Tamamlayıcı renkler ve eşzamanlı kontrast

Öğrenme hedefi

Çemberde karşı karşıya duran renklerin, yani tamamlayıcı renklerin, birbirine yaklaştıkça neden güçlendiğini ve karıştıklarında neden söndüğünü açıklayabileceksin. Bir rengin, çevresindeki renge göre farklı görünmesine yol açan eşzamanlı kontrastı tanıyabilecek, bu etkinin renk tonunda, değerde ve doygunlukta nasıl çalıştığını gösterebilecek ve bir resimde bir rengi değiştirmek için bazen o rengin kendisine değil, komşusuna dokunmanın yeterli olduğunu uygulayabileceksin.

Kanca

Aynı gri neden iki farklı zeminde iki farklı renk gibi görünür?

Bir tüpten aynı orta griyi iki küçük kareye sür. Birini parlak kırmızı bir kâğıdın ortasına, ötekini parlak yeşil bir kâğıdın ortasına koy. Kırmızının ortasındaki gri hafifçe yeşilimsi, yeşilin ortasındaki gri hafifçe pembemsi görünür. Oysa ikisi aynı tüpten, aynı fırçayla sürülmüştür. Bir kare daha yap ve onu siyah bir zemine koy: bu kez gri, beyaz bir zemindekinden daha açık görünür. Gri değişmedi; değişen, gözünün onu neyle karşılaştırdığıdır. Bir resimde hiçbir renk tek başına durmaz. Her renk, yanındaki renklerle birlikte görülür, ve bu birliktelik onu değiştirir.

Bağlam

Fransız kimyacı Michel Eugène Chevreul, Paris'teki Gobelins goblen atölyesinin boya bölümünü yönetirken bir şikâyetle karşılaştı: atölyenin kullandığı siyah yünler, başka üreticilerinkinden daha donuk görünüyordu. Chevreul boyaları inceledi ve sorunun boyanın kalitesinde olmadığını buldu. Siyah yün, goblende yanına konan renklere göre farklı görünüyordu; donukluk, yünün kendisinden değil komşularından geliyordu.

Chevreul bu gözlemi yıllarca sürdürdüğü deneylerle genişletti ve 1839'da Renklerin Eşzamanlı Kontrastı Yasası Üzerine (De la loi du contraste simultané des couleurs) adlı kitabını yayımladı. Kitap, renklerin yan yana konduğunda birbirini nasıl etkilediğini sistemli biçimde anlatıyordu ve yalnızca goblen dokuyuculara değil, ressamlara, bahçıvanlara ve terzilere de sesleniyordu. Kitabın on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında renkle çalışan pek çok ressamı etkilediği kabul edilir. Bir boya sorununun, gözün nasıl çalıştığına dair bir keşfe dönüşmesi bu dersin konusudur.

Ana anlatım

Tamamlayıcı renkler nedir?

Bir renk çemberinde birbirinin tam karşısında duran iki renge tamamlayıcı renkler (complementary colours) denir. Ressamların Harris'ten beri kullandığı geleneksel çemberde üç tanıdık çift vardır: kırmızı ile yeşil, mavi ile turuncu, sarı ile mor. Bu çiftlerin ortak bir özelliği vardır: her çift, üç ana rengin hepsini içerir. Yeşil, sarı ile mavinin karışımıdır; kırmızının karşısına konduğunda çift, üç ana rengin tamamını taşır.

Bu yüzden tamamlayıcı renkleri karıştırmak onları söndürür. Boyada kırmızı ile yeşili karıştırdığında, oranlara göre kahverengimsi ya da koyu grimsi, doygunluğu düşük bir renk elde edersin; buna nötr renk (neutral) denir. Işıkta ise, tam tamamlayıcı iki ışığı karıştırmak beyaza yakın bir ışık verir. Önceki derslerden bildiğin gibi, ışığın ve boyanın farklı modelleri biraz farklı çiftler önerir; örneğin ışık modelinde kırmızının tamamlayıcısı camgöbeğine daha yakındır. Hangi çemberi kullandığını bilmek, hangi karşıtı aradığını bilmektir.

