Proje: Suluboya manzara

Öğrenme hedefi

Bir suluboya manzarayı planlamadan bitirmeye kadar kendi başına tamamlayabileceksin. Bir konuyu seçip küçük eskizlerle kompozisyonunu ve değer düzenini kurabilecek, beyazlarını ve paletini baştan belirleyebilecek, laviyi, ıslak üzerine ıslak tekniğini, katmanlamayı ve beyazı koruma yöntemlerini doğru sırayla uygulayabilecek, resmin odak noktasını keskin kenarlar ve güçlü değer farklarıyla belirginleştirebilecek ve bir suluboyanın ne zaman bittiğine bilinçli olarak karar verebileceksin.

Kanca

Baştan sona bir suluboya manzara.

Bu modülde suluboyanın parçalarını tek tek öğrendik: kâğıdı ve fırçayı seçmeyi, lekesiz bir lavi sürmeyi, ıslak kâğıtta rengi akıtmayı, kuru kâğıtta keskin kenar çekmeyi, katmanları üst üste koymayı, beyazları korumayı ve bir ağacı, bir gökyüzünü, bir göl yüzeyini az darbeyle kurmayı. Bir resim ise bu parçaların toplamından fazlasıdır. Hangi tekniği ne zaman kullanacağını, hangi alanı önce, hangisini en son boyayacağını ve ne zaman fırçayı bırakacağını bilmek gerekir. Suluboyada sıra hatası affedilmez: yanlış anda sürülen bir katman, korunmamış bir beyaz ya da fazla dokunulmuş bir lavi, çoğu zaman geri alınamaz. Bu proje, bütün bu kararları tek bir manzarada, baştan sona vermeyi hedefler.

Bağlam

Thomas Girtin, Turner'la aynı kuşaktan bir İngiliz suluboyacıydı ve genç yaşta öldü. 1800'de yaptığı Chelsea'deki Beyaz Ev (The White House at Chelsea) bugün Tate'in koleksiyonundadır. Kurşun kalem üzerine suluboyayla, sıralı çizgili (laid) bir kâğıda yapılmış bu resim, Thames nehrini, karşı kıyıdaki Battersea'yi ve alçak, geniş bir gökyüzünü gösterir. Kıyıdaki beyaz ev, resmin odağıdır ve neredeyse hiç boyanmamış kâğıtla kurulmuştur. Tate, Girtin'in kullandığı bitkisel kökenli pigmentlerin ışığa karşı çok hassas olması nedeniyle eseri yalnızca nadiren sergiler.

Resim bu projenin bütün aşamalarını bir arada gösterir. Geniş bir gökyüzü ve su, sakin, birleşik lavilerle kurulmuştur; uzak kıyı ve binalar yumuşak ve serin tonlarla geri çekilir; beyaz ev ise çevresindeki koyu değerlerle karşıtlık kurarak en parlak nokta olarak öne çıkar. Beyazın baştan planlanması, lavilerin sırası ve odak noktasının seçimi, bu resmin sadeliğinin arkasındaki kararlardır. Aynı zamanda eserin sergileme koşulları, 3.2 modülünde konuştuğumuz ışık haslığının bir tablonun ömrünü nasıl belirleyebildiğini de hatırlatır.

Ana anlatım

Başlamadan önce neler planlanır?

Bir suluboya manzaranın büyük kısmı, fırça kâğıda değmeden önce belirlenir. İlk adım konu seçimidir. Yerinde çalışabileceğin bir manzara, bir park, bir kıyı, bir tepe ya da kendi çektiğin bir fotoğraf iyi bir başlangıçtır. Konuda üç öğenin, gökyüzünün, suyun ya da açık bir alanın ve ağaçların ya da yapıların bulunması, önceki derslerde çalıştığın teknikleri bir arada kullanmana izin verir. Çok ayrıntılı ve kalabalık bir sahne yerine, birkaç büyük biçimden oluşan sade bir sahne seçmek, ilk projede daha iyi sonuç verir.

Yerinde mi, fotoğraftan mı çalışacağın da bu aşamada verilen bir karardır. Yerinde çalışmak ışığı, havayı ve renkleri doğrudan gözlemlemeni sağlar, ama zaman ve ışık seni sınırlar; bu durumda projeyi daha küçük bir kâğıtta ve daha kısa bir sürede tamamlamayı planla. Fotoğraftan çalışmak sana zaman kazandırır, ama fotoğraf gölgeleri koyulaştırır ve renkleri bastırabilir. İkisini birleştirmek, yani yerinde küçük bir renk notu alıp resmi evde fotoğrafın yardımıyla bitirmek, iki yolun avantajlarını birleştiren bir seçenektir.

