Işık haslığı, opaklık, şeffaflık

Öğrenme hedefi

Bir boyanın rengi kadar, o rengin zamanla ne kadar dayanacağını ve alttaki katmanı ne kadar örteceğini de hesaba katarak pigment seçebileceksin. Işık haslığının ne olduğunu ve nasıl derecelendirildiğini açıklayabilecek, ışıkta solan kaçak pigmentleri tanıyabilecek, opak ve şeffaf boyaların farkını gösterebilecek ve kendi boyalarının bu özelliklerini sınayan bir test kartı hazırlayabileceksin.

Kanca

Tablonuz 20 yıl sonra solacak mı?

Bitirdiğin bir resmi duvara astığını düşün. Her gün pencereden gün ışığı vuruyor. Yirmi yıl sonra resme bakan biri, senin gördüğün renkleri mi görecek? Belki. Ama belki de bir yüzdeki pembelik solmuş, bir gün batımının kırmızısı kaybolmuş, mor bir duvar maviye dönmüş olacak. Bu, resmi yaparken hiç görmediğin, ama resmin kaderini belirleyen bir özelliktir. Bir boyanın rengini tüpten bakarak görebilirsin; dayanıklılığını ise ancak bilerek ya da sınayarak öğrenebilirsin.

Bağlam

Amsterdam'daki Van Gogh Müzesi, Vincent van Gogh'un 1888'de Arles'da yaptığı Yatak Odası (De slaapkamer) tablosunun ilk versiyonunu saklar. Aynı yıl Theo'ya gönderdiği mektuplardan birinde ressam, odanın duvarlarını soluk mor diye anlatır. Bugün tabloya bakan biri ise mavi duvarlar görür.

Müzenin koruma uzmanlarının yaptığı araştırma bu farkın nedenini ortaya koydu. Van Gogh duvarları ve kapıları bir kobalt mavisiyle karıştırdığı kırmızı bir lake pigmentle, koşnil kırmızısıyla boyamıştı. Koşnil kırmızısı ışığa karşı dayanıksızdır ve zamanla soldu; karışımdaki kırmızı kaybolunca geriye mavi kaldı. Bir önceki dersten hatırlayacağın gibi (3.2.02), bu tür kırmızı lakelerin bir kısmı ressamların kendi yaşamları içinde ya da hemen sonrasında solmaya başlamıştı. Yatak Odası, bir pigmentin ışık haslığının bir tablonun renklerini nasıl kalıcı olarak değiştirebileceğinin somut bir örneğidir.

Ana anlatım

Işık haslığı nedir ve nasıl ölçülür?

Işık haslığı (lightfastness), bir pigmentin ışığa, özellikle güneş ışığına ve morötesi ışığa maruz kaldığında rengini ne kadar koruduğudur. Işık, bazı pigmentlerin moleküllerini zamanla parçalar; bu pigmentler zamanla açılır, koyulaşır ya da başka bir renk tonuna kayar. Toprak renkleri ve bazı mineral pigmentler bu etkiye karşı çok dayanıklıdır; bazı organik boyarmaddelerden yapılan lakeler ise hızla etkilenebilir.

Işık haslığını ölçmek için standart testler kullanılır. Amerikan standart kuruluşu ASTM'nin sanatçı boyaları için geliştirdiği bir test yönteminde, boya örnekleri güneş ışığına ya da onu taklit eden yapay ışığa belirli bir süre maruz bırakılır ve renk değişimi ölçülür. Sonuç, I'den V'e kadar bir ölçekle derecelendirilir: I mükemmel, II çok iyi ışık haslığını gösterir; III, IV ve V giderek daha fazla solmayı anlatır. Bazı üreticiler bunun yerine, bir dizi mavi boyalı yün kumaşın solmasına göre kurulan ve 1'den 8'e kadar giden Mavi Yün Ölçeği'ni (Blue Wool Scale) kullanır; burada 8 en iyi, 1 en kötü dayanıklılığı gösterir.

Bu derecelendirmeler, boya tüplerinin ya da üretici kataloglarının üzerinde bulunabilir. Onları okumayı bir sonraki derste ayrıntılı olarak işleyeceğiz. Şimdilik bilmen gereken şu: kalıcı olmasını istediğin bir çalışmada, ışık haslığı yüksek dereceli pigmentleri tercih etmek, renklerin yıllar sonra da senin gördüğüne yakın kalmasını sağlar.

Kaçak pigmentler neden sorun yaratır?

Işıkta hızla solan pigmentlere kaçak pigment (fugitive pigment) denir. Bu pigmentler, resim yapılırken çoğu zaman diğerlerinden farklı görünmez; hatta bazıları çok parlak ve çekicidir. Sorun, zaman içinde ortaya çıkar ve genellikle geri döndürülemez.