Bu söndürme etkisi resimde bir araçtır. Bir rengin doygunluğunu azaltmak istediğinde, ona siyah ya da hazır bir gri eklemek yerine tamamlayıcısından çok az eklemek, renk tonunu fazla kaydırmadan onu yumuşatır. Tamamlayıcılardan karıştırılan nötrler, siyahla karartılmış grilere göre daha sıcak ya da daha serin bir iz taşır ve resmin geri kalanıyla aynı pigmentlerden geldiği için onunla daha kolay bağ kurar. Aşağıda göreceğin gibi bu nötrler, komşularından renk almaya da en açık renklerdir.

Tamamlayıcı renklerin bir başka yüzü gözün kendisinde saklıdır. Parlak kırmızı bir kareye yarım dakika kadar gözünü ayırmadan bak, sonra beyaz bir duvara bak: duvarda yeşilimsi bir kare belirir. Buna art görüntü (afterimage) denir. Aynı renge takılıp kalan göz hücreleri yorulur ve beyaz bir yüzeyde o rengin karşıtı öne çıkar. Tamamlayıcı renklerin gözdeki bu ilişkisi, eşzamanlı kontrastın anahtarıdır.

Eşzamanlı kontrast nasıl çalışır?

Eşzamanlı kontrast (simultaneous contrast), bir rengin, onu çevreleyen ya da ona komşu olan rengin tersine doğru itilmiş gibi görünmesidir. Kırmızı bir zemin, üzerine konan griyi yeşile doğru; yeşil bir zemin pembeye doğru; mavi bir zemin turuncuya doğru; sarı bir zemin mora doğru iter. Gri, çevresindeki rengin tamamlayıcısının hafif bir izini taşıyor gibi görünür.

Bu etki yalnızca renk tonunda değil, değerde ve doygunlukta da çalışır. Aynı orta gri, siyah bir zeminde açık, beyaz bir zeminde koyu görünür; bunu 1.5.01'deki değer derslerinden de biliyorsun. Aynı orta doygunlukta bir kırmızı, gri bir zeminde canlı, daha parlak bir kırmızı zeminde ise soluk görünür. Yani göz, üç özelliğin üçünü de komşularıyla karşılaştırarak yargılar ve her birinde farkı abartır.

Etkinin gücü birkaç şeye bağlıdır. Küçük bir renk alanı, büyük bir zemin içinde daha çok etkilenir. Değerleri birbirine yakın renkler arasında renk tonu kontrastı daha belirgin görünür; değer farkı büyüdükçe göz daha çok açık-koyu farkına odaklanır. Nötr ya da düşük doygunlukta renkler, doygun renklerden daha kolay etkilenir. Chevreul'ün siyah yünleri tam da bu yüzden donuk görünüyordu: yanlarındaki renklere göre farklı okunuyorlardı.

Tamamlayıcılar yan yana ne yapar?

Tamamlayıcı iki renk yan yana konduğunda, eşzamanlı kontrast ikisini birden etkiler: kırmızı yeşili daha yeşil, yeşil kırmızıyı daha kırmızı gösterir. Sonuç, ikisinin de tek başına olduğundan daha canlı görünmesidir. Hollandalı ressam Vincent van Gogh, 1888 eylülünde Arles'da yaptığı Gece Kahvesi (Le café de nuit) tablosunda bu etkiyi bilerek kullandı. Tablo bugün Yale Üniversitesi Sanat Galerisi'ndedir. Van Gogh kardeşi Theo'ya yazdığı bir mektupta, bu tabloda insanlığın korkunç tutkularını kırmızı ve yeşille ifade etmeye çalıştığını anlatır ve odanın kan kırmızısı duvarlarını, ortadaki yeşil bilardo masasını, her yerde çatışan kırmızıları ve yeşilleri tarif eder.

