Düz ve geçişli lavi

Öğrenme hedefi

Suluboyanın en temel iki tekniğini uygulayabileceksin: bir alanı tek, eşit bir tonla kaplayan düz laviyi ve bir tondan ötekine ya da koyudan açığa yumuşakça geçen geçişli laviyi. Kâğıdın eğimini, boncuğu, yeterli boya hazırlamayı ve tek geçişte çalışmayı kullanarak lekesiz bir lavi elde edebilecek; geri akma ve çiçeklenme gibi lekelerin nedenini açıklayabilecek ve bunları önleyebileceksin.

Kanca

Pürüzsüz bir gökyüzü nasıl boyanır?

Suluboyaya yeni başlayan biri, bir gökyüzünü boyamak için fırçayı mavi boyaya batırır ve kâğıdın üst kısmına sürmeye başlar. Birkaç fırça darbesinden sonra boya azalır, yeniden fırçayı batırır, devam eder. Kuruduğunda gökyüzü, fırça izleriyle, koyu kenarlı lekelerle ve açık koyu şeritlerle doludur. Oysa aynı mavi, aynı kâğıt ve aynı fırçayla, kusursuz bir tonla ya da ufka doğru yumuşakça açılan bir gökle kaplanmış bir alan elde etmek mümkündür. Fark, boyanın kendisinde değil, suyun nasıl yönetildiğindedir.

Bağlam

Londra'daki Tate, İngiliz ressam J. M. W. Turner'ın 1842 tarihli Mavi Rigi, Gün Doğumu (The Blue Rigi, Sunrise) adlı suluboyasını saklar. Tate eseri 2007'de, halktan toplanan bağışların da katıldığı bir kampanyayla satın aldı. Suluboya, İsviçre'deki Rigi dağını, güneşin henüz doğmadığı, gecenin serin karanlığının dağılmaya başladığı anda gösterir.

Turner bu sahneyi, birbirinin üzerine ve birbirinin içine akan ince ayarlı mavi lavilerle kurdu. Gökyüzü ile gölün yüzeyi, sert kenarlar olmadan birbirine geçer; dağın siluet biçimi bile, keskin bir çizgiyle değil, lavinin değişen yoğunluğuyla belirir. Tablo, düz ve geçişli lavinin yalnızca bir başlangıç alıştırması olmadığını, en ustalıklı suluboyaların da temel yapı taşı olabildiğini gösterir.

Ana anlatım

Düz lavi nasıl yapılır?

Düz lavi (flat wash), bir alanı baştan sona aynı değerde ve aynı renkte, fırça izi göstermeden kaplayan bir boya katmanıdır. Bunu yapmanın sırrı, boyayı fırça darbeleriyle değil, akan bir su kenarıyla taşımaktır.

Önce kâğıdı hafifçe eğ. Tahtayı arkasından bir kitapla yükseltmek, yaklaşık on beş ile otuz derece arası bir eğim verir. Bu eğim, yerçekiminin boyayı aşağı doğru çekmesini sağlar. Fırçanı bol boyayla doldur ve alanın üst kenarı boyunca yatay bir darbe çek. Darbenin alt kenarında, boyanın toplandığı ince bir su şeridi oluşur; buna boncuk (bead) denir. Bir sonraki darbeyi, bu boncuğa hafifçe değecek biçimde hemen altına çek. Boncuk aşağı doğru iner ve her darbe bir öncekiyle kesintisiz birleşir.

Lavi boyunca boncuğun hiç kurumamasına dikkat et. Boncuk kurursa, bir sonraki darbe kurumuş bir kenarla karşılaşır ve bir çizgi bırakır. Bu yüzden lavi başlamadan önce, bütün alan için yetecek kadar boyayı bir kapta hazırlamak önemlidir; lavinin ortasında boya karıştırmaya durmak, çoğu zaman bir şerit bırakır. Alanın sonuna gelince, fırçanı hafifçe sıkıp neredeyse kuru hâle getir ve alttaki boncuğu fırçayla emerek al.

Geçişli lavi nasıl yapılır?

Geçişli lavi (graded wash), bir alanda koyudan açığa, açıktan koyuya ya da bir renkten başka bir renge yumuşakça geçen bir katmandır. Bir gökyüzü çoğu zaman tepede daha koyu, ufka doğru daha açıktır; geçişli lavi bunu tek geçişte kurmanın yoludur.

