvamını değiştirir; aynı zamanda rengi seyrelterek boyayı daha saydam yapar.

Jeller farklı kıvamlarda üretilir: yumuşak, normal, ağır ve çok ağır. Yumuşak jel boyayı akıcılığını çok bozmadan saydamlaştırır; ağır jel ise boyaya fırça ve spatula izlerini taşıyabilen kalın bir hamur kıvamı verir. Buna impasto denir: boyanın tuvalden kabarıp üç boyutlu bir doku oluşturacak kadar kalın sürülmesi. Jeller parlak, yarı parlak ve mat seçeneklerle de gelir.

Jellerin bir başka kullanımı, saydam sır katmanları hazırlamaktır. Az miktarda boyanın bol jelle karıştırılması, 3.1.07'de andığımız sır tekniğinin akrilikteki karşılığı olan, renkli ama saydam bir katman verir. Bu katman, alttaki renkleri örtmeden onları renklendirir. Jeller güçlü bir yapıştırıcı olarak da iş görür: kâğıt, kumaş ya da ince nesneler bir jel katmanıyla tuvale yapıştırılıp üzerine yine jel sürülerek sabitlenebilir; bu, akriliği kolaj çalışmalarında da kullanışlı kılar.

Parlak ve mat mediumlar ne değiştirir?

Parlak medium (gloss medium) ve mat medium (matte medium), boyanın kıvamını çok değiştirmeden, kuruduğunda yüzeyin ne kadar parlak olacağını ayarlar. Parlak medium ışığı tek bir yönde yansıtan pürüzsüz bir yüzey oluşturur; mat medium ise kurumuş boyanın yüzeyine gözle görülmeyecek kadar ince bir pürüz katar ve yansıma dağılır.

Bu seçim yalnızca bir yüzey görünüşü meselesi değildir; renklerin değerini de etkiler. Parlak bir yüzeyde koyu renkler daha derin ve doygun görünür. Mat bir yüzeyde ise saçılan ışık koyu renkleri biraz açar ve daha tebeşirimsi gösterir. Bu fark, koyu değerlerin önemli olduğu resimlerde, örneğin derin gölgelerde ya da koyu tenlerin gölgeli bölgelerinde belirgindir: parlak yüzey bu koyuları zengin ve derin, mat yüzey daha yumuşak ve açık gösterir. Hangisinin seçileceği resmin amacına bağlıdır.

Bir resmin farklı bölgelerinde farklı parlaklıkların kullanılması bazen düzensiz bir görünüm yaratabilir. Bunu dengelemek için resmin tamamı bitince üzerine tek tip bir vernik sürülebilir; vernik ve koruma konusu ileride ayrı bir derste ele alınacak.

Modelleme pastası ve su ile inceltme nasıl kullanılır?

Modelleme pastası (modeling paste), akrilik polimere mermer tozu gibi katı dolgular eklenerek yapılan kalın ve opak bir macundur. Tek başına kuruduğunda beyaz ve serttir; boya ile karıştırılabilir ya da üzerine sonradan boya sürülebilir. Kalın kabartmalar, doku katmanları ve oyulup kazınabilen yüzeyler için kullanılır. Kalın katmanlarda çatlamayı önlemek için birkaç ince katman hâlinde uygulanması önerilir.

Akriliği inceltmek için su da kullanılabilir. Akriliğe ancak az miktarda su eklenebileceği, yoksa boya filminin zayıflayıp yapışmasını kaybedeceği sık duyulan bir uyarıdır. Golden Artist Colors'ın yaptığı testler ise, kendi boyalarının akrilik gesso üzerinde çok yüksek oranlarda suyla inceltildiğinde bile yapışma sorunu göstermediğini bildirir. Aynı üretici bu sonucun plastik, metal ya da cam gibi emici olmayan yüzeylerde geçerli olmadığını da belirtir. Çok seyreltilmiş katmanlarda boyanın dayanıklılığını artırmak için su yerine ya da suyla birlikte bir akrilik medium kullanmak, bağlayıcı oranını korumanın güvenli bir yoludur.

