Kent çizimi (urban sketching)

Öğrenme hedefi

Bir sokakta, meydanda ya da çarşıda, yerinde ve sınırlı bir sürede okunur bir kent eskizi yapabileceksin. Yerinde çizmenin fotoğraftan çizmekten hangi noktalarda ayrıldığını açıklayabilecek, sahneye girmeden önce göz hizasını ve bir odak yapıyı seçebilecek, geçen insanları ve değişen ışığı eskize nasıl alacağına karar verebilecek ve otuz dakikalık bir süreyi aşamalara bölebileceksin.

Kanca

Şehri yerinde çizmek fotoğraftan çizmekten neden farklıdır?

Bir fotoğraf, sokağın bir anını eksiksiz dondurur: her pencere, her tabela, kaldırımdaki her taş aynı keskinlikte ve aynı önemde durur. Sen o fotoğrafın önüne oturduğunda, çerçeveyi kamera çoktan seçmiştir; ışık hiç değişmez, kimse önünden geçmez, sen de başını çevirip köşenin ardına bakamazsın. Aynı sokağın ortasında durduğunda ise her şey hareket eder. Güneş gölgeleri yavaşça kaydırır, bir otobüs görüşünü kapatır, bir satıcı tezgâhını açar, arkandan bir motosiklet geçer. Bu karmaşa ilk bakışta bir engel gibi görünür. Ama tam da bu hareket, seni fotoğrafın sana hiç sormadığı bir soruyu sormaya zorlar: bu sahnede neyi çizeceğim, neyi bırakacağım?

Bağlam

Venedik'teki Gallerie dell'Accademia'da, Giovanni Antonio Canal, yani Canaletto'nun kullandığı bir eskiz defteri saklanır. İtalyanca quaderno (defter) diye anılan bu defter, 1730'larda yaptığı resimlere ve satışa sunduğu bitmiş çizimlere ham malzeme olmuş yaklaşık yüz kırk sayfalık hızlı kent eskizi içerir. Eskizlerde kanal kıyısındaki cepheler, çan kuleleri ve köprüler çoğu zaman sayfa sınırına sığmadığı için bölünür: bir kilisenin bir kısmı sayfanın önüne, gerisi arkasına çizilir. Canaletto'nun bu eskizleri yerinde hazırladığı, bitmiş resimlerini ise atölyede bu malzemeden kurduğu kabul edilir; eskizleri bir karanlık oda (camera obscura) yardımıyla yapıp yapmadığı ise araştırmacılar arasında tartışılır.

Defter, yerinde kent çiziminin eski bir alışkanlık olduğunu hatırlatır. Canaletto sokakta her şeyi bitirmeye çalışmaz; ölçüyü, yapıların sırasını ve kendisine lazım olacak bilgiyi toplar. Bugün dünyanın pek çok kentinde buluşan Urban Sketchers topluluğu da benzer bir fikirle yola çıkar. Gazeteci ve çizer Gabriel Campanario'nun 2007'de bir çevrimiçi fotoğraf paylaşım grubu olarak başlattığı topluluğun manifestosunun ilk maddesi, Türkçeye çevrildiğinde şöyledir: «İçeride ya da dışarıda, yerinde çizer, doğrudan gözlemle gördüğümüzü yakalarız.»

Ana anlatım

Yerinde çizmek fotoğraftan neden farklıdır?

Farkın ilk kaynağı derinliktir. İki gözünle baktığında ve başını hafifçe oynattığında, önde duran bir direğin arkadaki cepheye göre kaydığını görürsün; hangi nesnenin önde, hangisinin arkada olduğu sana hiç düşünmeden belli olur. Fotoğrafta bu bilgi tek bir düzleme sıkıştırılmıştır. Bir fotoğraftan çizerken derinliği yeniden kurman gerekir; yerinde çizerken onu doğrudan görürsün. Üstelik kamera merceği, özellikle geniş açılı bir telefon kamerası, yakındaki yapıları büyütür ve dikey çizgileri kenarlara doğru eğebilir; çıplak göz ise başını çevirdikçe sahneyi parça parça tarar.

