Mürekkep lavi

Öğrenme hedefi

Mürekkebi suyla farklı oranlarda seyrelterek bir lavi basamakları dizisi hazırlayabileceksin. Kuru kâğıtta düz ve kademeli lavi sürebilecek, ıslak kâğıtta yumuşak kenarlı geçişler kurabilecek ve bu araçları, önce en açık ve en uzak katmanlardan başlayarak, sisli bir manzarada uzaklığı ve havayı anlatmak için kullanabileceksin.

Kanca

Sabahın erken saatinde bir vadiye bak: yakındaki ağaçlar koyu ve keskin, arkalarındaki tepe bir ton daha açık, onun ardındaki sırt neredeyse gökyüzüyle birleşmiş. Aradaki hava, uzaklaştıkça her şeyi biraz daha soluk, biraz daha yumuşak yapıyor. Bu görüntüyü kalemle çizmek zordur; çizgiler sisi kesip atar. Oysa bir fırça, bir kap su ve biraz mürekkeple sis birkaç dakikada kâğıtta belirir. Mürekkep ve suyla nasıl sis yaratılır?

Sis, çizgiyle değil, tonla ve kenarla kurulur. Seyreltilmiş mürekkep, yani lavi, kâğıdın üzerinde saydam bir ton katmanı bırakır; su ne kadar fazlaysa ton o kadar açıktır. Kâğıt ıslakken sürülen lavi kenarlarını yumuşatır ve yayılır; kuruyken sürülen lavi keskin kenarlı kalır. Açık ve yumuşak katmanlar uzaklığı, koyu ve keskin katmanlar yakınlığı anlatır.

Bağlam

Fransız ressam Claude Lorrain, on yedinci yüzyılda Roma çevresindeki kırlarda, Campagna'da, sayısız doğa çizimi yaptı. Londra'daki British Museum'un koleksiyonunda bu çizimlerden biri, yaklaşık 1640 tarihli Monte Mario'dan Görülen Tiber Nehri, Uzakta Tivoli Tepeleri adlı bir fırça çizimidir. Çizim yalnızca kahverengi laviyle yapılmıştır; kalem çizgisi yoktur.

Bu tür bir çizim, lavinin gücünü en açık biçimde gösterir. Nehrin kıvrımı, yakındaki kıyılar ve uzaktaki tepeler yalnızca tonların koyuluğu ve kenarların yumuşaklığıyla ayrılır. Önde koyu ve belirgin lekeler, arkada giderek açılan ve birbirine karışan katmanlar vardır; en uzaktaki tepeler kâğıdın rengine yakın, soluk bir izdir. Çizim, bir manzaranın derinliğinin çizgi olmadan, yalnızca suyun ve mürekkebin oranıyla kurulabildiğini gösterir.

Ana anlatım

Lavi nedir ve nasıl hazırlanır?

Lavi (wash), suyla seyreltilmiş mürekkebin ya da boyanın fırçayla geniş bir alana sürülmesidir. Seyreltilmiş mürekkep saydamdır; kâğıdın beyazı onun içinden görünür. Bu yüzden lavinin açıklığı, mürekkep ile suyun oranına bağlıdır: çok su açık bir gri, az su koyu bir ton verir. Işık, önceki derslerde gördüğün gibi, kâğıdın kendisinden gelir.

Çalışmaya başlamadan önce bir lavi basamakları dizisi hazırlamak işini kolaylaştırır. Üç ya da dört küçük kaba, farklı oranlarda mürekkep ve su koy: neredeyse saf su ile birkaç damla mürekkep, biraz daha koyu bir karışım, orta bir ton ve koyu bir ton. Her karışımı kâğıdın kenarında dene ve kuruduktan sonra bak; lavi kuruyunca biraz açılır. Bu dizi, dokuz basamaklı değer skalasının sulu bir karşılığıdır.

Kâğıt seçimi burada belirleyicidir. İnce bir kâğıt ıslanınca dalgalanır ve lavi dalgaların çukurlarında birikir. Kâğıt türleri dersinde gördüğün gibi, suyla çalışmak için kalın, tercihen suluboya için üretilmiş bir kâğıt gerekir; kâğıdı bir altlığa bantla sabitlemek de dalgalanmayı azaltır.

Düz ve kademeli lavi nasıl sürülür?

Düz lavi (flat wash), bir alanı eşit bir tonla kaplamaktır. Kâğıt altlıkla birlikte hafifçe eğilir; fırçaya bol lavi alınır ve alanın üst kenarından yatay bir darbe çekilir. Darbenin altında küçük bir sıvı birikintisi oluşur. Bir sonraki darbe, bu birikintiyi yakalayarak onun hemen altından çekilir; birikinti her darbede aşağı taşınır. Alanın sonunda kalan fazla sıvı, sıkılmış bir fırçayla alınır. Birikintiyi kaybetmemek, izsiz ve eşit bir ton için anahtardır.

