Sınırlı palet: Zorn paleti

Öğrenme hedefi

Birkaç tüpten oluşan bir paletin, beklenenden çok daha fazla rengi karışımla üretebildiğini kendi elinle göstereceksin. Zorn paleti diye anılan dört renkli paleti, yani beyaz, sarı okra, bir kırmızı ve siyahı kurabilecek, bu dört boyadan sıcak tenleri, serin grileri ve gökyüzü etkisi veren mavimsi tonları karıştırabilecek, paletin neyi iyi yaptığını ve nerede sınırına ulaştığını dürüstçe söyleyebilecek ve gerektiğinde onu bilinçli olarak genişletebileceksin.

Kanca

Dört renkle ten ve gökyüzü boyanabilir mi?

Bir boya dükkânının raflarında yüzlerce tüp vardır ve bir başlangıç setinde bile on iki, on sekiz renk bulunur. İnsan, ne kadar çok rengi olursa o kadar çok şey boyayabileceğini düşünür. Şimdi bu tüplerin neredeyse hepsini kaldır ve önüne yalnızca dört tane koy: bir beyaz, bir toprak sarısı, bir kırmızı ve bir siyah. Mavi yok, yeşil yok. Bu paletle bir yüz boyamak belki mümkün görünür, çünkü ten sarıyla kırmızının arasındadır. Ama bir gökyüzü? Mavi olmadan mavi bir gök nasıl boyanır?

Bağlam

Stockholm'deki Nationalmuseum, İsveçli ressam Anders Zorn'un 1896 tarihli bir otoportresini saklar. Zorn kendini Paris'teki atölyesinde, beyaz bir önlükle, sol taraftan gelen keskin bir ışıkta resmetmiştir; bir elinde fırçası ve paleti, öbüründe sigarası vardır. Resmin ön planında görünen palette yalnızca dört renk seçilir: beyaz, okra, kırmızı ve siyah. Bugün «Zorn paleti» diye anılan dört renkli sınırlı palet adını büyük ölçüde bu tür görüntülerden ve Zorn'un çağdaşlarının anlatımlarından alır.

Ama hikâyenin ikinci bir yarısı var. Sanat tarihçisi Emma Jansson, 2022'de Stockholm Üniversitesi'nde savunduğu doktora tezinde ve ardından Zornmuseet'in yayımladığı kitabında, Zorn'un malzemelerini ve çalışma yöntemini inceledi ve onun yalnızca dört renkle çalıştığı fikrinin bir efsane olduğunu gösterdi. Zorn'un özellikle açık havada yaptığı resimlerde bu dört renkle elde edilemeyecek canlı maviler, yeşiller ve morlar vardır. Yani «Zorn paleti» bir sanatçının tek yöntemi değil, onun adını taşıyan ve bugün pek çok atölyede öğretilen bir alıştırmadır. Bu derste onu bu hâliyle, bir alıştırma olarak kullanacağız.

Ana anlatım

Dört renk neden bu kadar çok şey verir?

Zorn paleti genellikle şu dört boyadan kurulur: bir beyaz, sarı okra, bir kırmızı ve fildişi siyahı. Kırmızı olarak tarihsel olarak vermilyon kullanılır; ama vermilyon cıva içeren zehirli bir pigmenttir ve bugün çoğu ressam onun yerine açık bir kadmiyum kırmızısı ya da benzer bir sıcak kırmızı koyar. Aynı biçimde tarihsel kurşun beyazı yerine titanyum ya da çinko beyazı kullanılabilir. Pigmentin adı değişse de paletin mantığı değişmez.

Bu dört boya, 3.1.03'te gördüğümüz üç sorunun üçüne de yanıt verebilecek kadar geniş bir alan açar. Beyaz ve siyah değer ekseninin iki ucunu verir. Okra ve kırmızı, sarıdan kırmızıya uzanan sıcak renk tonlarını verir ve karışımları turunculara, kiremit renklerine, kahverengilere uzanır. Siyah ve beyaz birbirine ve bu sıcak renklere karıştırıldıkça doygunluk azalır ve grilere, kırık renklere ulaşılır. Sonuç, sıcak bir renk ailesinin içinde neredeyse her değere ve her doygunluk düzeyine ulaşabilen bir palettir.

