İnsan kalabalığı eskizi

Öğrenme hedefi

Bir kafede, bir vapurda ya da bir otobüste, seni fark etmeyen ve her an kalkıp gidebilecek insanları kısa sürede çizebileceksin. Yirmi saniyede bir figürün baskın pozunu, yani ağırlığın nereye verildiğini ve bedenin genel eğilimini yakalayabilecek, tekrar eden pozlardan yararlanarak yarım kalan eskizleri tamamlayabilecek ve giysiyi, saçı ve teni ayrıntıya boğmadan birkaç değer lekesiyle gösterebileceksin. Bunu yaparken çizdiğin insanlara saygılı bir mesafeyi nasıl koruyacağını da düşüneceksin.

Kanca

Hareket halindeki bir yabancıyı 20 saniyede nasıl çizersiniz?

Karşındaki koltukta oturan kadın telefonuna eğilmiş, yanındaki adam camdan dışarı bakıyor, kapının yanında ayakta duran bir öğrenci tutamağa asılmış hafifçe sallanıyor. Bir sonraki durakta üçü de inebilir. Bu insanları bir modeli çizer gibi, gözden başlayıp ayrıntıyı işleyerek çizmeye kalkarsan, daha burnu bitirmeden kişi kalkar ve kâğıtta yarım bir yüz kalır. Yirmi saniye bir portre için hiçbir şeydir. Ama bir duruş için yeterlidir: öne eğilmiş bir sırt, bir yana düşmüş bir baş, bir dizin üstünde duran bir el. Soru, yirmi saniyede neyi bırakacağını bilmektir.

Bağlam

New York'taki Metropolitan Museum of Art'ta Honoré Daumier'nin Üçüncü Sınıf Vagon (The Third-Class Carriage) tablosunun yaklaşık 1862–64 tarihli bir versiyonu durur. Tablo bir tren vagonunun içini, karşı sırada oturan yolcuları gösterir: bebeğini emziren bir anne, sepetini kucağına almış yaşlı bir kadın ve yanında uyuklayan bir çocuk; arkalarında sıra sıra başlar. Bu versiyon bitmemiştir ve kompozisyonu aktarmak için kullanılan kareleme ızgarasının çizgileri hâlâ görülür; benzer ama bitmiş bir versiyonu Ottawa'daki Kanada Ulusal Galerisi'ndedir.

Daumier'nin yolcularında yüz ayrıntısı neredeyse yoktur; onları okutan şey duruşlarıdır. Yaşlı kadının iki eli sepetin üstünde, sırtı dik ve hareketsiz; çocuğun başı yana düşmüş; annenin bedeni bebeğin üzerine kapanmış. Tabloya bakarken her figürün yüzünü değil, bedeninin genel eğilimini ve ağırlığın nereye yaslandığını ara. Kalabalık bir vagonda yirmi saniyede yakalanacak olan da budur.

Ana anlatım

Yirmi saniyede ne yakalanır?

Yirmi saniyelik bir eskizin tek görevi baskın pozu yakalamaktır: figürün o anki genel eğilimini ve ağırlığın nereye yaslandığını. 2.5.01'de bir hayvanı omurga çizgisi ve üç kütleyle kurmuştun; insan için de aynı sıra geçerlidir. Önce başın tepesinden kalçaya inen tek bir çizgi çek; bu çizgi kişinin öne mi eğildiğini, geriye mi yaslandığını, yana mı büküldüğünü gösterir. Sonra başı küçük bir oval, göğsü ve leğeni iki blok olarak bu çizginin üzerine otur. Kollar ve bacaklar, çoğu zaman yalnızca yönlerini gösteren birkaç çizgidir.

Oturan bir insanda ağırlık sandalyeye ve bazen bir dirseğe biner. Oturma yüzeyini ve dayanma noktasını bir iki çizgiyle göstermek, figürün havada asılı kalmamasını sağlar. Ayakta duran bir yolcuda ağırlık bir bacağa ya da tutamağa asılı bir kola verilir; 1.1.05'teki karşıt duruş burada da çalışır: kalça bir yana kalkarken omuzlar ters yöne iner.

Bu ilk yirmi saniyede kaçınman gereken yer yüzdür. Yüz dikkatini hemen çeker, çünkü bir insanı tanıdığımız yer orasıdır; ama bir kalabalık eskizinde yüz ayrıntısı en son ve en az çizilen şeydir. Başın hangi yöne döndüğünü göstermek için bir burun ya da kulak çizgisi, başın eğimini göstermek için bir göz hattı çoğu zaman yeter.

Tekrar eden pozlar neden işe yarar?

Kafe ve toplu taşıma, insan çizmeye başlamak için elverişli yerlerdir, çünkü insanlar oralarda oturur ve belirli pozlara tekrar tekrar döner. Telefonuna bakan biri başını aynı açıyla eğer, kitap okuyan biri sayfayı çevirip aynı duruşa geri gelir, fincanını kaldıran biri kolunu aynı yörüngede hareket ettirir. Çizdiğin kişi kıpırdadığında o figürü olduğu gibi bırak, yan tarafta bir başkasına başla; aynı açıya geri geldiğinde ilk çizgilere dön ve devam et.