Kademeli lavi (graded wash), aynı yöntemle ama her darbede lavinin biraz daha seyreltilmesiyle yapılır. Üstte koyu başlayan ton, her darbeye biraz su eklendikçe aşağıya doğru açılır ve sonunda neredeyse saf suya ulaşır. Bir gökyüzü, üstte koyu ve ufka doğru açık, ya da bir tepe, yamacında giderek açılan bir tonla kademeli laviyle kurulabilir.

Düz ve kademeli lavi kuru kâğıtta yapılır; bu yüzden alanın kenarları belirgin ve keskin kalır. Bir katman kuruduktan sonra üzerine ikinci bir katman sürülürse ton koyulaşır ve iki katmanın kenarları görünür. Bu, tarama dersindeki katman katman koyulaştırmanın sulu bir karşılığıdır.

Islak üstüne ıslak nasıl çalışır?

Islak üstüne ıslak (wet-in-wet) tekniğinde kâğıt önce temiz suyla ıslatılır ya da yeni sürülmüş bir lavi henüz ıslakken üzerine başka bir lavi eklenir. Mürekkep ıslak yüzeyde kendiliğinden yayılır ve kenarları yumuşak, belirsiz bir leke oluşur. Sis, bulut ve uzak tepeler için bu teknik doğal bir seçimdir.

Zamanlama önemlidir. Kâğıt çok ıslakken eklenen mürekkep kontrolsüzce yayılır; kâğıt yarı kuruyken, yüzeyi hâlâ parlıyor ama su birikmiyorken eklenen mürekkep daha kontrollü, yumuşak bir kenar verir. Kâğıt neredeyse kuruduğunda eklenen daha sulu bir lavi ise, suyun kurumakta olan alanın içine geri akmasıyla kenarlarında dallı budaklı izler bırakabilir. Bu izlere bazen istenmeyen bir kusur, bazen de bilinçli bir doku olarak bakılır.

Islak kâğıttan ton kaldırmak da mümkündür. Temiz ve sıkılmış bir fırça ya da bir kâğıt mendil, ıslak bir lavinin içinden açık bir alan çeker; sis içinden görünen bir ışık ya da bulutların arasındaki bir açıklık böyle kurulabilir. Mürekkep kuruduktan sonra, özellikle suya dayanıklı mürekkeplerde, bu işlem çok zorlaşır.

Sisli bir manzara nasıl kurulur?

Sisli bir manzara, uzaktan yakına, açıktan koyuya ve yumuşaktan keskine doğru kurulur. Önce en uzak katman: gökyüzü ve en arkadaki tepeler, çok açık bir laviyle, çoğu zaman ıslak kâğıtta, kenarları gökyüzüne karışacak biçimde sürülür. Bu katman kuruduktan sonra, bir ton daha koyu laviyle orta plandaki tepeler eklenir; alt kenarlarını suyla yumuşatmak, tepelerin sise gömülüyormuş gibi görünmesini sağlar.

En son, kuru kâğıtta ve en koyu laviyle ön plan çizilir: ağaçlar, kayalar, kıyı. Keskin kenarlar ve koyu tonlar onları öne çeker. Bu sıralama, kenarlarla derinlik dersinde gördüğün hava perspektifinin doğrudan uygulamasıdır: uzaklık açıklık ve yumuşaklıkla, yakınlık koyuluk ve keskinlikle anlatılır.

Sisin kendisi çoğu zaman bir boşluktur. Tepelerin arasında hiç lavi sürülmemiş ya da çok açık bırakılmış bir şerit, göze beyaz bir sis katmanı gibi görünür. Doğu Asya mürekkep resminde de, önceki derste gördüğün fırça geleneğinin içinde, dağlar arasında boş bırakılan alanlar sıklıkla bulut ve sis olarak okunur. Neyi boyamadığın, neyi boyadığın kadar önemlidir.