Değerleri birbirine çok yakın ve doygunlukları yüksek iki tamamlayıcı renk yan yana geldiğinde, sınırları titreşiyor gibi görünebilir; bu etkiye renk titreşimi (color vibration) denir. Titreşim bazı resimlerde bilinçli bir enerji kaynağı, bazılarında ise gözü yoran bir kusur olarak görülür; ikisi de bir tercihtir. Titreşimi azaltmak istersen, renklerden birinin değerini ya da doygunluğunu değiştirmek, ya da aralarına ince bir nötr çizgi koymak yeterlidir.

Tamamlayıcıların gücü küçük miktarlarda da işe yarar. Geniş bir yeşil yapraklık içindeki küçük kırmızı bir çiçek, aynı büyüklükte gri bir zemin içindekinden çok daha dikkat çekicidir. Bir resmin odağını güçlendirmenin bir yolu, odak renginin tamamlayıcısını çevresine az miktarda yaymaktır.

Bir resimde komşu renkler nasıl yönetilir?

Eşzamanlı kontrastın resim için en önemli sonucu şudur: bir rengi değiştirmek için her zaman o rengin kendisini yeniden karıştırmak gerekmez. Bir alan fazla soluk görünüyorsa, çevresini daha nötr yapmak onu canlandırabilir. Bir gri fazla mavimsi görünüyorsa, çevresindeki turuncuyu azaltmak düzeltebilir. Bir rengi paletinde doğru karıştırıp tuvale koyduğunda yanlış görünmesinin nedeni çoğu zaman komşularıdır; paletteki rengin zemini ile tuvaldeki zemin farklıdır.

Bu yüzden renkleri paletinde değil, tuvaldeki yerlerinde, komşularıyla birlikte yargılamak gerekir. Bir rengi ayrıca kontrol etmek istediğinde, 3.1.01'deki delik yöntemini kullanabilirsin: kâğıtta açtığın küçük bir delikten bakmak, rengi komşularından yalıtır ve gerçek değerini, renk tonunu ve doygunluğunu gösterir. Sonra deliği kaldırıp rengin komşularıyla birlikte nasıl okunduğuna tekrar bak.

Ten tonları eşzamanlı kontrasta özellikle duyarlıdır, çünkü görece dar bir renk bölgesinde ve orta doygunlukta dururlar. Yeşil bir giysi ya da yeşil bir zemin, yanındaki teni daha kırmızı, daha pembe gösterebilir; kırmızı bir fon ise teni daha soluk ya da yeşilimsi gösterebilir. Mavi bir zemin, sıcak alt tonlu bir teni daha sıcak, turuncu bir zemin daha serin gösterebilir. Bu etkiler açık ve koyu tenlerde farklı güçte görülebilir; örneğin koyu bir ten, açık bir zeminin önünde değer kontrastı yüzünden daha da koyu okunabilir. Bir portrenin fon rengini seçerken, bu fonun kişinin tenini nasıl değiştireceğini düşünmek, onu tanınmaz kılmadan boyamanın bir parçasıdır.

Uygulama

Bu kısa denemede, gözünün bir rengi tek başına değil komşusuyla birlikte yargıladığını ve bu yargının zemine göre nasıl değiştiğini göreceksin.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Kırmızının ortasındaki gri ile yeşilin ortasındaki gri aynı tüpten çıkmıştı; farkı yaratan, gözün renkleri tek başına değil komşularıyla karşılaştırarak yargılaması ve farkı abartmasıdır. Kırmızı bir zemin griyi yeşile, yeşil bir zemin pembeye iter; aynı etki değerde ve doygunlukta da çalışır. Tamamlayıcı renkler, karıştığında birbirini söndürür, yan yana konduğunda birbirini güçlendirir. Chevreul bu yasayı bir goblen atölyesindeki donuk siyah yünlerden yola çıkarak buldu; Van Gogh aynı yasayı, bir kahvenin kırmızı duvarlarını ve yeşil bilardo masasını çatıştırmak için kullandı.

