Boya etiketini okumak

Öğrenme hedefi

Bir boya tüpünün etiketini baştan sona okuyabileceksin. Pigment kodlarından boyanın kaç pigmentten oluştuğunu anlayabilecek, ticari adın sonundaki «hue» ekinin ne anlattığını söyleyebilecek, ışık haslığı ve opaklık bilgilerini, fiyat serisini ve sağlık uyarılarını bulabilecek ve bu bilgileri kendi boyalarını seçmek ve karşılaştırmak için kullanabileceksin.

Kanca

Tüpün üzerindeki "PB29" ne demek?

Bir boya tüpünü eline al ve etiketine bak. Büyük harflerle yazılmış bir ticari ad görürsün: «Fransız Ultramarini», «Okyanus Mavisi» ya da sadece «Mavi». Onun altında ya da arkasında, çok daha küçük harflerle bir dizi harf ve sayı, küçük simgeler, bir seri numarası ve bazen bir uyarı metni vardır. Çoğumuz ticari adı okur, gerisini geçeriz. Oysa tüpün asıl hikâyesi o küçük yazılarda saklıdır: içinde gerçekten hangi toz var, kaç çeşit toz var, ışığa ne kadar dayanır, ne kadar örter, sağlığa bir riski var mı?

Bağlam

3.2.01'de Colour Index adlı uluslararası kod sistemini kısaca tanımış, PB29'un ultramarin mavisini gösteren bir kod olduğunu söylemiştik. Bu kodun iki katmanı vardır. Tüplerde gördüğümüz PB29 gibi kısa kod, sistemin «genel adı»dır (Generic Name): harfler pigment ailesini ve rengi, sayı da o ailedeki sırayı gösterir. P harfi pigmenti, ardından gelen B, R, Y, G, O, V, Br, Bk ve W harfleri ise sırasıyla maviyi, kırmızıyı, sarıyı, yeşili, turuncuyu, moru, kahverengiyi, siyahı ve beyazı anlatır.

Bu genel adın arkasında, pigmentin kimyasal yapısını tanımlayan beş haneli bir «yapı numarası» (Constitution Number) da bulunur; ultramarin için bu numara CI 77007'dir. Ressamların gündelik işinde çoğu zaman genel ad yeterlidir. Ama iki kodun varlığı, bu sistemin bir renk adı listesi değil, kimyasal maddelerin kaydı olduğunu gösterir. Etiketi okumak, bir rengin adını değil, tüpün içindeki maddeyi tanımaktır.

Ana anlatım

Pigment kodları neyi anlatır?

Bir etiketteki pigment kodlarının sayısı, boyanın kaç pigmentten oluştuğunu söyler. Tek bir kod, örneğin yalnızca PB29, tek pigmentli bir boyayı gösterir. Birden çok kod, örneğin PB29 ile PG7'nin yan yana yazılması, üreticinin iki pigmenti karıştırarak bir renk elde ettiğini anlatır.

Bu fark karışımda önemlidir. Tek pigmentli boyalar birbirine karıştırıldığında, karışıma giren pigment sayısı az kalır ve renkler daha temiz sonuç verebilir. Birden çok pigmentten yapılmış iki boyayı karıştırdığında ise karışıma dört ya da daha fazla pigment girebilir. Sıcak ve soğuk renkler dersinde (3.1.04) karşılaştığımız bulanıklaşma, farkında olmadan paletine üç ana rengi birden sokmanın bir yolu olabilir.

Aynı kod her zaman aynı boyayı garanti etmez. İki üreticinin PB29'u, pigment tanelerinin boyutu, boyadaki pigment miktarı ve eklenen dolgu maddeleri yüzünden farklı güçte ve farklı dokuda olabilir. Kod içindeki maddeyi, üreticinin kalite düzeyi ise o maddenin ne kadar iyi işlendiğini söyler.

«Hue» ne anlatır?

Bir boyanın ticari adının sonunda İngilizce «hue» kelimesi yazıyorsa, örneğin «Cadmium Red Hue», bu boya adındaki pigmenti içermez. Üretici, o rengin görünüşünü başka pigmentlerle taklit etmiştir. «Kadmiyum kırmızısı hue» adlı bir boya kadmiyum içermez; kadmiyum kırmızısına benzeyen başka pigmentlerden yapılır.

Hue boyalarının birkaç nedeni vardır. Bazen asıl pigment pahalıdır ve üretici daha ekonomik bir seçenek sunar. Bazen asıl pigment zehirlidir ve daha güvenli bir seçenek istenir. Bazen de asıl pigment ışıkta soluyordur; örneğin alizarin kırmızısı yerine, onun rengine benzeyen ama daha dayanıklı pigmentlerden yapılmış «alizarin kırmızısı hue» boyaları vardır.