İkinci adım küçük eskizlerdir. Kompozisyon derslerinde gördüğün küçük resimleri, birkaç santimetrelik dikdörtgenler içinde, sahnenin farklı kırpılışlarını deneyerek çiz. Ufuk çizgisinin yüksekliğini, gökyüzü ile toprağın oranını ve odak noktasının yerini bu eskizlerde belirle. Ardından en iyi eskizi seçip onu yalnızca üç basamakla, kâğıdın beyazı, bir ara gri ve en koyu leke olarak yeniden çiz; bu senin değer eskizindir. Bu eskizde beyaz kalan alanlar, resmin beyaz planıdır; koyu kalan alanlar ise en son boyanacak en koyu değerlerdir.

Planın son parçası rengi sınamaktır: kâğıdının bir kenarında ya da ayrı bir parçada, birkaç dakikada, ana renk alanlarını kaba lekeler olarak dene. Bu eskizde paletini de belirle. Dört tüpü geçmeyen bir palet, örneğin ultramarin, sarı okra, yanık sienna ve bir limon sarısı, resmin renklerini birbirine bağlar ve karışımları temiz tutar. Renk eskizi, büyük resimde hangi karışımları kullanacağını ve hangi alanın hangi renkle başlayacağını önceden gösterir.

Işığı da bu aşamada sabitle. Güneşin hangi yönden ve hangi yükseklikten geldiğine karar ver ve bunu değer eskizine küçük bir okla işaretle. Yerinde çalışıyorsan ışık saat saat değişir; sabah başladığın bir manzarada öğleden sonra gölgeler başka yöne düşer. Çalışma boyunca ilk seçtiğin ışığa sadık kalmak, gölgelerin ve parıltıların birbiriyle çelişmesini önler. Fotoğraftan çalışıyorsan, fotoğrafın ışığını olduğu gibi kabul etmek zorunda değilsin; değer eskizinde onu daha belirgin ya da daha yumuşak kurabilirsin.

Son hazırlık kâğıttır. Kâğıdı bir tahtaya bantla ya da gererek sabitle; bant ayrıca resmin çevresinde temiz, beyaz bir kenar bırakır. Kurşun kalemle yalnızca ana biçimleri, ufuk çizgisini ve beyaz kalacak alanların sınırlarını hafifçe çiz. Kalın ve ayrıntılı bir kurşun kalem çizimi, saydam suluboyanın altından görünür ve silindiğinde kâğıdın yüzeyini örseleyebilir.

İlk laviler hangi sırayla sürülür?

Suluboyada genel sıra, geniş alanlardan küçük alanlara ve açık değerlerden koyu değerlere doğru ilerler. Sıra beyazla başlar. Değer eskizinde boş bıraktığın küçük ve karmaşık alanlar, bir kayığın yelkeni, sudaki parıltılar ya da bir evin güneş alan duvarı, maskeleme sıvısıyla örtülür; sıvı kuruyana kadar başka bir şeye geçilmez. Daha geniş beyazları ise lavileri çevrelerinden dolaştırarak koruyacaksın.

İkinci adım, gökyüzü ve genellikle onunla birlikte suyun ilk lavisidir. Gökyüzü resmin en geniş alanıdır ve çoğu zaman ıslak üzerine ıslak ya da geçişli bir laviyle, tek seferde kurulur. Bulutları bu aşamada, lavi ıslakken kaldırarak ya da ıslakta bırakılan gri tonlarla ver. Su, gökyüzünün renklerini yansıttığı için, gökyüzünü bitirdikten hemen sonra aynı renklerle yatay bir laviyle başlatılabilir. Bu ilk laviler resmin genel ışığını ve havasını belirler.

Üçüncü adım, en uzak planlardır: uzaktaki tepeler, ağaç sıraları ya da binalar. Bu alanlar serin, açık ve yumuşak kenarlı olmalıdır. Gökyüzü tam kurumadan, saten evredeyken bırakılan bir uzak tepe çizgisi yumuşak bir kenar kazanır; gökyüzü kuruduktan sonra sürülen bir tepe çizgisi ise daha belirgin olur. Hangisini seçeceğin, uzak planın ne kadar geri çekilmesini istediğine bağlıdır.