Uygulama

1. Malzeme: kalın bir kâğıt, tercihen suluboya kâğıdı, bir altlık ve bant, siyah ya da kahverengi mürekkep, dört küçük kap, iki su kabı (biri temiz, biri yıkama için), yuvarlak ve geniş birer fırça, kâğıt mendil. Süre kırk dakika.
2. Kâğıdı altlığa bantla sabitle. Dört kapa açıktan koyuya lavi basamaklarını hazırla ve her birini kenarda dene.
3. Kâğıdın üst yarısını temiz suyla ıslat ve kâğıt hâlâ parlakken en açık laviyle gökyüzünü ve en uzak tepe sırtını sür; kenarları kendiliğinden yayılsın.
4. Kâğıt tamamen kuruduktan sonra bir ton koyu laviyle orta plandaki tepeleri ekle; alt kenarlarını temiz, nemli bir fırçayla yumuşatarak sise gömülmüş gibi bırak.
5. Kâğıt yeniden kuruyunca en koyu laviyle ve kuru kâğıtta ön plandaki ağaçları ya da kayaları, keskin kenarlarla çiz.
6. Katmanlar arasında hiç lavi sürmediğin ya da en açık bıraktığın bir şeridin sis olarak okunup okunmadığına kâğıdı kaldırıp odanın öbür ucundan bakarak karar ver.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Mürekkep ve suyla nasıl sis yaratılır? Çizgiyle değil, tonla ve kenarla: suyla açılan mürekkep saydam katmanlar bırakır, ıslak kâğıtta sürülen lavi yumuşak ve belirsiz kenarlarla yayılır, kuru kâğıttaki lavi ise keskin kalır. Sisli bir manzara uzaktan yakına, açıktan koyuya ve yumuşaktan keskine doğru kurulur; en uzak katmanlar ıslak üstüne ıslak ve çok açık, ön plan kuru kâğıtta ve koyu çizilir, sisin kendisi ise çoğu zaman hiç boyanmayan bir boşluktur. Claude Lorrain'in yalnızca kahverengi laviyle yaptığı Tiber çizimi, derinliğin çizgi olmadan da kurulabildiğini gösterir.

Ödevde lavi ile bir manzara eskizi yapacak, en az üç katmanla uzaklığı ve havayı anlatmayı deneyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Lavi ile bir manzara eskizi yap.

1. Bir manzara seç: sisli bir vadi, bir göl kıyısı ya da uzakta tepelerin göründüğü bir fotoğraf.
2. Lavi basamaklarını hazırla ve kâğıdın kenarında dene.
3. En az üç katman kur: ıslak kâğıtta açık bir uzak plan, kuruduktan sonra orta ton bir orta plan ve kuru kâğıtta koyu bir ön plan.
4. En az bir yerde sis ya da hava için bir boşluk bırak ve eskizin altına hangi katmanı hangi teknikle sürdüğünü kısaca yaz.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Uzak plan açık, ön plan koyu mu; üç katman birbirinden ayrı okunuyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Uzak katmanların kenarları yumuşak, ön planın kenarları keskin mi?
• Teknik ve Malzeme: Düz, kademeli ve ıslak üstüne ıslak lavi doğru anlarda kullanıldı mı; kâğıt dalgalanmadı mı?
• Bıraktığın boşluk sis ya da hava olarak okunuyor mu?

Kendini sına

1. Lavinin açıklığını ne belirler?

• A) Fırçanın boyu.
• B) Kâğıdın rengi.
• C) Mürekkep ile suyun oranı.
• D) Mürekkebin markası.

2. Düz lavide izsiz bir ton için ne önemlidir?

• A) Darbenin altındaki sıvı birikintisini her darbede yakalayıp aşağı taşımak.
• B) Fırçayı her darbede kurutmak.
• C) Kâğıdı yatay ve düz tutmak.
• D) Her darbeyi farklı yönde çekmek.

3. Islak üstüne ıslak teknik hangi etkiyi verir?

• A) Keskin ve sert kenarlar.
• B) Yumuşak ve belirsiz kenarlar.
• C) Parlak bir yüzey.
• D) Kalın bir çizgi.

4. Sisli bir manzarada katmanlar hangi sırayla kurulur?

• A) Önce ön plan, sonra uzak plan.
• B) Rastgele.
• C) Hepsi aynı anda.
• D) Uzaktan yakına, açıktan koyuya.

5. Claude Lorrain'in British Museum'daki Tiber çizimi hangi araçla yapılmıştır?

• A) Yalnızca kahverengi laviyle, kalem çizgisi olmadan.
• B) Grafit kalemle.
• C) Renkli kalemle.
• D) Füzenle.

Cevaplar

1. C — Lavi saydamdır; su arttıkça kâğıdın beyazı daha çok görünür ve ton açılır.
2. A — Birikinti yakalanmazsa darbeler arasında izler kalır; taşınan birikinti eşit bir yüzey verir.
3. B — Islak yüzeyde mürekkep yayılır ve kenarlar yumuşar; bu sis ve bulut için uygundur.
4. D — Lavi geri açılamadığı için açık ve uzak katmanlar önce, koyu ve yakın katmanlar sonra gelir.
5. A — Çizim yalnızca kahverengi lavi fırçasıyla yapılmıştır; derinlik ton ve kenarla kurulur.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: dört kapta açıktan koyuya lavi basamakları ve kenarda denenmiş şeritleri.
• Özgün fotoğraf: düz, kademeli ve ıslak üstüne ıslak lavi örnekleri yan yana.

Sonraki derse köprü

Mürekkep modülü, sisi boşlukla ve tonla kurmayla tamamlanıyor. Sonraki modül doğaya dönüyor ve bir manzaranın en sık karşılaşılan öğesiyle başlıyor: ağaçları yaprak yaprak değil, kütle, dal yapısı ve ışık olarak görmeyi öğreneceğiz.