Paletin gücü aynı zamanda sınırlılığındadır. Bütün karışımlar aynı dört boyadan geldiği için, resmin her rengi ötekilerle akrabadır. Renk uyumunu konuşurken andığımız ortak karışım rengi fikri burada kendiliğinden gerçekleşir: her renk okranın ya da kırmızının bir izini taşır. Bu yüzden sınırlı bir paletle yapılan resimler çoğu zaman güçlü bir renk birliği gösterir. Aynı zamanda karar sayısı azalır: hangi maviyi kullanacağını düşünmek yerine, bir rengin ne kadar sıcak, ne kadar koyu, ne kadar doygun olduğuna odaklanırsın.

Siyah nasıl mavi gibi davranır?

Kancadaki sorunun yanıtı göreli renkte yatar. Fildişi siyahı beyazla karıştırıldığında hafifçe serin, mavimsi bir gri verir. Bu gri tek başına bakıldığında mavi değildir; ama bir resimde sıcak okraların, turuncuların ve kırmızıların yanına konduğunda, eşzamanlı kontrast onu maviye doğru iter; bunu tamamlayıcı renkler dersinde gri karelerle denemiştik. Çevresindeki her şey sıcak olduğu için, en serin renk göze mavi gibi görünür. Bu yüzden Zorn paletiyle boyanmış bir gökyüzü ya da deniz, gerçekte gri olduğu hâlde, resmin içinde mavi okunabilir.

Siyah başka karışımlarda da şaşırtıcı sonuçlar verir. Okraya siyah katınca zeytin yeşiline yakın, serin bir toprak rengi belirir; fildişi siyahı okranın sıcaklığını yeşile doğru bükmüş gibidir. Kırmızıya siyah eklendiğinde ise koyu, morumsu bir bordo elde edilir. Böylece paletin hiç yeşili ve moru olmadığı hâlde, yaprakları, gölgeleri ve koyu kumaşları anıştıran serin renkler kurulabilir.

Bu renkler gerçek bir mavinin ya da yeşilin doygunluğuna ulaşmaz. Zorn paletiyle yapılan bir manzaraya bakan kişi, gökyüzünü mavi olarak okur ama onu parlak bir yaz göğü olarak görmez. Paletin serin renkleri her zaman düşük doygunlukta kalır; bu, paletin karakteridir.

Ten tonları dört renkle nasıl kurulur?

Zorn paleti özellikle portrede ve figürde sevilir, çünkü tenlerin toplandığı sıcak renk bölgesini neredeyse tamamen kapsar. Okra ile beyaz açık ve altın rengine yakın tenleri, okra ile kırmızının karışımı daha sıcak ve kızıl tenleri, bunlara biraz siyah ekleyerek elde edilen kırık tonlar gölgeleri verir. Bir yüzün ışıklı tarafında okra ve beyaz, yanaklarda ve burunda biraz kırmızı, gölgelerde siyahla serinleştirilmiş bir karışım kullanmak, yüzde sıcak ve serin bölgeleri birbirine göre kurar.

Açıktan orta tona uzanan pek çok ten bu paletle rahatça boyanabilir. Koyu tenlerde ise paletin sınırlarına daha çabuk ulaşılabilir. Çok koyu bir ten derin ama doygun kahverengiler, kızıl ve morumsu tonlar ve parlak noktalarda serin, mavimsi yansımalar taşıyabilir. Okra, kırmızı ve siyahtan koyu bir renk elde edilebilir, ama siyah eklendikçe doygunluk da düşer ve koyu ten griye, donukluğa kayabilir. Bu, paletin bütün tenleri eşit kolaylıkla karşılamadığı anlamına gelir.

Bu sınırla karşılaştığında yapılacak şey, teni paletin içine sıkıştırmak değil, paleti bilinçli olarak genişletmektir. Siyahın yerine ya da yanına bir koyu toprak rengi, örneğin yanık umbra, ya da serin yansımalar için bir mavi eklemek, dört rengin birliğini büyük ölçüde korurken koyu tenlerin derinliğini ve doygunluğunu yakalamaya yardım eder. Sınırlı bir palet bir kafes değil, bir başlangıç çerçevesidir.