Hue boyası kötü bir boya değildir; ama asıl pigmentten farklı davranabilir. Örtücülüğü, ışık haslığı ve karışımlardaki sonucu değişebilir. Bir hue boyası seçerken, etiketin arkasındaki pigment kodlarına bakarak içinde ne olduğunu öğrenmek, sonucu tahmin etmeye yardım eder.

Etiketteki diğer bilgiler nelerdir?

Pek çok etikette, 3.2.03'te gördüğümüz ışık haslığı derecesi yazılıdır: ASTM ölçeğinde I, II, III gibi bir Roma rakamıyla ya da üreticinin kendi yıldız veya artı işaretleriyle. Opaklık da genellikle küçük bir simgeyle gösterilir; örneğin dolu bir kare opak, boş bir kare şeffaf, yarı dolu bir kare yarı saydam bir boya anlamına gelebilir. Bu simgeler üreticiden üreticiye değişir; doğru anlamı için üreticinin kataloğundaki açıklamaya bakmak gerekir.

Birçok üretici boyalarını «seri» adı verilen fiyat gruplarına ayırır. Seri numarası genellikle pigmentin maliyetini yansıtır: toprak renkleri gibi ucuz pigmentler düşük serilerde, kobalt ya da kadmiyum gibi pahalı pigmentler yüksek serilerde yer alır. Seri numarası kaliteyi değil, maliyeti gösterir.

Sağlık uyarıları da etiketin bir parçasıdır. Amerika Birleşik Devletleri'nde sanat malzemeleri için ASTM D4236 adlı bir standart, kronik sağlık risklerinin etikette nasıl belirtileceğini düzenler. Aynı ülkede Sanat ve Yaratıcı Malzemeler Enstitüsü'nün (ACMI) verdiği iki mühür sık görülür: AP mühürü, ürünün bir toksikolog tarafından değerlendirilip çocuklar dahil insanlara zararlı miktarda madde içermediğinin onaylandığını; CL mühürü ise ürünün bilinen sağlık risklerine göre uygun uyarılarla etiketlendiğini gösterir. Başka ülkelerde farklı düzenlemeler geçerlidir; Türkiye'de ya da Avrupa'da satılan bir tüpte başka simgeler ve uyarılar görebilirsin. Sağlıkla ilgili bir uyarı gördüğünde, onu okumak ve bir sonraki derste ayrıntılandıracağımız güvenlik önlemlerini uygulamak gerekir.

Etiket bilgisi ten karışımlarında nasıl işe yarar?

Ten tonlarını karıştırırken en sık kullanılan pigmentler toprak renkleridir: doğal sarı okra genellikle PY43, kırmızı demir oksit PR101 koduyla gösterilir. Bu pigmentler tek pigmentli, ucuz, ışığa dayanıklı ve karışımlarda öngörülebilirdir. Etiketinde tek bir toprak pigmenti kodu olan boyaları seçmek, farklı tenler için kurduğun karışımları tekrarlanabilir kılar.

Bir tenin kırmızısını ya da pembeliğini kurarken kullandığın kırmızının etiketine özellikle dikkat et. Önceki derste solan lakelerin portreleri nasıl değiştirdiğini gördük; tende kırmızının kaybı, yanağı soluklaştırır, dudağı grileştirir, sıcak bir teni kül rengine yaklaştırır. Etiketi okumak, rengini sevdiğin bir boyanın, sevdiğin kadar dayanıklı olup olmadığını öğrenmenin yoludur.

Etiket bilgisi bir karışım tarifini de kalıcı kılar. «Biraz okra, biraz kırmızı» yerine «PY43 iki ölçü, PR101 bir ölçü, titanyum beyazı üç ölçü» yazılmış bir tarif, başka bir markanın tüpüyle bile yeniden kurulabilir; çünkü tarif ticari ada değil, pigmente dayanır. Sık boyadığın her ten için bir temel tarifi pigment koduyla deftere geçirmek, bir portreye haftalar sonra döndüğünde ya da bir tüp bitip yenisini aldığında aynı tene yeniden ulaşmayı sağlar.