Tekniği düz laviyle aynıdır: eğik kâğıt, yatay darbeler, aşağı inen boncuk. Fark, her darbeden önce fırçadaki boyayı biraz seyreltmektir. İlk darbeyi yoğun boyayla çek. Sonra fırçayı temiz suya kısaca batır ve bir sonraki darbeyi çek; boncuk, yukarıdan gelen koyu boyayla fırçadaki açık karışımı birleştirir. Her darbede biraz daha su ekleyerek aşağı indiğinde, en altta neredeyse saf su kalır. Geçişin düzgün olması, her adımda benzer miktarda su eklemene bağlıdır; büyük sıçramalar bir şerit bırakır.

Aynı yöntemle iki renk arasında da geçiş yapabilirsin: üstte bir mavi, altta bir sarımsı turuncu. Mavi azalırken turuncu artar ve ortada ikisinin karıştığı bir bölge oluşur. Burada boyaların çıkarımsal karışımı devreye girer (3.1.07): tamamlayıcıya yakın iki renk ortada grimsi bir bant bırakabilir. Temiz bir geçiş için, ortada karışacak renkleri çemberde birbirine yakın seçmek bir yoldur.

Lekeler neden oluşur?

Lavideki lekelerin çoğu, suyun kontrolden çıkmasından doğar. Geri akma (backrun), henüz tam kurumamış bir lavinin içine daha ıslak bir su ya da boya aktığında oluşur. Fazla su, kurumakta olan boyayı iterek yayılır ve kenarı koyu, tüy gibi bir leke bırakır. Bu lekeler, İngilizcede biçimlerinden dolayı bazen «karnabahar» diye anılır. Aynı etki bilerek yaratıldığında çiçeklenme (bloom) adını alır ve bazı ressamlar onu doku için kullanır.

Geri akmanın en yaygın nedeni, lavinin sonunda alttaki boncuğu almayı unutmaktır. Boncuk, kuruyan lavinin içine geri akar. İkinci yaygın neden, yarı kurumuş bir laviyi düzeltmek için üzerine yeniden fırça sürmektir. Yarı kurumuş bir lavi ne tam ıslak ne tam kurudur; bu hâlde dokunulduğunda en çok leke veren andadır. Bir lavi kurumaya başladıysa, onu tamamen kurumaya bırakıp gerekirse üzerine ikinci bir katman sürmek, yarı ıslakken düzeltmeye çalışmaktan daha güvenlidir.

Lavi resimde nerede kullanılır?

Düz ve geçişli lavi, suluboyanın çoğu tekniğinin temelidir. Bir gökyüzü, durgun bir su yüzeyi, bir duvar ya da bir masa örtüsü çoğu zaman bir lavi ile başlar. Geçişli lavi, düz bir yüzeyin ışıktan uzaklaştıkça koyulaşmasını ya da yuvarlak bir biçimin dönüşünü göstermek için de kullanılır.

Bir portrede ya da figürde, ten çoğu zaman geniş bir ilk laviyle kurulur: alnın, yanakların ve boynun genel rengi tek, düzgün bir katmanla verilir; ayrıntılar sonra üzerine eklenir. Bu ilk lavinin lekesiz olması, yüzün geri kalanının temiz kalmasını sağlar. Koyu bir teni boyarken bu ilk katmanın yoğun ve doygun olması, sonraki katmanlara daha az yük bırakır; açık bir tende ise ilk lavi çoğu zaman çok seyrek tutulur ve ışıklar boyasız kâğıda bırakılır. Geçişli lavi ise yanağın ışıktan gölgeye dönüşünü tek geçişte göstermeye yarar.

Uygulama

1. Malzeme: 3.3.01'deki testten seçtiğin bir kâğıt (en az 300 g/m²), bir tahta ve arkasını yükseltecek bir kitap, geniş bir yuvarlak ya da yassı fırça, bir mavi ve bir sarı ya da turuncu, iki kap su, bir bez. Kâğıdı bantla tahtaya sabitle. Süre bir saat.
2. Kâğıda kurşun kalemle altı dikdörtgen çiz. Bir kapta, ilk dikdörtgen için yeterli mavi boyayı hazırla ve tahtayı eğ.
3. İlk dikdörtgene düz bir lavi yap: üst kenardan başla, boncuğu her darbede aşağı taşı, sonunda boncuğu neredeyse kuru fırçayla al.
4. İkinci dikdörtgene koyudan açığa geçişli bir lavi yap: her darbeden önce fırçaya biraz su ekle.
5. Üçüncü dikdörtgende maviden turuncuya iki renkli bir geçiş dene. Kalan dikdörtgenlerde aynı üç laviyi başka bir renkle tekrarla ya da hatalarını düzelterek yeniden dene.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Lekesiz bir gökyüzü, fırça darbelerinden değil, suyun bir kenar boyunca kesintisiz akmasından doğar. Kâğıdı eğmek, boncuğu kurutmadan aşağı taşımak, yeterli boyayı önceden hazırlamak ve tek geçişte bitirmek, düz bir laviyi mümkün kılar. Her darbede biraz su eklemek, bu laviyi koyudan açığa yumuşakça geçen bir gökyüzüne dönüştürür. Geri akma ve çiçeklenme ise, kurumakta olan bir laviye yeniden su ulaştığında ortaya çıkar. Turner'ın mavi dağı, bu temel tekniklerin ne kadar ince bir ustalığa dönüşebildiğini gösterir.

