Hayvan çizimi

Öğrenme hedefi

Kedi, at ve kuş gibi farklı hayvanların ortak bir omurgalı iskelet planı taşıdığını açıklayabileceksin: bir omurga, bir kafatası, bir göğüs kafesi, bir leğen ve dört uzuv. Bu planı çizimde bir iskelet şemasına çevirebilecek, hayvanın ayak üstünde nasıl durduğunu (tabanı, parmakları ya da tırnağının ucu üzerinde) ayırabilecek, hareket eden bir hayvanı birkaç saniyelik jest eskizleriyle yakalayabileceksin.

Kanca

Kedi, at ve kuş aynı iskelet planını mı taşır?

Bir kedi masanın üzerinden atlarken, bir at otlakta yürürken, bir serçe kaldırımda sekerken üçü birbirine hiç benzemez. Birinin tüyü, birinin yelesi, birinin kanadı vardır; biri avucuna sığar, biri seni sırtında taşır. Ama bu yüzeylerin altında şaşırtıcı bir ortaklık yatar. Üçünün de bir omurgası, omurganın ucunda bir kafatası, omurgaya asılı bir göğüs kafesi, arkada bir leğen kemiği ve dört uzvu vardır. Kuşun kanadı bile bu dört uzuvdan biridir: kolun ve elin değişmiş biçimi. Bu ortak planı bilen biri, hiç görmediği bir hayvanı bile birkaç çizgiyle ayağa kaldırabilir.

Bağlam

İngiliz ressam George Stubbs, 1750'lerin ikinci yarısında Lincolnshire'daki Horkstow köyünde bir ahırı çalışma odasına çevirdi. Ölü atları tavana tutturduğu kancalar ve makaralarla ayakta durur gibi askıya aldı ve yaklaşık on sekiz ay boyunca onları katman katman, derinin altındaki kaslardan kemiklere kadar inceleyip çizdi. Bu çizimlerden kendi eliyle hazırladığı baskı levhalarıyla The Anatomy of the Horse (Atın Anatomisi) adlı kitap 1766'da Londra'da yayımlandı; kitap on sekiz levha içerir. Özgün hazırlık çizimleri bugün Royal Academy of Arts koleksiyonundadır.

Stubbs'ın levhalarına bakınca atın, dışarıdan görünen zarif biçiminin altında hangi yapının durduğunu görürsün: öne doğru uzanan uzun bir boyun, göğüs kafesinin ağır kütlesi, arka bacaklardaki büyük kaslar ve bütün ağırlığın dört ince bacağın ucundaki tırnaklara indiği bir iskelet. Bu derste bu türden bir derin inceleme yapmayacaksın; ama Stubbs'ın yaptığı şeyin özünü, yüzeyin altındaki planı görmeyi, hızlı eskizlerinin temeline koyacaksın.

Ana anlatım

Omurgalıların ortak planı nedir?

Kedi, at, kuş, köpek, inek, kertenkele ve sen, hepsi omurgalısınız ve aynı temel planın farklı çeşitlemelerini taşıyorsunuz. Planın ekseni omurgadır: kafatasından başlayıp kuyruğa kadar uzanan, küçük kemiklerden oluşan esnek bir zincir. Omurganın ön ucunda kafatası, ortasında göğüs kafesi, arka ucunda leğen kemiği durur. Ön uzuvlar omuz kuşağından, arka uzuvlar leğenden çıkar. Biyologlar farklı türlerde aynı kökenden gelen bu parçalara homolog (homologous) yapılar derler: insanın kolu, kedinin ön bacağı, atın ön bacağı ve kuşun kanadı aynı kemik dizisini taşır; üst kolda bir kemik, ön kolda iki kemik, ardından bilek, el ve parmak kemikleri.