Bu yöntemin bir uzantısı bileşik figürdür (composite figure). Kişi çizimi bitirmeden inip gittiyse, aynı pozda duran bir başka yolcudan kalan parçayı tamamlayabilirsin: birinin eğik sırtına, bir başkasının dizindeki eli eklenir. Sonuç tek bir gerçek kişinin portresi değil, gözlemden kurulmuş, inandırıcı bir duruştur. Bu, yerinde gözlemin meşru bir yoludur ve kopya sayılmaz; çizdiğin her parça gerçekten gördüğün bir duruştan gelir.

Sayfayı küçük figürlerle doldurmak da bir tekniktir. Tek bir sayfaya on ya da on beş küçük figür çizmek, her birine harcadığın süreyi kısaltır ve seni ayrıntıya kaçmaktan korur. Bir sayfada yarım kalmış figürler olması başarısızlık değildir; hangilerinin tamamlandığına bakarak hangi pozların sana daha kolay geldiğini görürsün.

Giysi, saç ve ten nasıl gösterilir?

Giysi bedenin üzerinde durur ve bedenin biçimini izler. Bir montun, bir eteğin ya da bir paltonun genel siluetini, bedenin bloklarına göre birkaç çizgiyle çiz; kıvrımların hepsini değil, en belirgin bir iki tanesini ve özellikle eklemlerde, dirsekte ve dizde toplananları göster. Saç, şapka ya da başörtüsü başın siluetini değiştirir ve bir figürü sahnede ayırt etmenin en hızlı yollarından biridir; onu tek tek tel olarak değil, bir kütle olarak çiz.

Değer burada da işini yapar. Bir kalabalık eskizinde herkesi aynı açık dış çizgiyle bırakmak, kâğıttaki bütün insanları aynı renkte gösterir. Oysa vagondaki yolcuların tenleri açıktan koyuya uzanır, giysileri de birbirinden ayrı tonlardadır. Koyu bir teni ya da koyu bir paltoyu birkaç hızlı tarama ya da bir fırça darbesiyle koyu bir leke olarak göstermek, açık bir gömleği ise kâğıdın beyazında bırakmak, figürleri birbirinden ayırır ve sayfaya ritim verir. Ten tonunu bir kişinin yüz hatlarını abartarak ya da bir kalıba sokarak değil, yalnızca değer olarak göstermek, hem daha doğru hem de daha saygılı bir yoldur.

Çizdiğin insanlara karşı nasıl davranılır?

Kalabalık eskizinde çizdiğin insanlar sana poz vermeyi kabul etmemiştir. Bu yüzden gözlemci olmanın birkaç inceliği vardır. Birine uzun süre dik dik bakmak rahatsız edicidir; bakışını hızlı ve kısa tut, çoğu zamanı kâğıda bakarak geçir. Biri çizildiğini fark eder ve rahatsız olursa, çizmeyi bırakmak ya da ona çizimi göstermek genellikle durumu yumuşatır.

Çocukları, hasta görünen ya da zor bir anda olan insanları çizmek konusunda ayrıca dikkatli ol. Çizimlerini paylaşacaksan, kişinin tanınabileceği ayrıntıları azaltmak ya da izin istemek düşünmeye değer. Bu, eskiz defterinin özel bir alan olduğu, paylaşılan çizimin ise başka bir şey olduğu anlamına gelir. Daumier'nin yolcuları tanınabilir kişiler değil, bir sınıfın ve bir anın temsilcileridir; senin kalabalık eskizlerin de büyük olasılıkla bu türden anonim duruşlar olacak.

Bir de kendi konumunu düşün. Karşındaki sırada oturan birini çizmek, arkadan ya da çapraz bir açıdan çizmekten daha dikkat çekicidir. Defterini dizinin üstünde, küçük ve alçakta tutmak, kalemini kısa hareketlerle kullanmak seni daha az görünür kılar. Amaç saklanmak değil, insanların gündelik anını bozmadan gözlem yapmaktır; biri merakla yaklaşırsa bu, çizimi paylaşmak için iyi bir fırsattır.