Ödevde altı lavi kartı yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Altı lavi kartı yap.

1. Altı küçük kart kes ya da bir kâğıdı altıya böl ve her birinin arkasına lavi türünü ve kullandığın renkleri yazacağın yer bırak.
2. İki kartta düz lavi, iki kartta tek renkli geçişli lavi, iki kartta iki renkli geçişli lavi yap.
3. Kartlardan birinde bilerek bir çiçeklenme yarat: lavi yarı kuruyken bir damla temiz su bırak ve sonucu gözlemle.
4. Kartların birinde bir yanağın ışıktan gölgeye dönüşünü gösteren küçük bir ten geçişi dene.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Düz lavilerde fırça izi ya da şerit var mı; geçişli lavilerde geçiş düzgün mü?
• Değer (Ton): Geçişli lavilerde koyudan açığa değer değişimi aşamalı mı, yoksa sıçramalı mı?
• Bitmişlik ve Sunum: Kartlar kenarları temiz ve arkaları etiketlenmiş biçimde mi hazırlandı?
• Hangi kartta geri akma oluştu ve nedenini bulabildin mi?

Kendini sına

1. Lavide «boncuk» nedir?

• A) Fırçanın ucundaki kıl.
• B) Eğik kâğıtta fırça darbesinin alt kenarında toplanan boya şeridi.
• C) Kurumuş bir boya lekesi.
• D) Boyanın tüpteki kapağı.

2. Düz lavide kâğıdı eğmenin amacı nedir?

• A) Kâğıdı daha hızlı kurutmak.
• B) Boyayı yukarı taşımak.
• C) Yerçekiminin boyayı aşağı doğru çekmesini sağlamak.
• D) Kâğıdı dalgalandırmak.

3. Geçişli lavide her darbeden önce ne yapılır?

• A) Fırçaya biraz su eklenir.
• B) Fırça kurutulur.
• C) Kâğıt ters çevrilir.
• D) Boyaya siyah eklenir.

4. Geri akma genellikle neden oluşur?

• A) Kâğıt çok kalın olduğu için.
• B) Boya çok koyu olduğu için.
• C) Fırça çok küçük olduğu için.
• D) Kurumakta olan bir laviye fazla su aktığı için.

5. Yarı kurumuş bir laviyi düzeltmenin en güvenli yolu nedir?

• A) Hemen üzerine yeniden fırça sürmek.
• B) Tamamen kurumasını bekleyip gerekirse ikinci bir katman sürmek.
• C) Üzerine su püskürtmek.
• D) Silgiyle silmek.

Cevaplar

1. B — Boncuğu kurutmadan aşağı taşımak, darbelerin kesintisiz birleşmesini sağlar.
2. C — Eğim, boncuğun her darbede bir sonraki darbeye kadar ıslak kalmasına yardım eder.
3. A — Her adımda benzer miktarda su eklemek, geçişi düzgün tutar.
4. D — En yaygın neden, lavinin sonunda boncuğun alınmamasıdır.
5. B — Yarı ıslak yüzey dokunulduğunda en çok leke veren hâlidir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: eğik bir tahtada düz lavi; alt kenarda aşağı inen boncuk yakından.
• Özgün şema: geçişli lavide her darbede fırçaya eklenen su miktarı ve ortaya çıkan değer basamakları.
• Özgün fotoğraf: bir geri akma lekesi ve onu doğuran fazla suyun yolu.

Sonraki derse köprü

Bu derste suyu sıkı bir kontrol altında tutarak lekesiz lavi yaptık. Sonraki derste bu kontrolü bilinçli olarak gevşetiyoruz: kâğıdı önce ıslatıp boyayı onun üzerine bırakınca renklerin nasıl kendi başlarına yayıldığını ve bu yayılmanın yumuşak geçişlere nasıl dönüştürülebildiğini göreceğiz.