Kaçak bir pigment tek başına kullanıldığında solar; ama bir karışımın içinde kullanıldığında durum daha sinsidir. Yatak Odası'ndaki mor, bir mavi ile kaçak bir kırmızının karışımıydı; kırmızı solunca karışım başka bir renge dönüştü. Aynı şey tenlerde de olur. İngiliz portre ressamı Joshua Reynolds, bir dönem modellerinin tenini kırmızı lake pigmentlerle boyadı. Wallace Collection'ın açıklamasına göre bu pigmentler hızla soldu ve Reynolds'un pek çok portresi bu yüzden bugün soluk yüzlü görünür. Reynolds, portrelerinin solmaya başladığını görünce tekniğini değiştirdi ve tenlerde vermilyon gibi daha dayanıklı kırmızılara yöneldi.

Bu örnekler, özellikle ten tonlarında ışık haslığının neden önemli olduğunu gösterir. Açık bir tenin pembeliğini ya da koyu bir tenin kızıl alt tonunu kuran kırmızı ne kadar dayanıksızsa, yüz yıllar içinde o kadar solgun, grimsi ya da sarımsı görünebilir. Tenlerde kullanılan kırmızıların ışık haslığını kontrol etmek, bir portrenin kişinin tenini yıllar sonra da doğru göstermesinin bir koşuludur.

Opak ve şeffaf boyalar nasıl ayrılır?

Bir boyanın opaklığı (opacity), alttaki yüzeyi ya da katmanı ne kadar örttüğüdür. Opak bir boya, ince bir katmanda bile altını gizler; şeffaf (transparent) bir boya ise ışığın geçmesine izin verir ve alttaki katmanı ya da kâğıdın beyazını gösterir. İkisinin arasında yarı saydam ya da yarı örtücü boyalar da vardır.

Pigment ve bağlayıcı dersinde anlattığımız üzere (3.2.01), bu fark büyük ölçüde pigmentin ve bağlayıcının ışığı kırma biçimlerinden gelir. Pigment tanelerinin boyutu ve boyadaki pigment oranı da etkilidir. Toprak renkleri, kadmiyumlar ve titanyum beyazı genellikle opaktır; pek çok organik pigment ve lake ise şeffaftır. Bunlar genel eğilimlerdir, kesin sınırlar değil: aynı pigment farklı üreticilerde ya da farklı boya türlerinde biraz farklı davranabilir.

Opaklık ile şeffaflık arasında bir üstünlük yoktur; ikisi farklı işler görür. Opak boyalar düzeltmeye, açık bir rengi koyu bir zeminin üzerine koymaya ve düz, yoğun alanlar kurmaya yarar. Şeffaf boyalar ise sırlamaya, yani bir rengin üzerine ince, saydam bir katman sürerek onu değiştirmeye ve alttaki katmanın ışığını koruyarak derinlik kurmaya yarar. Bir tende, örneğin, ışıklı bölgeler için opak karışımlar, gölgelerin ve koyu tenlerin derin, sıcak katmanları için şeffaf renkler kullanılabilir.

Bir test kartı neyi gösterir?

Kendi boyalarının ışık haslığını ve opaklığını öğrenmenin en güvenilir yolu, bir test kartı hazırlamaktır. Opaklık testi için kalın bir kâğıda ya da kartona, kuru ve suya dayanıklı siyah bir şerit çek; örneğin su geçirmez siyah bir mürekkeple. Sonra her boyayı bu şeridin üzerinden geçecek biçimde bir çizgi hâlinde sür. Kuruduğunda, siyah şeridin üzerinde boyanın ne kadar görünür kaldığına bak: opak boyalar siyahı büyük ölçüde örter, şeffaf boyalar üzerinde neredeyse kaybolur.

Işık haslığı için basit bir ev testi de yapabilirsin. Her boyayı iki kez yan yana sür, kartı ikiye böl, bir yarısını karanlık bir çekmecede sakla, öbür yarısını birkaç hafta ya da birkaç ay güneş alan bir pencereye koy. Sonra iki yarıyı yan yana getir ve hangi renklerin solduğuna bak. Bu test standart testlerin yerini tutmaz, ama kendi boyalarının zayıf noktalarını gösterir.

Işık haslığı yalnızca pigmentin değil, resmin nerede ve nasıl sergilendiğinin de sorusudur. Aynı pigment, doğrudan güneş alan bir duvarda loş bir koridordakinden çok daha hızlı solar. Müzelerin kâğıt üzerine yapılmış işleri düşük ışıkta ve sınırlı sürelerle sergilemesinin, bazı eserleri dönüşümlü olarak depoya almasının bir nedeni budur. Kendi çalışmaların için de benzer bir karar verebilirsin: dayanıklılığından emin olmadığın pigmentlerle yapılmış bir resmi doğrudan güneşe asmamak, onun renklerini daha uzun süre korur.