Çizim için bu planın en yararlı yanı, onu bir şemaya indirgeyebilmendir. Önce omurgayı tek bir akan çizgi olarak çiz; bu, 1.1.05'te insan figürü için çektiğin hareket çizgisinin hayvandaki karşılığıdır. Sonra bu çizginin üzerine üç kütle yerleştir: kafa için küçük bir kütle, göğüs kafesi için büyük bir oval, leğen için daha küçük bir oval. Bu kütleleri boyun ve bel bölgesi birbirine bağlar. Son olarak uzuvları, eklem noktalarını birer nokta olarak işaretleyerek çubuklar hâlinde ekle.

Bu şemanın gücü türden türe oranların değişmesinde yatar. Atta göğüs kafesi derin ve uzundur, boyun uzun ve güçlüdür, kafa büyük ve uzundur. Kedide göğüs dar ve derindir, omurga olağanüstü esnektir, kafa yuvarlak ve küçüktür. Kuşta göğüs kafesi, uçuş kaslarının tutunduğu büyük bir göğüs kemiğiyle öne çıkar ve bedenin geri kalanı bu kütlenin etrafında toplanır. Aynı üç kütle ve bir omurga, ölçüleri değiştirildiğinde her birine dönüşür.

Hayvan ayağının üstünde nasıl durur?

Hayvan çizerken en sık şaşırtan yer bacaklardır. Atın arka bacağında geriye doğru bükülen bir eklem görürsün ve bunu çoğu insan diz sanır; oysa o eklem atın topuğudur, yani insan ayak bileğinin karşılığıdır. Gerçek diz, gövdeye yakın, derinin ve kasların arasında gizli durur. Bu karışıklığın nedeni hayvanların ayak üstünde farklı biçimlerde durmasıdır.

İnsan ve ayı gibi bazı hayvanlar tabanlarının tamamı üzerinde yürür; bunlara taban üstünde yürüyenler (plantigrade) denir. Kedi ve köpek parmaklarının üzerinde yürür (digitigrade): tabanları ve topukları havadadır, bu yüzden bacakları insanınkinden bir eklem daha uzunmuş gibi görünür. At, inek ve geyik ise parmak uçlarının üzerinde, tırnakların üstünde yürür (unguligrade). Atta bu bir tek parmaktır; bütün ağırlık orta parmağın ucundaki tırnağa iner. Atın ön bacağında öne bakan, dizi andıran eklem de aslında insan bileğinin karşılığıdır.

Bunu çizime taşımanın yolu, insan bacağının kemik dizisini hayvanın bacağının içine yerleştirmektir: uyluk, diz, baldır, topuk, ayak ve parmaklar. Kedi çizerken bu dizinin topuktan sonrasını havaya kaldır ve parmakların üstüne otur; at çizerken ayağı iyice uzat ve tek bir parmağın ucuna indir. Kuşta da benzer bir şey olur: kuşun bacağında geriye bükülen ve diz gibi görünen eklem de ayak bileğidir, kuşun asıl dizi tüylerin altında, gövdeye yakın saklıdır. Bu sırayı bildiğin zaman eklemleri nereye koyacağını tahmin etmek zorunda kalmazsın.

Hareket planı nasıl değiştirir?

Canlı bir hayvan nadiren birkaç saniyeden uzun süre aynı pozda kalır. Bu yüzden hayvan çizimi, jest çiziminin en saf hâline dönüşür: omurganın o anki eğrisini ve ağırlığın hangi bacaklara bindiğini yakalamak. Uzanıp gerinen bir kedinin omurgası uzun ve yay gibi bir eğri çizer; savunmaya geçmiş bir kedinin sırtı yukarı kamburlaşır; koşan bir tazının omurgası adım adım toplanır ve açılır. Omurga çizgisi doğru ise geri kalan planlar ona uyar.

Hareket ederken hayvanın kütleleri birbirine göre döner ve eğilir. Bir kedi başını çevirdiğinde göğüs kafesi bir yöne, leğen başka bir yöne bakabilir; 1.1.05'te gördüğün karşıt duruş, dört ayaklılarda da omuz kuşağı ile leğen arasında çalışır. Yürüyen bir atta ağırlık bir çapraz bacak çiftinden diğerine geçer; bu yüzden hangi tırnakların yere bastığını ve hangilerinin havada olduğunu bir bakışta işaretlemek, pozun inandırıcılığını belirler.

