Su ve yansımalar

Öğrenme hedefi

Durgun sudaki bir yansımanın geometrisini, yani nesnenin su düzlemine göre aşağıya doğru aynalanmasını ve farklı bir bakış açısından görünmesini açıklayabileceksin. Yansımanın değerinin nesneden genellikle farklı olduğunu gösterebilecek, hareketli suyun yansımayı nasıl yatay parçalara böldüğünü ve uzattığını çizebilecek ve bir göl kıyısında nesneleri ve yansımalarını tutarlı biçimde yerleştirebileceksin.

Kanca

Durgun bir gölün kıyısında dur ve karşı kıyıdaki bir ağaca, bir kayığa, bir köprüye bak. Suyun içinde hepsinin baş aşağı bir görüntüsü var. İlk bakışta bu görüntü, nesnenin ters çevrilmiş bir kopyası gibi görünür. Ama dikkatle bakınca farklar belirir: köprünün yansımasında kemerin altı görünür, oysa köprünün kendisinde görünmüyordu; beyaz bir kayığın yansıması kayıktan daha koyudur; hafif bir esinti geçince yansıma yatay şeritlere bölünür ve aşağı doğru uzar. Yansıma neden nesnenin birebir kopyası değildir?

Çünkü yansıma, nesneye başka bir yerden bakar. Durgun su bir aynadır, ama bu ayna yatay durur ve senin gözünden değil, suyun yüzeyinin altında, senin konumunun aynası olan bir noktadan bakıyormuş gibi bir görüntü verir. Üstelik su, ışığın yalnızca bir kısmını yansıtır ve yüzeyi çoğu zaman tam düz değildir. Geometri, değer ve hareket, yansımayı nesneden ayırır.

Bağlam

Paris'teki Orsay Müzesi'nde Alfred Sisley'in 1876 tarihli Port-Marly'de Sel tablosu bulunur. O yılın baharında Seine taşıp Port-Marly köyünü sular altında bıraktığında, Sisley bu olayı altı tablo hâlinde resmetti; bunlardan ikisi bugün Orsay Müzesi'ndedir. Bu tabloda bir şarap tüccarının evi ve önündeki sokak, durgunlaşmış taşkın sularının içinde yansımalarıyla birlikte görünür.

Tablo, yansımanın bir sahneyi nasıl dönüştürebildiğini gösterir. Evin, ağaçların ve gökyüzünün yansımaları suyun üzerinde uzanır; ama bu yansımalar nesnelerin keskin kopyaları değil, suyun hafif hareketiyle kırılan, daha yumuşak ve farklı tonlarda görüntülerdir. Tabloya bakarken yansımaların nesnelerden daha koyu mu açık mı olduğunu, kenarlarının nerede kırıldığını ve suyun hangi bölgelerde gökyüzünü, hangi bölgelerde evi yansıttığını ara.

Ana anlatım

Durgun suda yansıma nasıl kurulur?

Durgun su yatay bir aynadır. Bir nesnenin yansıması, nesnenin su yüzeyine göre aşağıya doğru aynalanmış hâlidir: suyun üstünde bir metre yükselen bir direğin yansıması, su yüzeyinin altında bir metre iner. Bunu çizimde kurmanın yolu, önce nesnenin su yüzeyiyle kesiştiği ya da kesişeceği noktayı bulmaktır; yansıma o noktadan aşağıya ölçülür.

Burada sık yapılan bir hata vardır: yansımayı nesnenin göründüğü tabanından ölçmek. Kıyıda, suyun biraz gerisinde duran bir ağaç düşün. Ağacın gövdesi yerde, su yüzeyinden biraz yukarıdadır. Ağacın yansımasını doğru ölçmek için, ağacın gövdesinin hayalî olarak su yüzeyinin seviyesine kadar uzatıldığı noktayı bulmak gerekir; yansıma bu noktadan aşağıya aynalanır. Bu yüzden kıyıdan geride duran nesnelerin yansımaları kısalır, hatta kıyı yüksekse hiç görünmeyebilir.

Yansımanın bakış açısı da farklıdır. Yansıma, sanki su yüzeyinin altından, senin göz hizanın aynası olan bir noktadan bakılmış gibi görünür. Bu yüzden bir köprünün kemerinin altı, bir kayığın omurgası ya da bir ağacın dallarının alt yüzü, nesnenin kendisinde görünmediği hâlde yansımada görünebilir. Yansımayı nesnenin basit bir kopyası gibi ters çevirmek yerine, onu aşağıdan görülen bir nesne gibi düşünmek bu farkı yakalar.

Yansımanın değeri neden farklıdır?

Su, üzerine düşen ışığın yalnızca bir kısmını yansıtır; geri kalanı suyun içine girer ya da suyun dibinden, içindeki çamurdan ve bitkilerden gelen ışıkla karışır. Bu yüzden bir yansıma, nesnenin kendisinden genellikle biraz farklı bir değerdedir. Pratikte sık kullanılan bir gözlem şudur: açık renkli nesnelerin yansımaları nesnenin kendisinden biraz daha koyu, koyu renkli nesnelerin yansımaları ise çoğu zaman biraz daha açık görünür. Yansımanın değer aralığı nesnenin değer aralığından daha dardır.