Ödevde aynı griyi dört farklı zeminde test edeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Aynı griyi dört farklı zeminde test et.

1. Bir orta gri karıştır ve onu dört küçük kareye eşit olarak sür; karışımı ayrıca bir kenara not et.
2. Dört farklı zemin hazırla: iki tamamlayıcı renk çiftinden birer renk, örneğin kırmızı ve yeşil, bir siyah ve bir beyaz.
3. Kareleri zeminlerin ortasına yerleştir ve her birinin renk tonunda, değerinde ve doygunluğunda nasıl değiştiğini ayrı ayrı yaz.
4. Deneyin sonunda bir ten tonu karıştır ve onu yeşil ile kırmızı iki zeminde aynı biçimde test et; hangi zeminde tenin daha canlı ya da daha solgun göründüğünü not et.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Dört kare gerçekten aynı karışımla ve aynı kalınlıkta mı boyandı?
• Değer (Ton): Siyah ve beyaz zeminlerdeki değer farkını ayrı ayrı kaydettin mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Dört zemin ve notlar yan yana karşılaştırılabilir biçimde düzenlendi mi?
• Hangi zeminde gri seni en çok şaşırttı?

Kendini sına

1. Kırmızı bir zeminin üzerindeki gri hangi renge doğru görünür?

• A) Kırmızıya.
• B) Yeşile.
• C) Sarıya.
• D) Hiçbir renge.

2. Boyada iki tamamlayıcı rengi karıştırmak genellikle ne verir?

• A) Doygunluğu düşük, kahverengimsi ya da grimsi bir nötr renk.
• B) Saf beyaz.
• C) Daha canlı bir renk.
• D) Üçüncü bir ana renk.

3. Chevreul'ün Gobelins'teki siyah yünler sorununun nedeni neydi?

• A) Boyanın kalitesizliği.
• B) Yünün türü.
• C) Siyah yünün yanına konan renkler.
• D) Atölyenin ışıklandırması.

4. Renk titreşimi en çok hangi durumda görülür?

• A) Değerleri çok farklı iki nötr renk yan yana geldiğinde.
• B) Aynı rengin iki tonu yan yana geldiğinde.
• C) Siyah ile beyaz yan yana geldiğinde.
• D) Değerleri yakın, doygun iki tamamlayıcı yan yana geldiğinde.

5. Yeşil bir zemin, yanındaki bir teni nasıl gösterebilir?

• A) Daha kırmızı, daha pembe.
• B) Daha yeşil.
• C) Hiç değiştirmez.
• D) Daha mavi.

Cevaplar

1. B — Eşzamanlı kontrast griyi zeminin tamamlayıcısına doğru iter.
2. A — Tamamlayıcılar birlikte üç ana rengi içerir ve birbirini söndürür.
3. C — Donukluk yünün kendisinden değil, komşu renklerle kurduğu kontrasttan geliyordu.
4. D — Değer farkı küçüldükçe ve doygunluk arttıkça tamamlayıcı sınır titreşir.
5. A — Yeşil zemin, tenin kırmızı ve pembe bileşenini öne çıkarır.

Referans görseller

• Özgün şema: aynı gri kare kırmızı, yeşil, mavi, sarı, siyah ve beyaz zeminlerde; altında hepsinin beyaz zeminde yan yana dizilmiş hâli.
• Özgün şema: bir renk çemberinde üç tamamlayıcı çift; ortada karışımlarından doğan nötrler.
• Özgün fotoğraf: farklı ten tonlarındaki iki kişinin yüzü, yeşil ve kırmızı iki fon önünde.

Sonraki derse köprü

Bu derste yan yana duran iki rengin birbirini nasıl değiştirdiğini gördük. Sonraki derste bir adım geri çekilip bütün bir paleti düşünüyoruz: çemberde komşu, karşı ya da eşit aralıklı renklerle kurulan düzenlerin ne sağladığını ve renk uyumunun bir kural mı yoksa bir alışkanlık mı olduğunu soracağız.