Hareketli hayvan çizmenin pratik bir yolu, aynı hayvanın birkaç pozunu aynı sayfaya yan yana çizmektir. Hayvan pozu değiştirdiğinde yarım kalmış eskizi bırak ve yenisine başla; hayvan eski pozuna döndüğünde yarım kalanı tamamlarsın. Uyuyan, yiyen ya da güneşlenen bir hayvan, tekrar eden pozlar sunduğu için başlangıç için en elverişli modeldir.

Kısa bir eskiz nasıl kurulur ve nereye kadar gider?

Bir hayvan eskizini, aynı sırayla ilerleyen katmanlar olarak düşün. Önce omurga çizgisini tek bir akan hareketle çek: kafadan kuyruğa, hayvanın o anki eğrisiyle. İkinci katmanda üç kütleyi yerleştir: kafa, göğüs, leğen; bunların birbirine göre büyüklüğünü ve açısını kontrol et. Üçüncü katmanda bacakları çubuklar olarak ekle ve hangi ayakların yere bastığını belirt. Ancak bu üç katman oturduktan sonra dış çizgiye, kulaklara, kuyruğa ve tüyün yönüne geç.

Bu sıranın faydası, eskizi hangi aşamada durdurursan durdur okunur kalmasıdır. On saniyede yalnızca omurga ve kütleleri yakaladıysan bile, o çizim hayvanın hareketini taşır. Bir dakikan olduğunda bacakları ve biçimi eklersin; beş dakikan olduğunda tüyün yönünü ve değerleri. Dış çizgiden başlayan bir eskiz ise hayvan hareket edince yarım bir kontur olarak kalır ve genellikle hiçbir şey anlatmaz.

Tüy ve renk son katmandır. Tüy, altındaki biçimi izler: kedinin tüyü sırtında omurga boyunca, bacaklarında aşağı doğru akar. Koyu tüylü bir hayvanda, koyu tenli bir figürde olduğu gibi, form koyu değerin içindeki küçük farklarla ve yansıyan ışıkla okunur; koyu bir kediyi tek bir düz leke olarak doldurmak onu bir siluete çevirir. Açık tüylü hayvanda ise gölgenin şekli ön plana çıkar. Değer aralığını hayvanın kendi rengine göre kur, bütün hayvanlara aynı gölge tonunu verme.

Uygulama

1. Malzeme: bir eskiz defteri ya da ucuz kâğıt destesi, yumuşak bir kalem ya da fırça uçlu bir kalem. Konu olarak bir evcil hayvan, bir park, bir kafes kuşu ya da bir hayvanat bahçesi; en kolayı uyuyan bir hayvanla başlamak.
2. Hayvanı çizmeye başlamadan önce yarım dakika izle. Omurgasının nasıl eğildiğini ve ağırlığını hangi bacaklara verdiğini sessizce söyle.
3. Her eskizde önce omurga çizgisini, sonra kafa, göğüs ve leğen kütlelerini çiz. Bacakları çubuklarla ekle ve eklemleri, insan bacağının kemik dizisini düşünerek yerleştir.
4. Hayvan pozunu değiştirdiğinde eskizi bırak ve sayfanın boş yerine yenisine başla; eski poza döndüğünde yarım kalanı tamamla.
5. On eskizden sonra bir tanesini seç ve beş dakika daha ayır: dış çizgiyi, tüyün yönünü ve birkaç değer basamağını ekle.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Kedi, at ve kuş aynı iskelet planını taşır: bir omurga, kafatası, göğüs kafesi, leğen ve dört uzuv. Kuşun kanadı kolun, atın tırnağı tek bir parmağın ucunun değişmiş biçimidir. Farklarının çoğu bu planın ölçülerinde ve hayvanın ayak üstünde nasıl durduğunda saklıdır: taban, parmaklar ya da parmak ucu. Hızlı bir hayvan eskizi bu planı sırayla kurar: omurganın eğrisi, üç kütle, bacaklar ve ancak en son dış çizgi ve tüy. Stubbs'ın ahırda aylarca yaptığı inceleme, yüzeyin altındaki yapıyı bilmenin bir hayvanı ne kadar inandırıcı kıldığını gösterir.