İkinci fark seçimdir. Fotoğraf her şeyi eşit keskinlikte verdiği için, ondan çizen biri çoğu zaman her şeyi eşit özenle çizme eğilimine girer. Yerinde çizerken ise zaman, ışık ve hareket seni seçmeye zorlar. Otuz dakikada bir sokağın her penceresini çizemezsin; bu yüzden hangi yapının sahnenin konusu olduğuna, hangilerinin birkaç çizgiyle geçiştirileceğine karar vermek zorundasın. 2.1'deki kompozisyon derslerinde öğrendiğin hiyerarşi burada kendiliğinden devreye girer.

Üçüncü fark deneyimin kendisidir. Yerinde yapılan bir eskiz, o sokakta geçirdiğin yarım saatin kaydıdır: sıcak bir öğleden sonra, bir kahvecinin sesi, çizimine bakmak için duran bir çocuk. Bu izler çizgilere doğrudan geçmese de neyi seçtiğini ve nasıl çizdiğini etkiler. Bu, fotoğraftan çizmenin yanlış olduğu anlamına gelmez. Fotoğraf, bir ayrıntıyı kontrol etmek ya da bir sahneye dönemediğinde işini tamamlamak için yararlı bir araçtır. Yerinde çizim ise gözünü ve karar verme hızını, fotoğrafın yapamayacağı biçimde çalıştırır.

Sahneye nereden başlanır?

Oturmadan önce birkaç dakika dolaş ve sahneye farklı yerlerden bak. Aynı sokak, bir köşeden bakınca derin bir koridor, karşı kaldırımdan bakınca düz bir cephe gibi görünebilir. Bir odak yapı seç: bir çeşme, bir cami kubbesi, bir köşe dükkânı, sokağın sonundaki bir kule. Bu yapı çizimin konusudur; geri kalanı ona yol gösterir. Seçimini parmaklarınla bir çerçeve yaparak ya da birkaç küçük resimle (thumbnail) sına; 2.1'de gördüğün küçük resimler burada iki dakikalık birer karardır.

Sonra göz hizanı bul. 1.3'te gördüğün gibi, göz hizası ufuk çizgisidir ve bütün yatay kenarlar ona göre eğilir. Kentte ufku çoğu zaman göremezsin, ama onu bulmanın kolay bir yolu vardır: düz bir zeminde ayakta duruyorsan, sana yakın ya da uzak, ayakta duran insanların başları yaklaşık olarak göz hizana denk gelir. Oturuyorsan göz hizan onların göğüs hizasına iner. Bu çizgiyi kâğıda hafifçe çek. Ardından odak yapının bir dikey kenarını referans olarak çiz ve diğer yapıların yüksekliğini, 1.2'de öğrendiğin gibi kalemle ölçüp bu kenara göre karşılaştır.

Kâğıtta sırayla büyük kütlelerden küçüğe in: önce yapıların genel siluetleri ve sokağın açıklığı, sonra ana yatay çizgiler, çatı hatları ve saçak çizgileri, ardından kapılar ve pencerelerin ritmi. Pencereleri tek tek saymak yerine, onların bir cephe boyunca nasıl tekrarlandığını ve perspektifte nasıl sıklaştığını göster.

Hareket eden kentle nasıl baş edilir?

Kentte en sık hareket eden şey insanlardır. Onları yok saymak eskizi boş bir maket gibi gösterir; hepsini çizmeye çalışmak ise çizimi bitirmeni engeller. Pratik bir yol, insanları sahnenin sonuna bırakmak ve göz hizası ilkesiyle yerleştirmektir: ayakta duran bir insanın başını göz hiza çizgisine koy ve bedenini, yere olan uzaklığına göre aşağı doğru uzat. Yakındaki insan büyük, uzaktaki küçük çıkar; ama başları aynı çizgide kalır. Birkaç saniyede çizilen bu figürler, 1.1.05'teki jest çizimlerinin en kısa hâlidir. Geçen insanlar farklı ten tonlarında ve farklı giysilerdedir; hepsini aynı açık değerde bırakmak yerine, koyu bir ceketi ya da koyu bir teni arka plandaki açık bir cephenin önünde koyu bir leke olarak, açık bir giysiyi koyu bir kapı boşluğunun önünde açık bir leke olarak göstermek, figürleri sahneye oturtur.

Arabalar, otobüsler ve tezgâhlar da gelip gider. Görüşünü kapatan bir aracı beklemek yerine, onun arkasında kalan yapıyı daha önce gördüğün kadarıyla sürdür ya da aracı sahneye bir kütle olarak dahil et. Gelip giden bir şeyi çizmeye başladıysan, onu bir sonraki geçen benzer nesneden tamamlayabilirsin: bir otobüs gitse bile ötekisi gelecektir.