Uzaklığı kurarken havanın kendisi de bir araçtır. Işık uzaktaki biçimlere ulaşana kadar havanın içinden daha uzun bir yol geçer; bu yüzden uzak tepeler gökyüzünün rengine yaklaşır, değerleri birbirine benzer ve renkleri sönükleşir. Buna hava perspektifi (atmospheric perspective) denir. Uzak planı karıştırırken gökyüzünde kullandığın mavinin bir miktarını karışıma katmak, uzak plana bu havayı verir ve onu gökyüzüyle aynı aileye bağlar.

Bu aşamanın sonunda resmi tamamen kurumaya bırakmak önemlidir. Aceleyle sonraki aşamaya geçmek, lavilerin birbirine akmasına ve geri akma lekelerine yol açar. Bu bekleme, resme uzaktan bakmak ve genel değer düzenini değer eskiziyle karşılaştırmak için de bir fırsattır.

Orta ve ön plan nasıl kurulur?

İlk laviler kuruduktan sonra orta planın ağaçlarına, yapılarına ve kıyı çizgilerine geçilir. Burada kuru kâğıt üzerinde çalışmak, biçimlere daha belirgin kenarlar verir. Ağaçları önceki derste çalıştığın gibi birkaç darbeyle kur: ışıklı yaprak kütlesi, gölgeli kütle ve gövde. Orta plandaki öğelerin uzak plandakilerden biraz daha koyu, daha sıcak ve daha keskin kenarlı olması, derinliği kurar.

Suyun yansımaları bu aşamada eklenir. Su lavisi tamamen kuruduysa, yansımaları hafifçe yeniden ıslatılmış bir alana bırakarak yumuşatabilir ya da kuru kâğıtta birkaç yatay darbeyle kırık bir yansıma verebilirsin. Yansıma çoğu zaman kaynağından bir basamak koyu ve biraz daha sönük durur. Kıyı çizgisinin suyla birleştiği yerde ince bir açık şerit bırakmak, su yüzeyinin düzlüğünü vurgular.

Ön plan, izleyiciye en yakın alandır; ama en çok ayrıntının burada toplanması gerekmez. Ön planı birkaç geniş, sıcak ve kararlı darbeyle vermek, izleyicinin gözünü resmin içine, odak noktasına doğru yönlendirir. Ön planda aşırı ayrıntı, gözü resmin kenarında takılı bırakabilir. Bir yolun, bir kıyının ya da bir çitin resmin içine doğru uzanan çizgisi, bu yönlendirmeye yardım eder.

Bu aşamada kenarları bilinçli olarak dağıt. Bütün biçimler aynı keskinlikte olursa resim düz ve kesik kesik görünür; bütünü yumuşak olursa bulanıklaşır. Odak noktasına yaklaştıkça kenarları sertleştir, resmin kenarlarına ve uzak planlara doğru yumuşat. Bir ağacın gövdesi odağa yakınsa keskin, bir çalılık kâğıdın köşesindeyse yumuşak kalabilir. Bu dağılım, izleyicinin gözünü, farkında olmadan, istediğin yere taşır.

Bu aşamada resme küçük bir figür eklemek istersen, onu bir ölçek ve yaşam işareti olarak düşün. Birkaç fırça dokunuşu yeterlidir: gövde için bir leke, baş için daha küçük bir leke. Figürün teni, açık ya da koyu, çevresindeki değerlere göre okunur; yeşil bir çayırın önünde açık bir ten parlak bir nokta, ışıklı bir gökyüzünün önünde koyu bir ten belirgin bir siluet olur. Bu karşıtlık, küçük figürü odak noktasının bir parçası yapabilir.

Son ayrıntılar ve bitirme kararı nasıl verilir?

Son aşamada resmin odak noktası güçlendirilir. Odak noktası, küçük eskizlerde seçtiğin, izleyicinin gözünün varmasını istediğin yerdir: Girtin'in resmindeki beyaz ev gibi. Burada en güçlü değer farklarını, en keskin kenarları ve en belirgin ayrıntıları topla. En koyu değerler, örneğin bir kapının gölgesi, bir ağacın altındaki koyu bölge ya da bir kayığın gövdesi, en son ve kuru kâğıtta, kararlı darbelerle sürülür.

