Sıcak ve soğuk renkler

Öğrenme hedefi

Bir rengin sıcak ya da soğuk olmasının sabit bir etiket değil, bir karşılaştırma olduğunu açıklayabileceksin. Aynı renk ailesi içinde, örneğin iki mavi ya da iki kırmızı arasında, hangisinin daha sıcak hangisinin daha serin olduğunu söyleyebilecek, paletindeki her ana rengin sıcak ve soğuk bir çiftini ayırt edebilecek ve bir resimde ışıklı ve gölgeli yüzeylerin sıcaklık farkını gözlemleyip kullanmaya başlayabileceksin.

Kanca

Bir mavi nasıl sıcak olabilir?

Renk çemberini ortadan ikiye böl: bir yanda kırmızılar, turuncular ve sarılar, öbür yanda yeşiller, maviler ve morlar. Genellikle ilk yarıya sıcak, ikinci yarıya soğuk renkler denir; ateş ve güneş bir tarafta, su ve buz öbür tarafta. Ama iki mavi tüpü yan yana sıktığında tuhaf bir şey görürsün: biri hafifçe mora çalan derin bir mavi, öteki yeşile çalan keskin bir mavi. Ressamlar bunlardan birine sıcak mavi, ötekine soğuk mavi der. Soğuk bir rengin nasıl sıcak olabildiğini anlamak, sıcaklığın rengin kendisinde değil, iki renk arasındaki ilişkide durduğunu görmekle başlar.

Bağlam

Londra'daki Tate Britain'da, Amerikalı ressam John Singer Sargent'ın 1885–86 yıllarında yaptığı Karanfil, Zambak, Zambak, Gül (Carnation, Lily, Lily, Rose) tablosu asılıdır. Tabloda beyazlar giymiş iki küçük kız, gün batarken bir bahçede, zambaklar ve güller arasında kâğıt fenerleri yakar. Sargent sahneyi Cotswolds'taki Broadway köyünde, bir bahçede resmetti. 1885'in eylül ayından kasım ayına kadar her gün, ışığın tam istediği gibi olduğu, akşamın birkaç dakikasında çalıştı; çiçekler sonbaharda solunca yerlerine yapay çiçekler koydu, ertesi yaz aynı köyde çalışmayı sürdürdü ve tabloyu 1886 ekiminin sonunda bitirdi. Tablo 1887'de Chantrey Vakfı'nın parasıyla satın alındı.

Tablonun büyüsü bir sıcaklık karşıtlığından gelir. Akşamın ışığı bütün sahneye serin, morumsu bir renk verir; kızların beyaz elbiseleri bile bu serinliği taşır. Fenerlerin içindeki küçük alevler ise sıcak turuncu ve sarı ışık saçar ve bu ışık kızların yüzlerine ve ellerine düşer. Aynı beyaz elbise, fenerin yanında sıcak, uzağında serin görünür. Tabloyu incelerken hangi yüzeylerin fenerden, hangilerinin gökyüzünden aydınlandığını ve bunun rengi nasıl değiştirdiğini ara.

Ana anlatım

Sıcaklık neden görelidir?

Renk sıcaklığı (color temperature) resimde, bir rengin çemberde kırmızı ve turuncuya mı, yoksa mavi ve yeşile mi yakın durduğunu anlatan bir ölçüdür. Kabaca, turuncu çemberin en sıcak, ona karşı duran mavi en serin noktası sayılır. Ama bu yalnızca başlangıç noktasıdır. Asıl işe yarayan soru, «bu renk sıcak mı?» değil, «bu renk yanındakine göre daha mı sıcak?» sorusudur.

Bu göreli bakış, her renk ailesinin içinde bir sıcaklık farkı olduğunu gösterir. İki mavi düşün: biri çemberde mora, dolayısıyla kırmızıya doğru bir adım atmış; öteki yeşile, dolayısıyla sarıya doğru. Kırmızıya yaklaşan mavi, ötekine göre daha sıcaktır. Aynı şey kırmızılar için de geçerlidir: turuncuya çalan bir kırmızı sıcak, mora ve eflatuna çalan bir kırmızı serindir. Sarılarda ise turuncuya çalan bir sarı sıcak, yeşile çalan bir limon sarısı serindir.

Bu yüzden «sıcak mavi» bir çelişki değildir. Bir mavi, çemberin serin yarısında durur; ama başka bir maviye göre sıcak olabilir. Bir resimde renkleri sıcak ve soğuk diye ikiye ayırmak yerine, her rengi komşusuyla karşılaştırarak düşünmek, çok daha ince bir renk kontrolü sağlar.

Paletteki sıcak ve soğuk çiftler nelerdir?

Bazı ressamlar paletini, her ana renk için bir sıcak ve bir soğuk pigmentle kurar; bu düzene İngilizcede split primary palette denir. Kırmızılarda, kadmiyum kırmızısı gibi turuncuya çalan bir kırmızı sıcak tarafı, alizarin kırmızısı ya da kinakridon kırmızısı gibi mora çalan bir kırmızı serin tarafı temsil eder. Sarılarda, kadmiyum sarısı gibi turuncuya çalan bir sarı sıcak, limon sarısı gibi yeşile çalan bir sarı serindir. Mavilerde ise mora çalan ultramarin sıcak, yeşile çalan ftalo mavisi ya da seruleum mavisi serindir.