Ödevde bir evcil hayvandan on beş hızlı eskiz yapacaksın; her birinde omurgayı ve kütleleri ilk sıraya koy.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir evcil hayvandan on beş hızlı eskiz yap.

1. Kendi hayvanını, bir komşunun hayvanını ya da parktaki bir kediyi, köpeği veya güvercini seç.
2. On eskizi en fazla bir dakikada bitir; her birinde önce omurga çizgisi, sonra kafa, göğüs ve leğen kütleleri.
3. Kalan beş eskize ikişer ya da üçer dakika ayır; bacakların eklemlerini ve hangi ayakların yere bastığını belirt.
4. Sayfanın kenarına hayvanın taban, parmak ya da tırnak üstünde durduğunu ve gerçek dizinin nerede olduğunu yaz.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Kafa, göğüs ve leğen kütlelerinin birbirine göre büyüklüğü bu türe uyuyor mu; eklemler doğru yerde mi?
• Kompozisyon: Eskizler sayfaya, her biri okunacak kadar yer bırakılarak dağıtıldı mı?
• Kenar ve Ayrıntı: Tüy ve dış çizgi, omurga ve kütleler oturduktan sonra mı eklendi?
• Hangi eskizde omurganın eğrisi hayvanın hareketini en iyi taşıyor, ve neden?

Kendini sına

1. Bir kuşun kanadı iskelet planında neye karşılık gelir?

• A) Kuyruğa.
• B) Ön uzva, yani kol ve ele.
• C) Göğüs kafesine.
• D) Arka bacağa.

2. Atın arka bacağında geriye doğru bükülen belirgin eklem nedir?

• A) Diz.
• B) Kalça.
• C) Ayak bileği (topuk).
• D) Omuz.

3. Kedi hangi biçimde yürür?

• A) Tabanın tamamı üzerinde.
• B) Tırnak ucunda.
• C) Yalnız arka bacaklarında.
• D) Parmaklarının üzerinde, topuğu havada.

4. Hızlı bir hayvan eskizinde ilk çekilen çizgi hangisidir?

• A) Omurganın eğrisi.
• B) Hayvanın dış çizgisi.
• C) Gözler.
• D) Tüyün yönü.

5. Koyu tüylü bir hayvanı çizerken formu ne okutur?

• A) Hayvanı tek bir düz koyu lekeyle doldurmak.
• B) Koyu değerin içindeki küçük farklar ve yansıyan ışık.
• C) Kalın bir dış çizgi.
• D) Arka planı da aynı koyulukta yapmak.

Cevaplar

1. B — Kanat ön uzvun homologudur; üst kol, ön kol, bilek ve parmak kemiklerini taşır.
2. C — Gerçek diz gövdeye yakın gizlidir; geriye bükülen eklem insan ayak bileğinin karşılığıdır.
3. D — Kedi ve köpek parmaklarının üzerinde yürür; tabanları ve topukları havadadır.
4. A — Omurga çizgisi pozun hareketini taşır; kütleler ve bacaklar ona göre yerleşir.
5. B — Düz bir koyu leke formu siluete çevirir; koyu değerin içindeki farklar hacmi gösterir.

Referans görseller

• Özgün şema: kedi, at ve kuşun iskelet planı yan yana; homolog kemikler aynı renkte.
• Özgün şema: taban, parmak ve tırnak üstünde duran üç bacak; eklemler insan bacağıyla eşleştirilmiş.

Sonraki derse köprü

Hayvanlar, çizerken kıpırdayan ilk konu oldu. Sonraki derste hareket bu kez senin etrafında: kalabalık bir sokakta, yerinde durup kenti çizeceğiz. Şehri yerinde çizmenin fotoğraftan çizmekten neden farklı olduğunu, ışığın, seslerin ve geçen insanların eskize nasıl girdiğini göreceğiz.