Renk uyumları

Öğrenme hedefi

Renk çemberi üzerinde kurulan üç yaygın palet düzenini, yani analog, triadik ve ayrık tamamlayıcı paletleri kurabileceksin. Her birinin çemberde nasıl seçildiğini, bir resme hangi tür bir birlik ya da gerilim verdiğini ve hangi ayarlamalarla daha iyi çalıştığını anlatabilecek; renk uyumu üzerine yapılan araştırmaların ne söylediğini ve ne söylemediğini ayırt ederek bu düzenleri kurallar olarak değil, seçenekler olarak kullanabileceksin.

Kanca

Renk uyumu bir kural mı, bir alışkanlık mı?

Renk kuramı kitaplarının pek çoğunda çemberin üzerine çizilmiş geometrik şekiller görürsün: bir üçgen, bir T harfi, bir dar dilim. Bu şekillerin gösterdiği renkler «uyumlu» diye sunulur, sanki çemberin üzerinde doğru bir üçgen bulan herkes güzel bir resim yapacakmış gibi. Oysa bir kültürde düğün rengi olan bir çift başka bir kültürde yas rengidir; bir kuşağın yıpranmış bulduğu bir palet, bir sonraki kuşağın yeni keşfi olur. Renklerin uyumu gerçekten çemberin geometrisinde mi yazılıdır, yoksa bizim gördüklerimize, alıştıklarımıza ve öğrendiklerimize mi bağlıdır?

Bağlam

Zürih'teki Kunsthaus, Hollandalı ressam Piet Mondrian'ın 1930 tarihli Kırmızı, Mavi ve Sarı ile Kompozisyon (Composition with Red, Blue and Yellow) tablosunu saklar. Kırk beş santimetrelik kare bir tuval, kalın siyah çizgilerle dikdörtgenlere bölünmüştür. Sağ üstte büyük bir kırmızı alan hâkimdir; sol altta küçük koyu bir mavi, sağ altta daha da küçük bir limon sarısı durur; geri kalan alanlar beyazımsı grilerdir. Mondrian bu dönemde yalnızca yatay ve dikey çizgilerle, siyahla, beyazla, grilerle ve üç ana renkle çalışıyordu.

Tablo, bir triadik paletin, yani çemberde birbirinden eşit uzaklıkta duran üç rengin nasıl kullanılabileceğini gösterir. Ama dikkat çekici olan, üç rengin eşit miktarlarda kullanılmamasıdır. Kırmızı baskındır, mavi ondan küçük, sarı en küçüktür ve üçü de geniş nötr alanlarla birbirinden ayrılmıştır. Palet üç rengi seçer; resmin dengesini ise renklerin oranları, yerleri ve aralarındaki nötrler kurar. Tabloya bakarken her rengin kapladığı alanı karşılaştır ve sarının küçüklüğüne rağmen neden kaybolmadığını düşün.

Ana anlatım

Çemberdeki düzenler nelerdir?

Analog palet (analogous palette), çemberde yan yana duran üç ya da dört renkten kurulur: örneğin sarı, sarı-turuncu ve turuncu, ya da mavi, mavi-yeşil ve yeşil. Bu renkler bir renk tonunu ortak paylaştığı için birbirine kolayca bağlanır. Analog paletler çoğu zaman sakin, bütünlüklü bir etki verir; bir gün batımının ya da bir ormanın renkleri doğada sık sık bu türden bir yakınlık taşır.

Triadik palet (triadic palette), çemberde birbirinden eşit uzaklıkta duran üç renkten kurulur: geleneksel çemberde kırmızı, sarı ve mavi ya da turuncu, yeşil ve mor. Üç renk birbirinden uzak olduğu için bu palet daha fazla karşıtlık ve enerji taşır. Aynı zamanda dengelemesi daha zordur; üç doygun renk eşit miktarda kullanıldığında dikkat üçe bölünür.