Bu çiftler karışımda büyük fark yaratır. Canlı bir mor istiyorsan, mora doğru eğilen iki rengi, örneğin serin bir kırmızı ile sıcak bir maviyi karıştırırsın; ikisi de çemberde mora yaklaştığı için sonuç temiz çıkar. Sıcak bir kırmızı turuncuya, serin bir mavi yeşile, yani ikisi de sarıya doğru eğilir; bu ikisini karıştırırsan karışıma gizlice sarı da girer, üç ana renk bir araya gelir ve mor bulanıklaşıp kahverengiye kayar. 3.1.02'deki çember denemesinde bulanık çıkan karışımın bir nedeni buydu. Aynı mantık yeşil ve turuncu için de işler.

Bu pigmentlerin bir kısmı resim tarihinde görece yenidir. Doğal ultramarin, lapis lazuli taşından elde edildiği için yüzyıllarca çok pahalıydı; yapay ultramarinin bir üretim yöntemi 1820'lerin sonunda Fransız kimyacı Jean-Baptiste Guimet tarafından geliştirildi. Alizarin 1868'de sentezlendi, ftalo mavisi ise 1930'larda boya olarak piyasaya çıktı. Bu yüzden eski ustaların paletlerinde bugünkü sıcak ve soğuk çiftlerin hepsi bulunmuyordu; onlar sıcaklığı sınırlı bir pigment grubuyla, karşılaştırma yoluyla kurdular.

Işık ve gölgede sıcaklık nasıl değişir?

Sıcaklık farkı, ışık ve gölgeyi boyamanın en güçlü araçlarından biridir. Açık havada, güneşli bir günde, güneşin doğrudan aydınlattığı yüzeyler güneşin sıcak rengini taşır; gölgeler ise güneşten değil, mavi gökyüzünden aydınlandığı için serinleşir. Bu yüzden güneşli bir sahnede sıcak ışık ve serin gölge sık görülen bir ilişkidir. Işık serin olduğunda, örneğin kuzeyden gelen bulutlu bir gün ışığında, bu ilişki tersine dönebilir: ışıklı yüzeyler serin, gölgeler ise görece sıcak görünebilir.

Bu bir kural değil, bir gözlem yöntemidir. Her sahnede önce ışığın rengini, sonra gölgeyi dolduran ışığın rengini sor. Sargent'ın tablosunda iki ışık kaynağı vardır: akşam göğünün serin ışığı ve fenerlerin sıcak ışığı. Bir yüzeyin sıcaklığı, hangisine daha yakın olduğuna göre değişir.

Ten tonlarında bu ilişki çok belirgindir. Aynı kişinin yüzü, sıcak bir lambaya dönük tarafında sıcak ve altın rengine yakın, gökyüzüne ya da bir pencereye dönük tarafında serin görünebilir. Bu, 3.1.03'te konuştuğumuz alt tondan farklı bir şeydir: alt ton kişinin kendi teninin özelliğidir, sıcaklık kayması ise ışığın etkisidir. Koyu, pembe alt tonlu bir ten de, açık, zeytin alt tonlu bir ten de sıcak ışıkta ısınır ve serin ışıkta serinler. Bir teni boyarken bu iki şeyi ayırmak, kişinin kendi tonunu koruyarak ışığı göstermeye yardım eder.

Işığın Kelvin'i neden tersine işler?

Renk sıcaklığı kelimesi, fotoğrafçılıkta ve aydınlatmada başka bir anlamda da kullanılır ve bu bir karışıklık yaratır. Fizikte bir ışık kaynağının renk sıcaklığı Kelvin cinsinden ölçülür: bir mum ya da akkor bir lamba düşük Kelvin değerlerinde, turuncumsu bir ışık verir; bulutlu gökyüzünün ışığı ise çok daha yüksek Kelvin değerlerinde, mavimsi bir ışıktır. Yani fiziksel olarak «daha sıcak» bir kaynak, daha mavi bir ışık verir.

Ressamların sıcak ve soğuk kavramı ise tersine işler: turuncu sıcak, mavi soğuk kabul edilir. Bu ters ilişki bir çelişki değil, iki farklı dilin aynı kelimeyi kullanmasıdır. Fizik ısıtılan bir cismin ışığını anlatır; ressamların dili ise renklerin uyandırdığı çağrışımları, ateşi ve suyu anlatır. Bir ışık kaynağının Kelvin değerini okurken ya da bir fotoğraf makinesinin beyaz dengesini ayarlarken bu farkı akılda tutmak gerekir.

