Rengin değeri

Öğrenme hedefi

Renkli bir resmin açık-koyu yapısını, renklerin göz alıcılığından ayırarak okuyabileceksin. Bir grup rengi değerlerine göre sıralayabilecek, doygun renklerin neden olduklarından açık göründüğünü açıklayabilecek, bir çalışmayı griye çevirerek değer hatalarını bulabilecek ve bu hataları, rengi bozmadan, değeri düzelterek giderebileceksin.

Kanca

En parlak renkli tablo siyah-beyazda da en parlak mı?

Bir sergi salonunda duvardaki resimlerden biri hemen gözüne çarpar: kıpkırmızı bir alan, yanında canlı bir turuncu, köşede bir limon sarısı. Salonun en parlak resmi o gibi görünür. Şimdi o resmin fotoğrafını çek ve renkleri kaldır. Çoğu zaman şaşırtıcı bir şey olur: kıpkırmızı alan orta bir griye, canlı turuncu ona çok yakın bir başka griye döner; bütün resim birbirine yakın, düz bir gri yığınına benzer. Oysa aynı salonda soluk, neredeyse renksiz görünen bir başka resim, renkleri kaldırıldığında keskin açık ve koyu alanlarıyla canlanır. Göz alıcılık ile açıklık aynı şey değildir.

Bağlam

Fransız ressam Henri Matisse 1911'in sonbaharında Kırmızı Atölye (L'Atelier rouge) tablosunu boyadı; tablo bugün New York'ta, MoMA'nın koleksiyonundadır. Tablo, Matisse'in Issy-les-Moulineaux'daki atölyesini gösterir: duvarlarda ve masanın üstünde kendi resimleri, heykelleri ve seramikleri, bir saat, bir kadeh, bir kalem kutusu. Ama bunların neredeyse hepsi, duvarı, zemini ve mobilyaları kaplayan tek bir Venedik kırmızısının içinde yüzer. Müzenin 2022'deki sergisinde yapılan incelemeler, bu kırmızının altında daha önce boyanmış bir atölyenin izlerini gösterdi: duvarlar mavi, zemin pembe, mobilyalar okra sarısıydı. Matisse bitmiş resmin yaklaşık üçte ikisini sonradan kırmızıyla örttü; kırmızının altından yer yer eski renkler görünür.

Bu tablo, bu dersin sorusu için değerli bir örnektir. Kırmızı, resmin en göz alıcı ögesidir; ama geniş bir alana eşit biçimde yayıldığı için mekânı açık ve koyu alanlarla kurma işini üstlenmez. Mobilyaların ve duvarın sınırları, kırmızının içinde ince açık çizgilerle belirir. Tabloya bakarken, renklerini zihninde kaldırdığında resmin ne kadarının hâlâ okunacağını düşün ve bunun Matisse'in bilinçli bir seçimi olup olmadığını sor.

Ana anlatım

Renkli bir resimde değer nerede saklanır?

Karakalem derslerindeki gri basamaklar renkli bir resimde de ortadan kalkmaz: her rengin bir açıklığı vardır ve bu açıklık, rengin tonundan ve doygunluğundan bağımsız olarak bir gri basamağına denk gelir. 3.1.03'te buna değer demiştik. Sorun, renkli bir sahnede değeri görmenin zor olmasıdır. Göz önce renk tonunu ve canlılığı fark eder; bir alanın ne kadar açık olduğunu yargılamak için bilinçli bir çaba gerekir.

Renkli değeri görmenin bir yolu, renkleri karşılaştırarak sıralamaktır. Bir resmin ya da bir sahnenin beş altı rengini seç ve onları açıktan koyuya dizmeye çalış. Sarı ile turuncu kolaydır; ama kırmızıyla yeşil, maviyle kahverengi yan yana konduğunda, hangisinin daha açık olduğunu söylemek şaşırtıcı biçimde zorlaşır. Bu zorluğun bir nedeni, gözün değeri ve doygunluğu birbirine karıştırmasıdır.

İkinci bir yol, rengi bilinen bir griyle doğrudan karşılaştırmaktır. Bir kartona beş ya da yedi basamaklı bir gri skala boya ve her basamağı bir iğneyle ya da delgeçle kalem ucu kadar del. Kartı incelediğin rengin önüne tut ve rengi deliklerden sırayla gör: renk hangi gri basamağının içinde kaybolur gibi oluyorsa, değeri o basamağa en yakındır. Bu yöntem, rengi ve griyi aynı anda, aynı ışıkta görmeni sağladığı için, göze yalnızca iki renk arasında karar vermekten daha güvenilir bir ölçü sunar.

Doygun renkler neden açık görünür?