Suyun ne kadar yansıtacağı, bakış açısına da bağlıdır. Suya dik yukarıdan bakıldığında yansıma zayıflar ve suyun içi ya da dibi daha çok görünür; ufka doğru, suya yatık bir açıyla bakıldığında ise su daha çok ışık yansıtır ve bir aynaya daha çok benzer. Bu yüzden bir gölün yakın kısmında suyun kendi rengi ve dibi, uzak kısmında ise gökyüzünün ve kıyının yansımaları baskındır.

Bu değer farkı, bir çizimde suyu su gibi okutan şeydir. Yansımayı nesneyle aynı değerde çizmek, suyu görünmez kılar ve sahneyi ikiye katlanmış bir kâğıt gibi gösterir. Yansımayı nesneden biraz koyu ya da biraz daha yumuşak kenarlarla çizmek, suyun yüzeyini hissettirir.

Hareketli su yansımayı nasıl değiştirir?

Rüzgâr ya da akıntı suyu hafifçe dalgalandırdığında, her dalgacık yansımanın küçük bir parçasını farklı bir açıdan gösterir. Sonuç, yansımanın yatay şeritlere bölünmesi ve bu şeritlerin yanlara doğru hafifçe kaymasıdır. Dikey bir direğin yansıması, dalgalı suda zikzak çizen, kırık bir çizgiye dönüşür.

Dalgalı su yansımayı dikey olarak da uzatır. Her dalgacığın eğimli yüzeyleri, nesnenin görüntüsünü su yüzeyinin daha geniş bir bölgesine yayar; bu yüzden özellikle parlak nesnelerin, örneğin güneşin, bir lambanın ya da beyaz bir yelkenin yansımaları, dalgalı suda aşağıya doğru uzun şeritler hâlinde görünür. Güneşin ya da ayın suda bıraktığı parıltı yolu, sana doğru uzanan ve dalgacıkların sayısı kadar küçük ışık noktasından oluşan bir şerittir.

Dalgacıklar perspektife de uyar. Yakındaki dalgalar büyük ve seyrek, uzaktakiler küçük ve sıktır; ufka doğru dalga çizgileri ince, yatay çizgilere dönüşür. Bu, bulut dersinde gördüğün yatay düzlem perspektifinin, bu kez aşağıda, su düzleminde tekrar etmesidir. Rüzgârın estiği bölgeler dalgalı ve daha açık, korunaklı bölgeler durgun ve daha koyu görünebilir; bu bantlar suyun yüzeyinde yatay şeritler oluşturur.

Bir göl yansıması nasıl çizilir?

Bir göl sahnesi çizerken önce ufuk çizgisini ve suyun kıyı çizgisini kur. Sonra kıyıdaki nesneleri, ağaçları, evleri ve kayıkları yerleştir. Her nesnenin su yüzeyiyle kesiştiği noktayı işaretle ve yansımayı bu noktadan aşağıya doğru aynala; kıyıdan geride duranların yansımalarını kısalt.

Yansımaları nesnelerden biraz farklı bir değerle çiz: açık nesnelerin yansımalarını biraz koyulaştır, koyu nesnelerinkileri biraz aç. Yansımaların kenarlarını nesnelerden biraz daha yumuşak tut. Su dalgalıysa, yansımayı yatay şeritlere böl, şeritleri yanlara doğru hafifçe kaydır ve parlak nesnelerin yansımalarını aşağı doğru uzat.

Son olarak suyun kendi yüzeyini birkaç yatay çizgiyle ya da açık bir şeritle göster: kıyı boyunca suyun parladığı ince bir çizgi, rüzgârın dokunduğu açık bir bant ya da yansımanın içinden geçen yatay bir parıltı, yüzeyin orada olduğunu hatırlatır. Bu çizgiler yatay olmalıdır; su yüzeyi her zaman yatay bir düzlemdir ve eğri ya da eğik çizgiler suyu bir yokuş gibi gösterir.