Sınırlı palet ne zaman seçilir?

Sınırlı bir palet, rengi öğrenirken güçlü bir alıştırmadır. Çok sayıda boya varken, bir rengi doğru bulmak için doğru tüpü aramak kolaydır; dört boya varken, rengi karıştırarak bulmak zorundasın. Bu, değer, sıcaklık ve doygunluk ilişkilerini doğrudan görmeyi öğretir. Birçok resim öğretmeni öğrencilerine bu yüzden bir süre sınırlı bir paletle çalışmayı önerir.

Sınırlı palet bir estetik seçim olarak da kullanılabilir. Sıcak ve toprak renklerinde bütünlüklü, yumuşak bir etki isteyen bir ressam, onu bilinçli olarak seçebilir. Canlı çiçekler, parlak bir yaz göğü ya da doygun yeşiller isteyen bir resimde ise sınırlı palet yetersiz kalır ve yeni renkler eklemek gerekir. Hangisinin daha iyi olduğu, resmin ne söylemek istediğine bağlıdır.

Kendi sınırlı paletini de kurabilirsin. Zorn paletindeki mantığı, bir sıcak sarı, bir sıcak kırmızı, siyah ve beyaz, başka pigmentlerle tekrarlamak mümkündür: örneğin okranın yerine bir limon sarısı ya da siyahın yerine bir ultramarin koymak, paletin karakterini tamamen değiştirir. Her sınırlı paletin kendi renk ailesi vardır; bir paleti denemenin en iyi yolu, onunla bir karışım tablosu kurmaktır.

Uygulama

1. Malzeme: bir beyaz, sarı okra, açık bir kadmiyum kırmızısı ya da benzer sıcak bir kırmızı ve fildişi siyahı; yağlı boya ya da akrilik, birkaç fırça, bir palet ve kalın bir kâğıt ya da astarlı bir karton. Paletin kenarına dört boyayı aynı sırayla sık.
2. Önce küçük bir karışım tablosu kur: dört boyanın bütün ikili karışımlarını ve her birinin beyazla açılmış hâlini kareler hâlinde sür. Siyah ile beyazın grisini, okra ile siyahın zeytin rengini ve kırmızı ile siyahın bordosunu ayrıca işaretle.
3. Tablonun yanına, siyah ile beyazdan bir gri şerit boya ve onu okra ile kırmızıdan oluşan sıcak bir şeridin yanına koy. Grinin sıcak şerit yanında mavi gibi okunup okunmadığına bak.
4. Farklı ten tonlarını karıştır: açık, orta ve koyu en az üç ten. Koyu tende siyah ekledikçe doygunluğun nasıl düştüğünü gözlemle ve gerekirse bir koyu toprak rengi ya da mavi ekleyerek paleti nasıl genişleteceğini not et.
5. Son olarak küçük bir renk eskizi yap: bir portakal, gri bir fincan ve beyaz bir bez. Bütün renkleri yalnızca dört boyadan karıştır.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Dört renkle ten ve gökyüzü boyanabilir mi? Ten, büyük ölçüde evet; gökyüzü, göreli olarak evet. Beyaz, okra, kırmızı ve siyah, sıcak renk ailesinin içinde her değere ve doygunluğa ulaşan karışımlar verir; siyah ile beyazın serin grisi, sıcak renklerin yanında eşzamanlı kontrastla mavi gibi okunur. Ama bu serinlik düşük doygunlukta kalır ve çok koyu tenlerin derin, doygun kahverengilerini yakalamak için paleti genişletmek gerekebilir. Zorn'un 1896 otoportresindeki dört renkli palet bir simgeye dönüştü; Emma Jansson'un araştırması ise bu simgenin arkasında daha zengin bir çalışma pratiği olduğunu gösterdi.

Ödevde Zorn paletiyle bir natürmort eskizi yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Zorn paletiyle bir natürmort eskizi yap.