Işık da hareket eder. Yarım saat içinde gölgeler belirgin biçimde kayabilir. Bunun karşısında bir karar vermen gerekir: işe başlarken gölgelerin düzenine bak, en önemli gölge şekillerini hafifçe işaretle ve çizimin sonuna kadar bu düzene sadık kal. Aksi hâlde her baktığında gölgeleri yeniden çizer ve çelişkili bir ışık kurarsın. Bu noktada Fransız şair Charles Baudelaire'in 1863'te yayımlanan Modern Hayatın Ressamı (Le Peintre de la vie moderne) denemesindeki gözlem ilginçtir: Baudelaire, Paris sokaklarını çizen Constantin Guys için, onun modelden değil hafızadan çizdiğini, yalnızca Kırım Savaşı çizimleri gibi acil durumlarda ana çizgileri yerinde hızla not ettiğini yazar. Yerinde yaptığın eskizde de bir parçayı hafızadan tamamlamak kaçınılmazdır; önemli olan bunu bilerek yapmaktır.

Otuz dakika nasıl bölünür?

Kısa bir kent eskizinde süreyi baştan bölmek, çizimin yarım kalmasını önler. Bir zaman bütçesi şöyle kurulabilir: ilk beş dakikayı bakmaya, yer seçmeye ve bir ya da iki küçük resme ayır. Sonraki on dakikada göz hizasını, odak yapının referans kenarını ve büyük kütleleri kur. Ardından on dakikayı odak yapının ayrıntısına ve üç değeri geçmeyen bir gölge düzenine ver. Son beş dakikada insanları, birkaç araç ya da ağacı ve sayfanın kenarına tarih, yer ve kısa notlar ekle.

Bu bölüm bir kural değil, bir başlangıç noktasıdır. Bazı çizerler ayrıntıyı sayfanın küçük bir bölümünde toplayıp gerisini boş bırakmayı tercih eder, bazıları sahnenin tamamına eşit bir çizgi dokusu yayar; ikisi de meşru seçimlerdir. Önemli olan, sürenin sonunda çizimin okunur olması ve odak yapının kendini göstermesidir.

Pratik hazırlık da eskizin bir parçasıdır. Küçük ve hafif bir malzeme takımı taşı: bir eskiz defteri, bir ya da iki kalem ya da dolma kalem, istersen küçük bir suluboya kutusu ve su kabı. Katlanır bir tabure ya da bir basamak işini kolaylaştırır. Yaya akışını kesmeyen, sırtını bir duvara verebildiğin bir yer seç. Birisi çizimine bakmak için durabilir; bu ilgi kent çiziminin olağan bir parçasıdır ve istersen kısa bir sohbete, istersen bir gülümsemeye dönüşür.

Uygulama

1. Hazırlık: defter, bir kalem ya da dolma kalem, istersen suluboya; saat ya da telefonda bir zamanlayıcı. Yerini seç ve oturmadan önce sahneye en az üç farklı noktadan bak.
2. Odak yapıyı seç ve iki küçük resimle iki farklı çerçeveyi dene. Birini seç.
3. Ayakta duran insanların başlarına bakarak göz hizanı bul ve kâğıda hafifçe çek. Odak yapının bir dikey kenarını referans olarak çiz ve diğer yüksekliklerini ona göre ölç.
4. Büyük kütleleri, çatı hatlarını ve pencere ritmini kur. Başlangıçta gördüğün gölge düzenini işaretle ve değiştirme.
5. Son dakikalarda insanları göz hiza çizgisine başlarını koyarak ekle ve sayfanın kenarına tarih, yer ve bir cümlelik not yaz.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Şehri yerinde çizmek fotoğraftan çizmekten neden farklıdır? Çünkü yerinde derinliği doğrudan görürsün, çerçeveyi sen seçersin ve zaman, ışık ve hareket seni neyi çizeceğine karar vermeye zorlar. Canaletto'nun Venedik defteri, sokakta her şeyi bitirmeye çalışmadan toplanan bilginin sonradan nasıl büyük resimlere dönüşebildiğini gösterir; Baudelaire'in Guys için yazdıkları ise hafızanın da bu işin bir parçası olduğunu hatırlatır. Bir kent eskizinin iskeleti bellidir: göz hizası, odak yapı, bir referans kenar, büyük kütleler, sabit bir gölge düzeni ve en son insanlar.