Görme biliminde Helmholtz–Kohlrausch etkisi (Helmholtz–Kohlrausch effect) diye anılan bir olgu vardır: aynı ölçülmüş parlaklıktaki iki ışıktan doygun olanı, beyaz ya da gri olanından daha parlak görünür. Etki özellikle doygun kırmızılarda ve mavilerde belirgindir, sarı gibi zaten açık renklerde daha zayıftır. Etki en çok ekranlar ve ışıklar üzerinde, karanlık ortamlarda ölçülmüştür; ama boyalı yüzeylerde de benzer bir yanılgı yaşanır: canlı bir kırmızıya bakan ressam, onu gerçekte olduğundan daha açık yargılamaya eğilimlidir.

Bu yanılgının resimdeki sonucu tanıdıktır. Bir ressam bir alanı parlak ve öne çıkan bir yer yapmak için ona doygun bir renk sürer; renkli bakıldığında bu alan gerçekten parlak görünür. Ama değeri çevresinden farklı değilse, resmin açık-koyu yapısında o alan öne çıkmaz. Renkleri kaldırıldığında resim düzleşir, odak kaybolur. Kancadaki şaşırtıcı gri yığını bu yüzden oluşur.

Bunun tersi de olur. Soluk, düşük doygunlukta renklerle boyanmış bir resim, açık ve koyu alanları güçlü biçimde ayrıldıysa, renkleri kaldırıldığında da okunur. Bu resimlerde yapıyı değer taşır; renk, yapının üzerine eklenen bir katmandır. İkisi arasında bir üstünlük sıralaması yoktur, seçim resmin amacına göre yapılır; Matisse'in kırmızı atölyesi, yapıyı bilerek renge bırakan bir resimdir.

Gri dönüşüm neden birebir sonuç vermez?

Değeri kontrol etmenin pratik yolu, bir çalışmanın fotoğrafını çekip griye çevirmektir. Ama bir renkli görüntüyü griye çevirmenin tek bir yolu yoktur. Pek çok yazılım kırmızı, yeşil ve mavi kanalları farklı ağırlıklarla toplar ve yeşile en büyük ağırlığı, maviye en küçük ağırlığı verir; çünkü gözün parlaklık algısı yeşile en duyarlı, maviye en az duyarlıdır. Farklı programlar ve farklı telefon ayarları farklı ağırlıklar kullanabilir ve aynı renk iki ayrı dönüşümde biraz farklı grilere düşebilir.

Bundan da önemlisi, bu dönüşümler Helmholtz–Kohlrausch etkisini hesaba katmaz. Gri görüntü, doygun bir kırmızının gözüne ne kadar parlak göründüğünü değil, ölçülen parlaklığını gösterir. Yani gri görüntü senin algına göre değil, ışığın miktarına göre bir yanıt verir. Bu bir kusur değil, bir avantajdır: tam da gözünün yanıldığı yeri ortaya çıkarır.

Bu yüzden gri dönüşümü bir kesin hüküm olarak değil, bir karşılaştırma aracı olarak kullan. Aynı çalışmanın gri görüntüsünde iki alanın aynı griye düşüp düşmediğine bak; farkın büyüklüğüne değil, sırasına güven. Gözlerini kısarak bakmak, bir delikten bakmak ya da çalışmayı loş bir ışıkta görmek, gri dönüşüme eşlik edebilecek başka yöntemlerdir.

Değer hataları nasıl düzeltilir?

Gri görüntüde bir değer hatası bulduğunda, onu düzeltmenin yolu çoğu zaman rengi değiştirmek değil, değerini ayarlamaktır. Bir odak alanı çevresiyle aynı griye düştüyse, ya odağın değerini açarsın ya da çevresini koyulaştırırsın. Bunu yaparken renk tonunu ve, mümkünse, doygunluğu koruyan pigmentlerle çalışmak gerekir: bir kırmızıyı açmak için beyaz yerine daha açık bir kırmızı ya da turuncuya yakın bir renk kullanmak, pembeye kaymayı önleyebilir.

Ten tonları bu düzeltmede özel dikkat ister. Bir portrede yüzün açık-koyu yapısı, yani ışık ve gölge taraflarının değer farkı, kişinin yüz biçimini okutur. Renk sıcaklığı ya da doygunluk üzerinde özgürce oynanabilir; ama değerler bozulursa yüz düzleşir. Farklı ten tonlarında bu yapı farklı bir aralıkta durur: açık bir tende ışık ve gölge değerleri skalanın açık yarısında, koyu bir tende koyu yarısında toplanır. Koyu bir teni gri görüntüde kontrol ederken, gölgelerin tamamen siyaha gömülmediğine ve yansıyan ışığın, parlak noktaların değer farkını koruduğuna bakmak, formu okunur tutar.