Maskeleme sıvısını bu aşamada, boya tamamen kuruduktan sonra sök. Açığa çıkan beyazın kenarı resmin geri kalanına göre fazla keskin kaldıysa, nemli ve temiz bir fırçanın ucuyla sınırını birkaç yerde kır. Gerekirse kuru fırçayla suya parıltılar, kazıma ya da kaldırma ile son ışıklar ekle. Bu işlemler küçük ve seçici olmalıdır.

Bitirme kararı, suluboyanın en zor aşamalarından biridir. Fazla çalışılmış bir suluboya, saydamlığını ve tazeliğini kaybeder; üst üste gelen her dokunuş kâğıdın ışığından biraz daha çalar. Resmin bitip bitmediğine karar vermek için birkaç yol vardır. Resmi birkaç metre uzağa koyup bak; odak noktası okunuyor ve genel değer düzeni değer eskizine uyuyorsa, resim büyük olasılıkla bitmiştir. Bir fotoğrafını çekip griye çevir; değerlerin ayrışıp ayrışmadığını gör. Resmi bir gün bekletip taze gözle bak ve yalnızca büyük düzeni bozan birkaç şeyi düzelt.

Süreç boyunca bir kaza olabilir: bir lavi geri akabilir, bir renk beklenenden koyu kalabilir ya da maske söküldüğünde kâğıt hafifçe yırtılabilir. Suluboyada her kaza bir felaket değildir. Geri akmış bir leke bazen bir bulutun ya da bir ağaç kütlesinin içine alınabilir; fazla koyu kalmış bir alan, kuruduktan sonra ıslatılıp havluyla bastırılarak bir basamak açılabilir. Düzeltilemeyecek bir hata varsa, onu bir sonraki resim için not etmek ve bu resmi tamamlamak, yarıda bırakmaktan daha çok şey öğretir.

Bu projeyi bitirdiğinde, sürecin her aşamasının fotoğrafını çekmiş olman, ilerlemeni görmeni sağlar. Bu seviyenin sonundaki projede aynı konuyu iki farklı teknikle boyayacaksın; bu suluboya manzara, o iki eserden biri ya da onun için bir hazırlık olabilir.

Uygulama

1. Malzeme: A4 ya da daha büyük bir tabaka ağır suluboya kâğıdı; tahta ve bant; planlamada seçtiğin dörtlük palet; büyük ve küçük yuvarlak fırçalar; maskeleme sıvısı ve eski bir fırça; kâğıt havlu; su kapları. Toplam süre üç ile dört saat; iki oturuma bölünebilir.
2. Planlama, yaklaşık yarım saat: konunu seç, en az dört küçük kompozisyon eskizi çiz, birini seçip değer eskizine çevir, ardından paleti bir kâğıt parçasında dene. İlk fotoğrafı çek.
3. Hazırlık, yaklaşık on beş dakika: kâğıdı tahtaya bantla, ana biçimleri ve beyaz alanların sınırlarını hafifçe çiz, parıltıları ve küçük beyaz alanları maske sıvısıyla ört, kurumasını bekle.
4. İlk laviler, yaklaşık kırk beş dakika: gökyüzünü ve suyu tek seferde kur, bulutları kaldır, uzak planları ıslakta ya da gökyüzü kuruduktan sonra ekle. Resmi tamamen kurut ve ikinci fotoğrafı çek.
5. Orta ve ön plan, yaklaşık bir saat: orta plandaki ağaçları ve yapıları kuru kâğıtta, birkaç darbeyle kur; yansımaları ekle; ön planı geniş ve sıcak darbelerle ver; istersen ölçek için küçük bir figür yerleştir. Üçüncü fotoğrafı çek.
6. Ayrıntı ve bitirme, yaklaşık yarım saat: en koyu değerleri ve keskin kenarları odak noktasında topla, maskeyi sök, gerekirse parıltılar ekle. Resmi uzaktan ve griye çevrilmiş bir fotoğrafta kontrol et.
7. Bitirme kararı: resmi bir gün beklet, taze gözle bak, yalnızca büyük düzeni bozan hataları düzelt ve bitmiş resmin fotoğrafını çek.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir suluboya manzara, doğru sırayla verilmiş kararların toplamıdır. Önce kompozisyon, değer ve beyazlar küçük eskizlerle planlanır ve palet sınırlanır. Sonra geniş ve açık alanlar, gökyüzü ve su, ilk lavilerle kurulur; uzak planlar yumuşak ve serin tutulur. Kuruyan lavilerin üzerine orta ve ön plan daha koyu, sıcak ve keskin kenarlı katmanlarla eklenir. En son odak noktası en güçlü değerlerle ve ayrıntılarla belirginleştirilir ve resim fazla çalışılmadan bırakılır. Girtin'in beyaz evi, bu sıranın sonunda boyasız bırakılmış bir kâğıt parçasının bile bütün bir resmin ışığını taşıyabildiğini gösterir.