Uygulama

Bu kısa denemede, aynı ailenin iki üyesinin sıcaklıkta nasıl ayrıldığını ve bu farkın bir morun temiz ya da bulanık çıkmasına nasıl yol açtığını göreceksin.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir mavi nasıl sıcak olabilir? Sıcaklık bir rengin sabit bir özelliği değil, bir karşılaştırmadır. Mora, yani kırmızıya doğru eğilen bir mavi, yeşile eğilen bir maviye göre daha sıcaktır; aynı şekilde her renk ailesinin kendi içinde sıcak ve serin üyeleri vardır. Bu göreli bakış paletteki pigment seçimini, karışımların temizliğini ve ışık ile gölgenin boyanmasını yönlendirir. Sargent'ın akşam bahçesi, serin bir ışığın içine yerleştirilmiş küçük sıcak ışıkların bir sahneyi nasıl kurabildiğini gösterir.

Ödevde sıcak ve soğuk kırmızı, mavi ve sarı karışımları yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Sıcak ve soğuk kırmızı, mavi, sarı karışımları yap.

1. Paletindeki kırmızı, mavi ve sarı pigmentleri, her ailenin içinde sıcaktan serine doğru sırala; yalnızca birer tüpün varsa, sıcak ya da serin tarafa çekmek için çemberdeki komşusundan çok az ekle.
2. Her aile için beyaz bir kâğıda, en sıcaktan en serine doğru en az dört basamaklık bir şerit boya.
3. Sıcak kırmızı ile serin mavi, serin kırmızı ile sıcak mavi ve benzer biçimde iki yeşil ve iki turuncu karıştır; temiz ve bulanık çıkanları işaretle.
4. Bir nesneyi sıcak bir lambayla aydınlatıp aydınlık ve gölge tarafının sıcaklık farkını kısa bir renk eskiziyle kaydet.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Her ailenin şeridi sıcaktan serine düzgün bir geçiş gösteriyor mu; karışımların temiz ya da bulanık çıkmasını doğru pigment çiftine bağlayabildin mi?
• Değer (Ton): Sıcaklık değiştirirken değeri de istemeden değiştirdin mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Şeritler, karışımlar ve lamba eskizi okunur biçimde etiketlendi mi?
• Hangi renk ailesinde sıcak ve serin üyeyi ayırt etmek sana en zor geldi?

Kendini sına

1. Ultramarin gibi mora çalan bir mavi, yeşile çalan bir maviye göre nasıldır?

• A) Daha serin.
• B) Aynı sıcaklıkta.
• C) Daha sıcak.
• D) Sıcaklığı ölçülemez.

2. Temiz ve canlı bir mor için hangi pigment çifti daha uygundur?

• A) Serin bir kırmızı ile sıcak bir mavi.
• B) Sıcak bir kırmızı ile serin bir mavi.
• C) Sıcak bir sarı ile serin bir mavi.
• D) Kadmiyum sarısı ile limon sarısı.

3. Güneşli bir günde gölgeler neden sık sık serin görünür?

• A) Gölgede hiç ışık olmadığı için.
• B) Gölgelerin rengi her zaman mavidir.
• C) Güneş gölgeleri soğutur.
• D) Gölgeler mavi gökyüzünden aydınlanır.

4. Fizikte yüksek Kelvinli bir ışık kaynağı genellikle hangi renktedir?

• A) Mavimsi.
• B) Turuncumsu.
• C) Kırmızı.
• D) Sarı.

5. Bir tende alt ton ile sıcaklık kayması arasındaki fark nedir?

• A) İkisi aynı şeydir.
• B) Alt ton ışığa, sıcaklık kayması kişinin tenine aittir.
• C) Alt ton kişinin tenine, sıcaklık kayması ışığa aittir.
• D) Yalnızca koyu tenlerde alt ton vardır.

Cevaplar

1. C — Mor, kırmızıya doğru bir adımdır; kırmızıya yaklaşan mavi göreli olarak daha sıcaktır.
2. A — İkisi de çemberde mora doğru eğilir; üçüncü ana renk karışıma girmez.
3. D — Gölgeler güneşten değil gökyüzünden aydınlanır ve onun serin rengini taşır.
4. A — Fizikte daha sıcak kaynak daha mavi ışık verir; ressam dilindeki sıcak ve soğuk bunun tersidir.
5. C — Alt ton her ışıkta kişiyle birlikte kalır; sıcaklık kayması ışık değiştikçe değişir.

Referans görseller

• Özgün şema: iki mavi, iki kırmızı ve iki sarının çemberde komşularına doğru eğilmesi; sıcak ve serin üyeler işaretli.
• Özgün şema: bir kaynak ışığının Kelvin ölçeği ile ressamın sıcak-soğuk ekseninin ters yönde yan yana gösterilmesi.
• Özgün fotoğraf: aynı yüzün bir yanı sıcak lambaya, öbür yanı pencereye dönük; farklı ten tonlarındaki iki kişiyle tekrarlanmış.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir rengin sıcaklığını yanındaki renge göre yargılamayı öğrendik. Sonraki derste bu komşuluğun daha da şaşırtıcı bir etkisine geçiyoruz: aynı gri, iki farklı zeminin üzerine konduğunda neden iki farklı renk gibi görünür, ve çemberde karşı karşıya duran renkler birbirine ne yapar?