Uygulama

1. Malzeme: bir renk akrilik boya ve bir beyaz, elinde bulunan mediumlardan birkaçı (örneğin geciktirici, bir jel, parlak ve mat medium, modelleme pastası), astarlı bir karton ya da küçük bir tuval, bir spatula, fırçalar, küçük karıştırma kapları. Bir saatten az sürer.
2. Kartonu beş şeride böl ve ilk şeride boyayı hiçbir şey eklemeden sür; bu senin karşılaştırma şeridindir.
3. İkinci şeride geciktiricili boyayı sür ve bir dakika sonra fırçayla yüzeyde gezinerek ne kadar işlenebildiğini ilk şeritle karşılaştır.
4. Üçüncü şeride boyayı ağır bir jelle karıştırıp spatulayla sür ve doku izleri bırak. Dördüncü şeridi ikiye bölüp bir yarısına parlak, öbürüne mat medium karıştırılmış aynı boyayı sür.
5. Beşinci şeride modelleme pastasını ince bir kat hâlinde sür, kuruduğunda üzerine boya sür ya da yüzeyi bir aletle kazı. Kuruduktan sonra beş şeridi ışığa farklı açılardan tutarak karşılaştır.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Tek bir boyanın on farklı dokusu, büyük ölçüde mediumlardan gelir. Geciktirici kurumayı yavaşlatarak yumuşak geçişlere zaman kazandırır; jeller boyayı kalınlaştırıp saydamlaştırarak impasto ve sır katmanları mümkün kılar; parlak ve mat mediumlar yüzeyin parlaklığını ve dolayısıyla koyu renklerin derinliğini ayarlar; modelleme pastası kabartma ve doku verir. Mediumların çoğu pigmentsiz akrilik polimer olduğu için boyanın yapısını bozmaz. Oranlar için en güvenilir rehber üreticinin kendi teknik önerileridir; ve su ile inceltmenin sınırları, yaygın uyarıların öne sürdüğünden daha geniş olabilir.

Ödevde beş medium ile bir test kartı yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Beş medium ile test kartı yap.

1. Bir kartonu beş bölüme ayır ve her bölümün başına kullanacağın mediumun adını yaz.
2. Her bölümde aynı rengi, farklı bir mediumla karıştırılmış olarak sür; bir bölümü mediumsuz karşılaştırma şeridi olarak bırak.
3. Her bölümün yanına mediumun boyanın kuruma süresini, kıvamını, saydamlığını ve parlaklığını nasıl değiştirdiğini yaz.
4. Kartın bir köşesinde bir ten geçişini bir kez geciktiricisiz, bir kez geciktiriciyle boya ve iki geçişi karşılaştır.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Her medium üreticinin önerdiği oranlara yakın kullanıldı mı; sonuçlar karşılaştırılabilir mi?
• Değer (Ton): Aynı koyu renk parlak ve mat yarıda kaç basamak farklı göründü, yazdın mı?
• Bitmişlik ve Sunum: Her şeridin başında mediumun adı, yanında gözlemin var mı?
• Hangi medium, çalışma biçimine en çok katkı sağlayacak gibi görünüyor?

Kendini sına

1. Geciktirici ne işe yarar?

• A) Boyayı daha hızlı kurutur.
• B) Boyayı daha uzun süre ıslak ve işlenebilir tutar.
• C) Boyayı opaklaştırır.
• D) Boyaya kabartma verir.

2. Jel medium boyaya ne yapar?

• A) Kalınlaştırır ve saydamlaştırır.
• B) Tamamen opaklaştırır.
• C) Suda çözünür hâle getirir.
• D) Rengini değiştirir.

3. Mat bir yüzey koyu renkleri nasıl gösterir?

• A) Daha derin ve doygun.
• B) Hiç değiştirmez.
• C) Biraz daha açık ve tebeşirimsi.
• D) Tamamen siyah.

4. Modelleme pastası neden birkaç ince katman hâlinde uygulanır?

• A) Daha hızlı bitmesi için.
• B) Rengini korumak için.
• C) Daha parlak olması için.
• D) Kalın katmanların kururken çatlamasını önlemek için.

5. Golden Artist Colors'ın su ile inceltme testleri neyi gösterdi?

• A) Akriliğe hiç su eklenmemesi gerektiğini.
• B) Akrilik gesso üzerinde yüksek oranlarda su ile inceltmenin bile yapışma sorunu yaratmadığını.
• C) Suyun boyayı parlaklaştırdığını.
• D) Sonuçların her yüzeyde aynı olduğunu.

Cevaplar

1. B — Suyun buharlaşmasını yavaşlatır; fazlası yüzeyi yapışkan bırakabilir.
2. A — Kuruyunca şeffaflaşan polimer rengi seyreltir ve hacim verir.
3. C — Saçılan ışık koyu renkleri açar; parlak yüzey ise derinleştirir.
4. D — Birkaç ince katman, her biri kurutularak, çatlamayı önler.
5. B — Üretici bu sonucun emici olmayan yüzeylerde geçerli olmadığını da belirtir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı rengin mediumsuz, geciktiricili, ağır jelli, parlak ve mat mediumlu ve modelleme pastalı beş şeridi yan yana.
• Özgün fotoğraf: aynı koyu rengin parlak ve mat yüzeyde, ışığa farklı açılardan tutulmuş hâlleri.
• Özgün şema: bir sır katmanının kesiti; bol jelle seyreltilmiş saydam bir rengin alttaki katmanı renklendirmesi.
• Özgün fotoğraf: geciktiricisiz ve geciktiricili iki ten geçişi yan yana.

Sonraki derse köprü

Bu derste geciktiricinin akriliğin kurumasını yavaşlattığını gördük. Sonraki derste kurumayı yönetmenin öteki yollarına geçiyoruz: paletteki boyayı saatlerce ıslak tutmanın, çalışmayı küçük bölgelere ayırmanın ve hızlı kurumayı bir avantaja çevirmenin yollarını göreceğiz.