Uygulama

Bu kısa denemede, tüpte birbirine benzeyen boyaların örtücülükte ne kadar farklı olduğunu hemen, ışığa dayanıklılıklarını ise birkaç hafta sonra göreceksin.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Tablonuz 20 yıl sonra solacak mı? Bu, büyük ölçüde kullandığın pigmentlerin ışık haslığına bağlıdır. Işık, bazı pigmentleri zamanla parçalar; standart testler bu dayanıklılığı I'den V'e ya da 1'den 8'e kadar derecelendirir. Van Gogh'un Yatak Odası'ndaki mor duvarlar, içlerindeki kaçak kırmızı solunca maviye döndü; Reynolds'un portrelerindeki yüzler, kırmızı lakeler kaybolunca soldu. Opaklık ve şeffaflık ise bir boyanın alttaki katmanla nasıl bir ilişki kurduğunu belirler. Bu özellikleri bilmek, hem bugün nasıl çalışacağını hem de resmin yarın nasıl görüneceğini seçmeni sağlar.

Ödevde bir opaklık ve şeffaflık test kartı yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Opaklık ve şeffaflık test kartı yap.

1. Kalın bir kâğıda ya da kartona su geçirmez siyah bir şerit çek ve tamamen kurumasını bekle.
2. Elindeki bütün boyaları, her biri siyah şeridin üzerinden geçecek biçimde dikey çizgiler hâlinde sür ve her çizginin altına boyanın adını yaz.
3. Kuruduğunda her boyayı opak, yarı opak, yarı şeffaf ya da şeffaf olarak işaretle.
4. Kartın bir kopyasını hazırlayıp bir pencerenin önüne koy ve birkaç hafta sonra karanlıkta sakladığın kopyayla karşılaştır; özellikle ten karışımlarında kullandığın kırmızıları not et.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Siyah şerit su geçirmez mi ve boyalar üzerinden temiz biçimde geçiyor mu?
• Bitmişlik ve Sunum: Her çizginin altında boyanın adı ve opaklık notu okunur biçimde yazılı mı?
• Değer (Ton): Şeffaf boyaların siyah üzerindeki değer farkı ile opak boyalarınki ayırt edilebiliyor mu?
• Test kartı, boyalarından birinin örtücülüğü hakkında seni şaşırttı mı?

Kendini sına

1. ASTM ışık haslığı ölçeğinde en iyi derece hangisidir?

• A) I
• B) III
• C) V
• D) VIII

2. Van Gogh'un Yatak Odası'ndaki duvarlar neden bugün mavi görünür?

• A) Van Gogh duvarları mavi boyamıştı.
• B) Tablo yeşil bir ışıkta sergilendiği için.
• C) Mor karışımdaki kaçak kırmızı pigment zamanla soldu.
• D) Kobalt mavisi zamanla koyulaştı.

3. Kaçak pigment nedir?

• A) Tüpten kolay çıkan pigment.
• B) Işıkta hızla solan ya da renk değiştiren pigment.
• C) Suda çözünen pigment.
• D) Çok pahalı pigment.

4. Opak bir boya ne yapar?

• A) Alttaki katmanı büyük ölçüde örter.
• B) Işığın geçmesine izin verir.
• C) Işıkta her zaman solar.
• D) Yalnızca suluboyada bulunur.

5. Reynolds'un bazı portrelerinde yüzler neden soluk görünür?

• A) Reynolds soluk tenleri tercih ettiği için.
• B) Tuvaller zamanla genişlediği için.
• C) Vermilyon zamanla solduğu için.
• D) Tenlerde kullandığı kırmızı lake pigmentler soldu.

Cevaplar

1. A — I mükemmel ışık haslığını gösterir; V en kötü dayanıklılıktır.
2. C — Duvarlar kobalt mavisiyle koşnil kırmızısının karışımıydı; kırmızı solunca mavi kaldı.
3. B — Kaçak pigmentler çoğu zaman tüpte parlak ve çekicidir; sorun zamanla ortaya çıkar.
4. A — Şeffaf boya ise alttaki katmanı gösterir; ikisi farklı işler görür.
5. D — Reynolds sonradan tenlerde daha dayanıklı kırmızılara yöneldi.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: siyah bir şerit üzerinden geçen boyalarla hazırlanmış opaklık test kartı.
• Özgün fotoğraf: aynı boyaların birkaç hafta pencerede ve karanlıkta kalmış iki yarısı yan yana.
• Özgün şema: bir mavi ile kaçak bir kırmızının karışımından oluşan morun, kırmızı soldukça maviye kayması.

Sonraki derse köprü

Bu derste ışık haslığının derecelendirildiğini ve bu derecelerin tüplerin ya da katalogların üzerinde bulunabildiğini söyledik. Sonraki derste bir boya tüpünün etiketine yakından bakıyoruz: üzerindeki pigment kodlarının, ışık haslığı derecelerinin ve diğer simgelerin ne anlattığını tek tek okuyacağız.