Ayrık tamamlayıcı palet (split-complementary palette), bir rengi ve onun tamamlayıcısının iki yanındaki komşuları kullanır: örneğin mavi ile birlikte kırmızı-turuncu ve sarı-turuncu. 3.1.05'te gördüğümüz tamamlayıcı çiftin gerilimini taşır, ama karşıt rengi ikiye bölerek o gerilimi yumuşatır. Bu yüzden bazı ressamlar onu tamamlayıcı çiftten daha esnek bulur.

Bu düzenler çemberin üzerinde bir şablon çevirerek kolayca bulunabilir. Ama hangi çemberi kullandığın sonucu değiştirir: 3.1.02'de gördüğümüz gibi, ressamların geleneksel çemberi ile ışık modelinin çemberi aynı rengin karşısına biraz farklı renkler koyar. Şablon sana bir başlangıç önerir; son karar gözündedir.

Araştırmalar uyum hakkında ne söylüyor?

Renk uyumu, psikologların deneylerle de incelediği bir konudur. Kaliforniya Üniversitesi'nden Karen Schloss ve Stephen Palmer, 2011'de yayımladıkları bir çalışmada katılımcılara renk çiftleri gösterdi ve üç ayrı yargı istedi: çifti ne kadar beğendiklerini, çiftin ne kadar uyumlu olduğunu ve ön plandaki rengi zemininde ne kadar beğendiklerini. Sonuçlar, uyum yargısının renk tonları birbirine yaklaştıkça arttığını gösterdi; yani analog çiftler daha uyumlu bulundu. Ama beğeni yargısı başka şeylere daha çok bağlıydı: çiftteki renklerin tek tek ne kadar sevildiğine ve aralarındaki açıklık-koyuluk farkına. İnsanlar uyumlu buldukları bir çifti her zaman en çok beğendikleri çift olarak seçmiyordu.

Aynı araştırmacıların 2010'da yayımladığı bir başka çalışma, renk tercihlerinin nereden geldiğini sordu. Buldukları şuydu: insanların bir rengi ne kadar sevdiği, o renkle ilişkilendirdikleri nesnelere duydukları olumlu ya da olumsuz duyguların ortalamasıyla büyük ölçüde açıklanıyordu. Temiz gökyüzü ve suyla ilişkilendirilen maviler sevilirken, bozulmuş yiyecek ya da çamurla ilişkilendirilen bazı kahverengimsi sarılar sevilmiyordu. Araştırmacılar bunu, renk tercihinin büyük kısmının öğrenilmiş çağrışımlardan geldiği yönünde yorumladı.

Bu sonuçların sınırları da var. Deneyler, belirli bir katılımcı grubuyla, ekranda gösterilen düz renk kareleriyle yapıldı; bir resmin karmaşıklığını, bir sergi salonunu ya da farklı kültürlerden izleyicileri doğrudan ölçmez. Ama kancadaki soruya bir yanıt önerirler: uyum yargısının bir kısmı renklerin birbirine benzerliğine, önemli bir kısmı ise öğrendiğimiz çağrışımlara bağlı görünüyor. Yani renk uyumu, hem gözün hem alışkanlığın bir ürünüdür.

Bir palet nasıl çalıştırılır?

Bir palet düzeni seçmek, bir resmin renk kararlarının yalnızca başıdır. Mondrian örneğinde gördüğün gibi, aynı üç renk farklı oranlarda kullanıldığında bambaşka bir etki verir. Bir paleti çalıştırmanın en etkili yollarından biri, bir rengi baskın renk (dominant colour) olarak seçmek, ikincisine destek rolü vermek ve üçüncüsünü küçük bir vurgu olarak kullanmaktır. Eşit oranlar dikkati böler; eşit olmayan oranlar bir hiyerarşi kurar.

İkinci ayar değer ve doygunluktur. Bir triadik paletin üç rengini de en doygun hâlleriyle kullanmak, çoğu zaman gürültülü bir resim verir. Renklerden birini ya da ikisini nötre doğru çekmek, yani doygunluklarını düşürmek, kalan rengi öne çıkarır. Ayrıca paletin renkleri farklı değerlerde olduğunda resim siyah beyaz bir fotoğrafta da okunur; aynı değerdeki renkler ise 3.1.05'teki renk titreşimine yaklaşabilir.