Uygulama

Bu kısa denemede, gözünün hangi renklerin değerini abarttığını ve gri görüntünün bu yanılgıyı nasıl ortaya çıkardığını göreceksin.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

En parlak renkli tablo siyah-beyazda da en parlak mı? Her zaman değil. Göz, doygun renkleri olduklarından açık görür; Helmholtz–Kohlrausch etkisi bu yanılgının bir adıdır. Renkleri kaldırılan bir resim, göz alıcılığını değil, açık-koyu yapısını gösterir; bu yapı güçlüyse resim grilerde de okunur, zayıfsa düz bir yığına döner. Gri dönüşüm bu yapıyı görmenin pratik ama kusursuz olmayan bir yoludur. Matisse'in kırmızı atölyesi, yapıyı değer yerine renge bırakmanın bir seçim olabileceğini gösterir; kendi çalışmanda ise bunun bir seçim mi yoksa bir hata mı olduğunu bilmek sana düşer.

Ödevde renkli bir çalışmanı siyah-beyaz fotoğrafla kontrol edeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Renkli bir çalışmanı siyah-beyaz fotoğrafla kontrol et.

1. Daha önce yaptığın renkli bir çalışmayı seç ve onu dağınık, eşit bir ışıkta fotoğrafla.
2. Fotoğrafı griye çevir; renkli ve gri hâllerini yan yana koy.
3. Gri görüntüde odak alanının çevresinden ayrılıp ayrılmadığını, aynı griye düşen önemli alanlar olup olmadığını işaretle; varsa bir tendeki ışık ve gölge farkına da bak.
4. En az bir değer hatasını seç ve rengi bozmadan değerini düzelterek çalışmanın küçük bir bölümünü yeniden boya ya da düzeltmeyi bir eskizde dene.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Gri görüntüde odak, komşularından en az bir basamak ayrı duruyor mu?
• Teknik ve Malzeme: Düzeltmeyi yaparken renk tonunu ve doygunluğu koruyabildin mi?
• Kompozisyon: Renkler kaldırıldığında resmin ana biçimleri hâlâ okunuyor mu?
• Gözünün en çok yanıldığı renk hangisiydi?

Kendini sına

1. Helmholtz–Kohlrausch etkisi neyi anlatır?

• A) Koyu renklerin daha parlak görünmesini.
• B) Aynı ölçülmüş parlaklıkta doygun bir rengin nötr bir renkten daha parlak görünmesini.
• C) Grinin maviye dönmesini.
• D) Beyazın ekranda sararmasını.

2. Doygun bir renkle boyanmış odak alanı gri görüntüde kaybolduysa sorun nedir?

• A) Renk tonu yanlıştır.
• B) Fırça izi fazladır.
• C) Alanın değeri çevresinden farklı değildir.
• D) Kâğıt uygun değildir.

3. Gri dönüşüm neden kesin bir ölçüm sayılmamalıdır?

• A) Programlar farklı ağırlıklar kullanır ve algıyı değil ışığın miktarını gösterir.
• B) Gri görüntü renkleri korur.
• C) Telefonlar griyi hesaplayamaz.
• D) Gri dönüşüm yalnızca siyahı gösterir.

4. Bir kırmızıyı pembeye kaydırmadan açmanın bir yolu nedir?

• A) Bol beyaz eklemek.
• B) Siyah eklemek.
• C) Yeşil eklemek.
• D) Daha açık bir kırmızı ya da turuncuya yakın bir renk kullanmak.

5. Koyu bir teni gri görüntüde kontrol ederken neye bakmak formu okunur tutar?

• A) Gölgelerin siyaha gömülmemesine ve parlak noktaların değer farkını korumasına.
• B) Bütün yüzün tek bir griye düşmesine.
• C) Tenin açık bir griye çevrilmesine.
• D) Yalnızca saçın değerine.

Cevaplar

1. B — Etki özellikle doygun kırmızılarda ve mavilerde belirgindir.
2. C — Doygunluk değer farkı yaratmaz; renkler kalkınca alan düzleşir.
3. A — Gri görüntüyü alanların sırasını karşılaştırmak için kullanmak daha güvenlidir.
4. D — Beyaz eklemek rengi pembeye kaydırabilir ve doygunluğu düşürebilir.
5. A — Koyu tende yapı skalanın koyu yarısında durur; farklar orada korunmalıdır.

Referans görseller

• Özgün şema: beş farklı renk parçasının göz sırası ve gri sırası yan yana; en büyük sapma işaretli.
• Özgün şema: aynı resmin güçlü değer yapısıyla ve zayıf değer yapısıyla boyanmış iki renkli hâli ve bunların gri karşılıkları.
• Özgün fotoğraf: biri açık, biri koyu tenli iki portre eskizi, renkli ve gri hâlleriyle; ışık ve gölge farkı korunmuş.

Sonraki derse köprü

Bu derste gözün bazı renklerin değerini abarttığını ve bir fotoğrafın bu yanılgıyı ortaya çıkarabildiğini gördük. Renk kuramı modülünün son dersinde gözlerin kendisine dönüyoruz: herkes renkleri aynı mı görür, ve renk körü bir ressam olabilir mi?