1. Üç ya da dört nesneden oluşan bir natürmort kur; en az biri sıcak renkli, biri serin ya da gri, biri beyaz ya da açık renkli olsun.
2. Yalnızca beyaz, sarı okra, sıcak bir kırmızı ve fildişi siyahı kullanarak bir renk eskizi boya; bir saatten uzun sürmesin.
3. Eskizin kenarına en az iki karışımın tarifini yaz: hangi boyalardan, yaklaşık hangi oranda.
4. Eskizin altına, paletin en çok zorlandığı rengi ve onu karşılamak için hangi boyayı eklemeyi seçerdin, yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Bütün renkler gerçekten dört boyadan mı karıştırıldı; karışımlar temiz mi?
• Değer (Ton): Portakal, fincan ve bez, renkleri kaldırıldığında da birbirinden ayrılıyor mu?
• Kompozisyon: Serin renkler sıcak renklerin yanında göreli olarak serin okunuyor mu?
• Paletin sınırına ulaştığın an hangisiydi, ve bunu nasıl çözdün?

Kendini sına

1. «Zorn paleti» genellikle hangi dört boyadan oluşur?

• A) Kırmızı, sarı, mavi ve beyaz.
• B) Beyaz, sarı okra, sıcak bir kırmızı ve fildişi siyahı.
• C) Camgöbeği, eflatun, sarı ve siyah.
• D) Ultramarin, okra, yeşil ve beyaz.

2. Zorn paletinde gökyüzü neden mavi gibi okunabilir?

• A) Siyah aslında mavi bir pigmenttir.
• B) Okra ile beyaz mavi verir.
• C) Siyah ile beyazın serin grisi, sıcak renklerin yanında eşzamanlı kontrastla maviye itilir.
• D) Paletin gizli bir mavisi vardır.

3. Emma Jansson'un araştırması Zorn hakkında neyi gösterdi?

• A) Zorn'un yalnızca dört renkle çalıştığını.
• B) Zorn'un yalnızca sulu boya kullandığını.
• C) Zorn'un hiç otoportre yapmadığını.
• D) Zorn'un dört renkle sınırlı kaldığı fikrinin bir efsane olduğunu.

4. Zorn paletinde koyu bir teni boyarken hangi sorun ortaya çıkabilir?

• A) Siyah eklendikçe doygunluk düşer ve ten griye kayabilir.
• B) Ten her zaman fazla parlak çıkar.
• C) Okra teni yeşile çevirir.
• D) Beyaz teni koyulaştırır.

5. Vermilyon yerine bugün sık sık neden başka bir kırmızı kullanılır?

• A) Vermilyon mavi bir pigmenttir.
• B) Vermilyon cıva içeren zehirli bir pigmenttir.
• C) Vermilyon hiç üretilmemiştir.
• D) Vermilyon yalnızca ekranlarda kullanılır.

Cevaplar

1. B — Tarihsel kırmızı vermilyondur; bugün sık sık yerine sıcak bir kırmızı konur.
2. C — Çevresindeki her şey sıcak olduğu için en serin renk mavi gibi görünür.
3. D — Zorn'un resimlerinde dört renkle elde edilemeyecek maviler, yeşiller ve morlar vardır.
4. A — Koyu tenin derinliği ve doygunluğu için palet gerektiğinde genişletilir.
5. B — Aynı palet mantığı daha güvenli pigmentlerle kurulabilir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: dört boyadan kurulmuş bir karışım tablosu; gri, zeytin ve bordo karışımları işaretli.
• Özgün şema: aynı siyah-beyaz grisinin nötr bir zeminde ve sıcak renkler arasında iki farklı görünüşü.
• Özgün fotoğraf: dört renkle karıştırılmış açık, orta ve koyu üç ten; koyu tenin yanında paletin genişletilmiş hâliyle karıştırılmış bir karşılaştırma.

Sonraki derse köprü

Bu derste dört boyayla her değere ulaşabildiğimizi gördük. Sonraki derste değere geri dönüyoruz, ama bu kez renkli bir resmin içinde: rengin canlılığı ile açıklığının neden aynı şey olmadığını, en canlı görünen tablonun renkleri silindiğinde nasıl değiştiğini ve renklerin değerlerini nasıl sıralayacağımızı soracağız.