Uygulama

1. Malzeme: defter, iki kalem (biri orta, biri yumuşak), yoğrulabilir silgi; istersen mürekkep ve fırça da ekle. Konu olarak durgun bir su kenarı ya da bir kap suya yansıyan birkaç nesne. Zaman ayır: yarım saat kadar.
2. Evde denemek için düz bir tepsiye su doldur ve kenarına bir kalem, bir fincan ve kıyıdan biraz geride duran küçük bir kutu koy. Suya yatık bir açıdan bak.
3. Su yüzeyinin çizgisini çiz ve her nesnenin su yüzeyiyle kesiştiği noktayı işaretle; kıyıdan geride duran kutu için bu noktayı hayalî olarak bul.
4. Yansımaları bu noktalardan aşağıya aynala; kutunun yansımasının kısaldığına ve fincanın yansımasında alt kenarının göründüğüne dikkat et.
5. Yansımalara nesnelerden biraz farklı bir değer ver ve kenarlarını yumuşat. Sonra suya parmağınla hafifçe dokun ve dalgalı yansımanın yatay şeritlere nasıl bölündüğünü bir ikinci eskizde çiz.
6. Her iki eskizde suyun yüzeyini birkaç yatay çizgiyle ya da açık bir şeritle göster.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Yansıma neden nesnenin birebir kopyası değildir? Çünkü yansıma nesneye başka bir yerden, su yüzeyinin altında senin göz hizanın aynası olan bir noktadan bakar; bu yüzden nesnenin alt yüzleri görünebilir, kıyıdan geride duran nesnelerin yansımaları kısalır. Su ışığın yalnızca bir kısmını yansıttığı için yansımanın değeri nesneden genellikle farklıdır ve değer aralığı daha dardır. Dalgalı su ise yansımayı yatay şeritlere böler, yanlara kaydırır ve aşağı doğru uzatır. Sisley'in taşkın sularındaki evi, yansımanın bir sahneyi nasıl yeni bir görüntüye dönüştürebildiğini gösterir.

Ödevde bir göl yansıması eskizi yapacak, yansımaları su yüzeyindeki doğru noktalardan ölçecek ve değerlerini nesnelerden ayıracaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir göl yansıması eskizi yap.

1. Bir göl, gölet ya da durgun bir su kenarı bul; bulamazsan bir fotoğraf kullan.
2. Ufuk ve kıyı çizgisini kur, kıyıdaki nesneleri yerleştir ve her birinin su yüzeyiyle kesiştiği noktayı işaretle.
3. Yansımaları bu noktalardan aynalayarak çiz; değerlerini ve kenarlarını nesnelerden ayır.
4. Suyun yüzeyini yatay çizgilerle ya da açık bir şeritle göster ve eskizin altına yansımanın nesneden nerede farklılaştığını kısaca yaz.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Yansımalar su yüzeyindeki doğru noktalardan ölçüldü mü; geride duran nesnelerin yansımaları kısaldı mı?
• Değer (Ton): Yansımalar nesnelerden farklı bir değerde ve daha dar bir aralıkta mı?
• Kenar ve Ayrıntı: Yansımaların kenarları nesnelerden daha yumuşak mı; su çizgileri yatay mı?
• Yansımada nesnenin kendisinde görünmeyen bir yüz fark ettin mi?

Kendini sına

1. Durgun sudaki bir yansıma nereden ölçülür?

• A) Nesnenin tepesinden.
• B) Nesnenin görünen tabanından.
• C) Nesnenin su yüzeyiyle kesiştiği ya da kesişeceği noktadan.
• D) Kâğıdın alt kenarından.

2. Bir köprünün yansımasında kemerin altı neden görünür?

• A) Yansıma su yüzeyinin altından, göz hizasının aynası olan bir noktadan bakılmış gibi görünür.
• B) Su köprüyü büyütür.
• C) Köprü su altındadır.
• D) Işık kemerin altından gelir.

3. Açık renkli bir nesnenin yansıması genellikle nasıl görünür?

• A) Nesneden daha açık.
• B) Nesneden biraz daha koyu.
• C) Nesneyle tamamen aynı.
• D) Hiç görünmez.

4. Dalgalı su yansımayı nasıl değiştirir?

• A) Yansımayı daha keskin yapar.
• B) Yansımayı büyütür ve tersine çevirir.
• C) Yansımayı yok eder.
• D) Yansımayı yatay şeritlere böler, yanlara kaydırır ve aşağıya uzatır.

5. Su yüzeyi çizgileri nasıl çizilmelidir?

• A) Yatay.
• B) Eğri.
• C) Eğik.
• D) Dikey.

Cevaplar

1. C — Yansıma su düzlemine göre aynalanır; geride duran nesnelerde bu nokta hayalî olarak bulunur.
2. A — Yansıma aşağıdan görülen bir görüntüdür; nesnenin alt yüzleri bu yüzden yansımada ortaya çıkar.
3. B — Su ışığın yalnızca bir kısmını yansıtır; açık nesnelerin yansımaları biraz koyulaşır.
4. D — Her dalgacık görüntünün bir parçasını farklı açıdan gösterir ve yansıma kırılıp uzar.
5. A — Su yüzeyi yatay bir düzlemdir; eğik ya da eğri çizgiler onu bir yamaç gibi gösterir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: su dolu bir tepside kalem, fincan ve geride duran bir kutu; yansımaların ölçüldüğü noktalar işaretli.
• Özgün şema: bir köprü ve yansımasının kesiti; göz hizasının su yüzeyinin altındaki aynası.

Sonraki derse köprü

Doğadan çizim modülü, suyun aynasıyla tamamlanıyor. Sonraki modül canlı ve hareket eden konulara geçiyor ve hayvanlarla başlıyor: bir kedinin, bir atın ve bir kuşun aynı iskelet planını taşıyıp taşımadığını ve bu planın hareketli bir hayvanı hızla çizmeye nasıl yardım ettiğini göreceğiz.