Uygulama

Bu kısa denemede, tüplerinin ön yüzündeki adların arkasında ne kadar farklı içerikler bulunduğunu göreceksin.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Tüpün üzerindeki «PB29» ne demek? Bu, tüpün içindeki pigmentin Colour Index'teki genel adıdır: ultramarin mavisi. Ama etiket bundan fazlasını anlatır: kaç pigment olduğunu, adın bir taklit olup olmadığını gösteren «hue» ekini, ışık haslığını, opaklığı, fiyat serisini ve sağlık uyarılarını. Bir etiketi okumak, rengin adına değil, içeriğine bakmaktır. Bu bilgi, özellikle tenler gibi dikkatle kurulan karışımlarda, tekrarlanabilir ve dayanıklı sonuçlar almanın ilk adımıdır.

Ödevde kendi boyalarının etiket tablosunu çıkaracaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Kendi boyalarının etiket tablosunu çıkar.

1. Elindeki bütün boyaları bir masaya diz ve her birinin etiketini oku.
2. Bir tablo hazırla: ticari ad, pigment kodları, pigment sayısı, «hue» olup olmadığı, ışık haslığı, opaklık ve seri numarası.
3. Etikette bulamadığın bilgileri üreticinin kataloğundan tamamla ve kaynağını not et.
4. Tablonun altına, ten karışımlarında kullandığın boyaların tek pigmentli olup olmadığını ve ışık haslığı derecelerini ayrıca yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Kodlar ve dereceler tahminle değil, etiketten ya da üreticinin kataloğundan mı yazıldı?
• Bitmişlik ve Sunum: Tablo, tek pigmentli ve karışım boyaları bir bakışta ayırt ediyor mu?
• Kompozisyon: Tablo sütunları, karşılaştırma yapmayı kolaylaştıracak bir sırayla mı düzenlendi?
• Etiketleri okurken hangi bilgi seni en çok şaşırttı?

Kendini sına

1. Bir etikette iki pigment kodu görmek ne anlatır?

• A) Boya iki pigmentin karışımıdır.
• B) Boya iki kat daha pahalıdır.
• C) Boya iki kat daha dayanıklıdır.
• D) Boya zehirlidir.

2. «Cadmium Red Hue» adlı bir boya ne içerir?

• A) Saf kadmiyum kırmızısı.
• B) İki kat kadmiyum.
• C) Kadmiyum kırmızısına benzeyen, ama kadmiyum içermeyen başka pigmentler.
• D) Yalnızca bağlayıcı.

3. Seri numarası neyi gösterir?

• A) Boyanın kalitesini.
• B) Boyanın ışık haslığını.
• C) Boyanın opaklığını.
• D) Boyanın maliyet grubunu.

4. ACMI'nin AP mühürü neyi gösterir?

• A) Ürünün bir toksikolog tarafından değerlendirilip zararlı miktarda madde içermediğinin onaylandığını.
• B) Boyanın ışığa çok dayanıklı olduğunu.
• C) Boyanın opak olduğunu.
• D) Boyanın ucuz olduğunu.

5. Ten karışımlarında tek pigmentli toprak renkleri neden yararlıdır?

• A) Çok parlak oldukları için.
• B) Öngörülebilir, dayanıklı ve tekrarlanabilir karışımlar verdikleri için.
• C) Işıkta soldukları için.
• D) Şeffaf oldukları için.

Cevaplar

1. A — Pigment kodlarının sayısı, boyadaki pigment sayısını gösterir.
2. C — «Hue» eki, adındaki pigmentin rengini taklit eden bir boyayı anlatır.
3. D — Seri numarası maliyeti gösterir; kaliteyi ya da dayanıklılığı değil.
4. A — CL mühürü ise bilinen risklere göre uygun uyarılarla etiketlendiğini gösterir.
5. B — PY43 ve PR101 gibi toprak pigmentleri ucuz, ışığa dayanıklı ve karışımlarda öngörülebilirdir.

Referans görseller

• Özgün şema: bir boya tüpünün önü ve arkası; ticari ad, pigment kodları, ışık haslığı, opaklık simgesi, seri numarası ve sağlık uyarısı etiketlenmiş.
• Özgün fotoğraf: aynı ticari adı taşıyan, ama farklı pigment kodlarına sahip iki tüp ve yan yana sürülmüş lekeleri.
• Özgün şema: bir «hue» boyası ile asıl pigmentli boyanın etiketleri ve içerikleri karşılaştırmalı.

Sonraki derse köprü

Bu derste etiketlerin sağlık uyarıları da taşıdığını gördük. Sonraki derste bu uyarıların arkasındaki soruya dönüyoruz: tarih boyunca ressamlar boyalarından zehirlendi mi, ve bugün bir atölyeyi hangi alışkanlıklarla güvenli tutabiliriz?