Gözleme dayanan bir resimde palet çoğu zaman çemberden değil sahneden gelir. Bir sahneyi aydınlatan ışığın ortak bir rengi vardır; 3.1.04'te gördüğümüz gibi, akşam ışığı her şeyi morumsu, öğle güneşi her şeyi sıcak gösterebilir. Bu ortak ışık, birbirinden uzak renkleri bile tek bir aileye bağlar. Aynı etkiyi resimde kurmanın bilinen bir yolu, bütün karışımlara aynı rengin küçük bir miktarını katmaktır: örneğin her rengin içine biraz aynı sıcak okra girdiğinde, triadik bir paletin sert karşıtlıkları bile ortak bir havada buluşur. Bu yöntem çemberin geometrisinden bağımsız çalışır ve uyumun bir kısmının renklerin ortak bir şeyi paylaşmasından geldiğini gösterir.

Üçüncü ayar nötrlerdir. Mondrian'ın tablosunda renkler geniş beyazımsı gri alanlarla ayrılır; bir manzarada ise bu görevi gökyüzünün grileri, toprağın kahverengileri ya da gölgelerin kırık renkleri üstlenebilir. Paletin renklerinden karıştırılan nötrler, resmin geri kalanıyla bağ kurar ve renklerin arasında nefes alma alanı açar.

Ten tonları bir palete nasıl girer?

Bir portrede ya da figürlü bir resimde palet seçimi, ten tonlarını da içermek zorundadır. Çeşitli tenlerin çemberde turuncu çevresinde bir bölgede toplandığını daha önce görmüştük. Bu yüzden turuncuyu içeren analog bir palet, sarıdan kırmızıya uzanan sıcak bir renk ailesi, tenlerle kolayca bağ kurar. Bir triadik ya da ayrık tamamlayıcı palette ise ten, paletin renklerinden biriyle akraba olabilir ya da onlardan ayrı durabilir; bu bir tercih meselesidir.

Farklı ten tonları aynı palet içinde farklı yerler bulur. Açık bir ten, paletin açık ve sıcak ucuna yakın durabilir; koyu bir ten ise paletin derin, doygun kahverengileri ve kızıl tonlarıyla akraba olabilir ve gölgelerinde mavi ve mor yansımalar taşıyabilir. Bir paleti kurarken, resimdeki bütün tenlerin o paletin renkleriyle karıştırılabilir olduğunu kontrol etmek, bir kişinin tenini paletin dışında, yabancı bir renk olarak bırakmamanın yoludur.

Hiçbir palet düzeni bir tenin «doğru» boyanmasını garanti etmez. Palet bir çerçeve verir; ten, ışığın ve kişinin kendi tonunun gözlemiyle kurulur.

Uygulama

Bu kısa denemede, aynı üç rengin oranlar değiştiğinde nasıl bambaşka bir etki verdiğini ve şablonun yalnızca bir başlangıç olduğunu göreceksin.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Renk uyumu bir kural mı, bir alışkanlık mı? İkisinin arasında bir yerde. Araştırmalar, renk tonları birbirine yaklaştıkça uyum yargısının arttığını, ama beğeninin renklerin kendisine, açıklık-koyuluk farkına ve öğrenilmiş çağrışımlara da güçlü biçimde bağlı olduğunu gösteriyor. Analog, triadik ve ayrık tamamlayıcı paletler, çemberin üzerinde bu seçimleri düzenlemenin yollarıdır; ama bir paleti çalıştıran, renklerin oranları, değerleri ve aralarındaki nötrlerdir. Mondrian'ın üç ana rengi eşit olmayan alanlara ve geniş nötrlere dağıtması, bir paletin nasıl bir düzene dönüştüğünü gösterir.

Ödevde aynı eskizi üç farklı paletle boyayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Aynı eskizi üç farklı paletle boya.