Uygulama

1. Malzeme: avuç içine sığan küçük bir defter ve silinmeyen bir kalem, örneğin bir dolma kalem ya da ince uçlu bir keçeli. Silgi kullanmamak seni ilk çizgiye bağlı kalmaya ve hızlanmaya zorlar.
2. Bir kafe masasında ya da bir vapur salonunda, karşında ya da biraz çaprazında oturan birkaç kişiyi seç. Çizmeden önce birkaç saniye bak ve kişinin baskın pozunu kendine tek bir cümleyle söyle: öne eğilmiş, yana yaslanmış, dimdik.
3. Her figürü başın tepesinden kalçaya inen çizgiyle başlat, üzerine baş, göğüs ve leğen bloklarını ekle, sonra oturma yüzeyini ya da dayanma noktasını göster.
4. Kişi pozunu değiştirirse bırak ve bir başkasına geç; eski poza dönüldüğünde tamamla ya da bir başka yolcudan bileşik figür olarak bitir.
5. Son olarak her figüre bir koyu leke ekle: saç, koyu bir giysi ya da ten tonu. Sayfaya dönüp hangi figürün duruşu en iyi taşıdığını işaretle.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Otobüste karşında oturan, bir sonraki durakta inebilecek birini çizmenin yolu, yüzünü değil duruşunu çizerek: başın tepesinden kalçaya inen bir çizgi, üç blok, bir dayanma noktası. Kafe ve toplu taşıma, insanların tekrar tekrar döndüğü pozlarla dolu yerlerdir; yarım kalan eskiz tekrar eden pozdan ya da bileşik figürden tamamlanabilir. Giysiler, saç ve farklı ten tonları birkaç değer lekesiyle figürleri birbirinden ayırır. Daumier'nin vagonundaki yolcular da bize yüzleriyle değil, sırtlarının, başlarının ve ellerinin duruşuyla ulaşır.

Ödevde yirmi insan eskizi yapacak, her birinde baskın pozu ilk sıraya koyacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Yirmi insan eskizi yap.

1. Bir kafe, bir bekleme salonu, bir vapur ya da bir otobüs seç; en az yarım saat orada kal.
2. On eskizi yirmi saniyede ya da daha kısa sürede bitir; her birinde yalnızca beden çizgisi, bloklar ve dayanma noktası.
3. Kalan on eskize bir dakikaya kadar süre ver; giysinin siluetini, saçı ve bir değer lekesini ekle.
4. Sayfanın kenarına en az bir bileşik figürü işaretle ve hangi iki kişiden kurulduğunu kısaca not et.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Baş, göğüs ve leğen blokları birbirine göre makul büyüklükte mi; oturan figürler oturma yüzeyine yerleşiyor mu?
• Değer (Ton): Figürler saç, giysi ve ten tonlarıyla birbirinden ayrılıyor mu?
• Bitmişlik ve Sunum: Yirmi figür sayfaya okunur biçimde dağıldı mı; tamamlanan ve yarım kalan figürler ayırt ediliyor mu?
• Hangi baskın poz sana en kolay, hangisi en zor geldi?

Kendini sına

1. Yirmi saniyelik bir insan eskizinde öncelik nedir?

• A) Gözlerin ayrıntısı.
• B) Baskın poz: genel eğilim ve ağırlığın yaslandığı yer.
• C) Giysinin bütün kıvrımları.
• D) Arka plandaki mekân.

2. Kafe ve toplu taşıma kalabalık eskizi için neden elverişlidir?

• A) İnsanlar poz vermeye hazırdır.
• B) Işık her zaman iyidir.
• C) İnsanlar oturur ve belirli pozlara tekrar tekrar döner.
• D) Kimse hareket etmez.

3. Bileşik figür nedir?

• A) Birden çok kişinin aynı pozundan gözlemle tamamlanan tek figür.
• B) Bir fotoğraftan kopyalanmış figür.
• C) İki figürün üst üste çizilmesi.
• D) Ayrıntılı bir portre.

4. Farklı ten tonları kalabalık eskizinde nasıl gösterilir?

• A) Hepsini aynı açık dış çizgiyle bırakarak.
• B) Yüz hatlarını abartarak.
• C) Yalnızca renkli kalemle.
• D) Değer lekeleriyle, yüz hatlarını kalıba sokmadan.

5. Çizdiğin kişi fark edip rahatsız olursa ne yapmak durumu genellikle yumuşatır?

• A) Çizmeyi bırakmak ya da çizimi ona göstermek.
• B) Daha dikkatle bakmaya devam etmek.
• C) Çizimi saklayıp sürdürmek.
• D) Yer değiştirip gizlice çizmek.

Cevaplar

1. B — Yirmi saniye bir portreye yetmez, bir duruşa yeter; yüz en son gelir.
2. C — Telefona, kitaba ya da fincana dönen pozlar yarım kalan eskizleri tamamlamaya izin verir.
3. A — Gözlemden kurulan inandırıcı bir duruştur; tek bir gerçek kişinin portresi değildir.
4. D — Değer farkı figürleri ayırır; yüz hatlarını abartmak hem yanlış hem saygısızdır.
5. A — Poz vermeyi kabul etmemiş birine saygı, çizimi sürdürmekten önce gelir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: bir vapur salonunda yirmi figürlük bir sayfa; tamamlanan ve yarım kalan figürler işaretli.
• Özgün şema: aynı oturan figürün yirmi saniyelik, bir dakikalık ve bileşik hâlleri yan yana.

Sonraki derse köprü

Hayvanlar, sokaklar ve insanlar şimdiye kadar ayrı ayrı sayfalardı. Modülün son dersinde bunları bir araya getiriyoruz: eskizi, el yazısıyla notu ve rengi tek bir seyahat günlüğünde birleştirecek ve bir yeri fotoğraftan farklı biçimde hatırlamanın yolunu arayacağız.