Ödevde suluboya manzara projeni tamamlayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Suluboya manzara projesini tamamla.

1. Kendi seçtiğin bir manzarayı, planlama aşamasından bitirmeye kadar bu dersteki sırayla boya.
2. Planlama aşamasının küçük kompozisyon eskizlerini, değer eskizini ve renk eskizini sakla.
3. İlk laviler, orta ve ön plan ve bitirme aşamalarından sonra birer fotoğraf çek; toplam en az dört süreç fotoğrafı olsun.
4. Bitmiş resmin yanına, odak noktanı, kullandığın paleti ve bir sonraki suluboyanda farklı yapacağın bir şeyi anlatan kısa bir not yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Odak noktası açıkça okunuyor mu; ön plan gözü resmin içine yönlendiriyor mu?
• Değer (Ton): Bitmiş resim, değer eskizindeki üç değerli düzene uyuyor mu; gri fotoğrafta da okunuyor mu?
• Teknik ve Malzeme: Laviler lekesiz mi; katmanlar kuruduktan sonra mı eklendi; beyazlar korundu mu?
• Bitmişlik ve Sunum: Resim fazla çalışılmadan bırakıldı mı; süreç fotoğrafları ve not düzenli mi?

Kendini sına

1. Bir suluboya manzarada genel boyama sırası nedir?

• A) Koyu ve küçük alanlardan açık ve geniş alanlara.
• B) Geniş ve açık alanlardan küçük ve koyu alanlara.
• C) Ön plandan arka plana.
• D) Rastgele.

2. Değer eskizinde beyaz kalan alanlar neyi gösterir?

• A) Resmin beyaz planını, yani boyanmadan korunacak alanları.
• B) En koyu gölgeleri.
• C) Boyanacak ilk alanları.
• D) Kâğıdın kenarlarını.

3. Uzak planlar nasıl boyanmalıdır?

• A) Sıcak, koyu ve keskin kenarlı.
• B) Siyahla.
• C) En son ve en çok ayrıntıyla.
• D) Serin, açık ve yumuşak kenarlı.

4. En koyu değerler ve keskin kenarlar hangi aşamada eklenir?

• A) İlk lavide.
• B) Planlama aşamasında.
• C) Son aşamada, kuru kâğıtta.
• D) Gökyüzüyle birlikte.

5. Bir suluboyanın bitip bitmediğine karar vermenin bir yolu nedir?

• A) Bütün kâğıdı boyayla doldurmak.
• B) Resmi uzaktan ve griye çevrilmiş bir fotoğrafta kontrol etmek.
• C) Her alana ikinci bir katman sürmek.
• D) Resme hiç bakmadan bırakmak.

Cevaplar

1. B — Açık değerler önce, koyular sonra gelir; suluboyada koyu bir alan açılamaz.
2. A — Beyaz planı, laviler başlamadan önce belirlenir.
3. D — Serinlik, açıklık ve yumuşak kenar uzaklığı anlatır.
4. C — En koyu ve en keskin olanlar en sona bırakılır.
5. B — Odak okunuyor ve değerler ayrışıyorsa resim büyük olasılıkla bitmiştir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: bir manzaranın dört küçük kompozisyon eskizi, seçilen eskizin üç değerli hâli ve küçük renk eskizi.
• Özgün fotoğraf: aynı suluboya manzaranın dört aşaması yan yana; ilk laviler, orta plan, ön plan ve bitmiş hâl.
• Özgün fotoğraf: bitmiş manzaranın renkli ve griye çevrilmiş hâlleri.

Sonraki derse köprü

Suluboya modülü, saydamlığın ve kâğıdın ışığının üzerine kurulu bir manzarayla kapanıyor. Sonraki modülde aynı zamk bağlayıcılı ailenin örtücü üyesine geçiyoruz: suluboyaya benzeyen ama mat ve düz alanlar veren bu boyanın neyi farklı yaptığını ve neden uzun süre illüstrasyon ve tasarım işlerinin gözde boyası olduğunu soracağız.