1. Basit bir kompozisyon eskizi çiz, örneğin bir masa üstü ya da bir manzara, ve üç kopyasını çıkar.
2. Birinci kopyayı analog, ikincisini triadik, üçüncüsünü ayrık tamamlayıcı bir paletle boya; her birinde bir baskın, bir destek ve bir vurgu rengi seç.
3. Her kopyada paletin renklerinden en az bir nötr karıştır ve onu renkleri ayırmak için kullan.
4. Üç kopyanın altına, hangisinin sana hangi etkiyi verdiğini ve bunun renklerden mi yoksa oranlardan mı geldiğini düşündüğünü yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Her kopyada baskın, destek ve vurgu rengi açıkça ayırt ediliyor mu?
• Değer (Ton): Üç kopya siyah beyaz bir fotoğrafta da okunuyor mu?
• Teknik ve Malzeme: Nötrler paletin kendi renklerinden mi karıştırıldı?
• Üç paletten hangisi seni en çok şaşırttı, ve bunda oranların payı ne kadardı?

Kendini sına

1. Analog palet nasıl kurulur?

• A) Çemberde yan yana duran üç ya da dört renkten.
• B) Çemberde karşı karşıya duran iki renkten.
• C) Eşit aralıklı üç renkten.
• D) Yalnızca siyah ve beyazdan.

2. Ayrık tamamlayıcı palette hangi renkler kullanılır?

• A) Bir renk ve tam tamamlayıcısı.
• B) Yan yana üç renk.
• C) Bir renk ve tamamlayıcısının iki yanındaki komşular.
• D) Üç ana renk.

3. Schloss ve Palmer'ın 2011 çalışmasına göre uyum yargısı neyle birlikte artar?

• A) Renkler arasındaki açıklık-koyuluk farkı arttıkça.
• B) Renklerin doygunluğu arttıkça.
• C) Renkler çemberde birbirinden uzaklaştıkça.
• D) Renk tonları birbirine yaklaştıkça.

4. Mondrian'ın 1930 tablosunda üç ana rengin kullanımı neyi gösterir?

• A) Üç rengin eşit miktarlarda kullanılması gerektiğini.
• B) Eşit olmayan oranların ve nötr alanların bir paleti düzene soktuğunu.
• C) Sarının en baskın renk olduğunu.
• D) Nötrlerin kullanılmaması gerektiğini.

5. Bir portrede palet seçerken tenler için neyi kontrol etmek gerekir?

• A) Tenlerin paletin renklerinden tamamen ayrı durmasını.
• B) Bütün tenlerin tek bir karışımla boyanmasını.
• C) Resimdeki bütün tenlerin paletin renkleriyle karıştırılabilir olmasını.
• D) Yalnızca açık tenlerin palete girmesini.

Cevaplar

1. A — Yan yana renkler bir renk tonunu paylaşır ve kolayca bağlanır.
2. C — Tamamlayıcının gerilimini taşır ama karşıt rengi ikiye bölerek yumuşatır.
3. D — Beğeni ise daha çok renklerin kendisine ve açıklık-koyuluk farkına bağlıydı.
4. B — Palet üç rengi seçer; denge oranlardan, yerlerden ve nötrlerden gelir.
5. C — Paletle karıştırılamayan bir ten resimde yabancı bir leke gibi kalır.

Referans görseller

• Özgün şema: bir renk çemberinin üzerinde üç şablon; dar dilim, eşit aralıklı üçgen ve Y biçimi.
• Özgün şema: aynı triadik paletin eşit oranlarla ve baskın-destek-vurgu oranlarıyla boyanmış iki hâli yan yana.
• Özgün şema: farklı ten tonlarının sıcak bir analog paletin içindeki yerleri.

Sonraki derse köprü

Bu derste paletleri çemberin üzerinde seçtik ve boyalarla çalıştırdık. Sonraki derste ekranın ve boyanın bu çemberi neden farklı okuduğuna daha yakından bakacağız: ekranda kırmızı ile yeşil ışık neden sarı verir, oysa aynı iki renk boyada neden bulanık bir kahverengiye döner?