Ödevde bir sokakta otuz dakikalık bir eskiz yapacak ve süreyi baştan bölerek çizimi okunur bir noktaya getireceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir sokakta otuz dakikalık bir eskiz yap.

1. Bir sokak, meydan ya da çarşı seç; sahneye en az üç farklı yerden bak ve bir odak yapı belirle.
2. Süreyi baştan böl: bakma ve küçük resim, kütleler, odak yapının ayrıntısı ve gölge düzeni, insanlar ve notlar.
3. Göz hizasını ayakta duranların başlarından bul, bir referans dikey kenardan ölç ve gölge düzenini baştan sabitle.
4. Bittiğinde sayfanın kenarına tarih ve yeri yaz; eskizin arkasına hangi öğeyi hafızadan tamamladığını not et.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Yapıların yükseklikleri referans kenara göre tutarlı mı; yatay kenarlar göz hizasına göre doğru eğiliyor mu?
• Kompozisyon: Odak yapı sahnenin geri kalanından ayrılıyor mu; ayrıntı onun etrafında toplanıyor mu?
• Değer (Ton): Gölge düzeni tek bir ışık yönüne mi uyuyor; figürler zemine karşı okunuyor mu?
• Süre bütçesinin hangi aşamasında zaman aşıldı, bir dahaki sefere neyi değiştirirsin?

Kendini sına

1. Yerinde çizimi fotoğraftan çizimden ayıran özelliklerden biri hangisidir?

• A) Derinliği doğrudan görmek ve çerçeveyi kendin seçmek.
• B) Işığın hiç değişmemesi.
• C) Her ayrıntının aynı keskinlikte görünmesi.
• D) Kimsenin önünden geçmemesi.

2. Düz zeminde ayakta duran çizer, göz hizasını kentte nasıl bulabilir?

• A) En yüksek binanın çatısına bakarak.
• B) Kaldırım taşlarını sayarak.
• C) Ayakta duran insanların başlarının hizasına bakarak.
• D) Güneşin yüksekliğine bakarak.

3. Yarım saatlik bir eskizde gölgeler kaymaya başladı. Ne yapmalı?

• A) Her birkaç dakikada gölgeleri yeniden çizmek.
• B) Başlangıçta işaretlenen gölge düzenine sadık kalmak.
• C) Gölgeleri tamamen silmek.
• D) Işığı iki yönden gelmiş gibi göstermek.

4. Canaletto'nun Accademia'daki defteri neyi gösterir?

• A) Bütün resimlerini sokakta bitirdiğini.
• B) Hiç eskiz yapmadığını.
• C) Yalnızca fotoğraftan çalıştığını.
• D) Yerinde toplanan eskizlerin atölyedeki resimlere ham malzeme olduğunu.

5. Otuz dakikalık bir kent eskizinde insanlar genellikle ne zaman eklenir?

• A) İlk dakikada, her şeyden önce.
• B) Hiç eklenmez.
• C) Kütleler ve odak yapı kurulduktan sonra, sona doğru.
• D) Yalnızca fotoğraftan.

Cevaplar

1. A — Yerinde derinlik doğrudan görülür ve seçimi zaman ile hareket zorunlu kılar.
2. C — Düz zeminde ayakta duranların başları yaklaşık olarak çizerin göz hizasına denk gelir.
3. B — Gölgeleri sürekli değiştirmek çelişkili bir ışık kurar; başlangıçtaki düzen korunur.
4. D — Defterdeki hızlı eskizler 1730'lardaki resimlere ve bitmiş çizimlere malzeme oldu.
5. C — İnsanlar sürekli hareket eder; sahnenin iskeleti kurulduktan sonra göz hiza çizgisine yerleştirilir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: bir sokakta ayakta duran insanların başlarından geçen göz hiza çizgisi.
• Özgün şema: otuz dakikalık bir eskizin dört aşaması aynı sahne üzerinde yan yana.

Sonraki derse köprü

Bu derste insanlar sahneye en son giren, birkaç saniyelik figürlerdi. Sonraki derste onları sahnenin konusu yapıyoruz: bir kafede ya da toplu taşımada, hareket hâlindeki bir yabancıyı yirmi saniyede nasıl çizebileceğini göreceğiz.