Fırça ve mürekkep

Öğrenme hedefi

Yuvarlak uçlu bir fırçayla, baskı, hız ve açıyı değiştirerek hem ince bir çizgi hem de geniş bir leke çekebileceksin. Fırçanın ucunu dik tutarak çizilen merkez uç darbelerini ve yatırarak çizilen yan uç darbelerini ayırt edebilecek, mürekkebi suyla farklı tonlara açabilecek ve bir bambu sapını, dalını ve yaprağını, her birini tek darbede, önceden tasarlayarak çizebileceksin.

Kanca

Bir bambu resmine yakından bak: sapın her boğumu tek bir darbeyle, yapraklar hızlı ve keskin dokunuşlarla çizilmiş. Hiçbir yerde düzeltme, üst üste geçen çizgi ya da silinmiş iz yok. Kâğıt mürekkebi anında emdiği için geri dönmek mümkün değildir; yine de yapraklar rüzgârda sallanıyor gibi durur. Doğu'nun fırça ustaları tek darbede nasıl bambu çizer?

Çin resim geleneğinde bu sorunun bilinen bir cevabı vardır: çizmeden önce bambuyu bütün olarak zihinde görmek. On birinci yüzyılda şair ve ressam Su Shi, dostu ressam Wen Tong'un bambu resimleri üzerine yazdığı bir metinde bu fikri dile getirdi; Çincede bir işe önceden tam hazırlıklı başlamayı anlatan «göğsünde hazır bambu» deyimi bu düşünceyle ilişkilendirilir. Tek darbe, uzun bir hazırlığın ve tekrarın sonucudur.

Bağlam

Yuan hanedanı döneminde yaşamış Çinli ressam Wu Zhen'in 1338 tarihli Bambu, Yaşlı Ağaç ve Kaya resmi bugün Metropolitan koleksiyonundadır. Müzenin açıklamasına göre Wu Zhen ileri yaşlarında bambu resmine yoğunlaşmıştır ve bu, onun bambu tasvirlerinin günümüze ulaşan en erkenlerinden biridir. Resim, on birinci yüzyıldaki bilgin ressamların yerleştirdiği «yaşlı ağaç, bambu ve kaya» konusunun bir yorumudur.

Wu Zhen, 1350'de oğluna armağan ettiği ve bugün Taipei'deki Ulusal Saray Müzesi'nde bulunan bir Mürekkep Bambu El Kitabı albümü de hazırladı. Albümün ilk iki yaprağında Su Shi'nin Wen Tong'un bambu resmi üzerine yazdığı metnin bir kopyası, geri kalan yirmi yaprakta ise farklı büyüme evrelerinde bambular yer alır. Bir ressamın oğluna bir el kitabı hazırlaması, fırça tekniğinin nasıl öğretildiğini gösterir: yazılı bir fikir ve ardından tekrar edilecek örnekler.

Bu öğretim geleneği sonraki yüzyıllarda da sürdü. 1679'da basılmaya başlayan ve 1701'de yeni ciltlerle genişletilen Hardal Tohumu Bahçesi Resim El Kitabı, orkide, bambu, erik ve krizantem için ayrı bölümler içerir; bu dört bitki, Çin resim geleneğinde «Dört Beyefendi» olarak anılır ve fırça eğitiminde uzun süre temel konular olarak kullanılmıştır.

Ana anlatım

Fırça nasıl bir araçtır?

Yuvarlak uçlu bir mürekkep fırçası, gövdesinde mürekkebi tutan ve sivri bir uçta toplanan bir kıl demetidir. Kurşun kalemin ve divitin aksine fırçanın ucu tamamen esnektir: hafif bir dokunuşla saç kalınlığında bir çizgi, güçlü bir baskıyla parmak genişliğinde bir leke verir. Aynı darbenin içinde bu iki uç arasında sürekli geçiş yapılabilir.

Fırçanın kâğıda nasıl değdiği, darbenin karakterini belirler. Merkez uç (central tip) darbesinde fırça kâğıda dik tutulur ve sivri uç darbenin ortasından geçer; sonuç, iki kenarı da düzgün, yuvarlak ve dolgun bir çizgidir. Bambu sapları ve dalları genellikle bu yolla çizilir. Yan uç (side tip) darbesinde fırça yatırılır ve uç darbenin bir kenarından geçer; sonuç, bir kenarı keskin, öbür kenarı daha dağınık, daha geniş bir izdir. Kayalar ve bazı yapraklar bu yolla çizilebilir.

Fırçanın tutuluşu da farklıdır. Geleneksel olarak fırça dik tutulur ve hareket bilekten değil, kol ve omuzdan gelir; kalemi tutuşunla karşılaştırıldığında el kâğıttan yukarıda, havada durur. İlk derslerde gördüğün omuzdan çizme, burada zorunlu hâle gelir, çünkü uzun ve akıcı bir darbe ancak bütün kolun hareketiyle çekilir.

Mürekkep ve kâğıt nasıl hazırlanır?

Geleneksel yöntemde mürekkep, isten ve tutkaldan yapılmış katı bir mürekkep çubuğunun, su damlatılmış bir mürekkep taşı üzerinde sürtülmesiyle hazırlanır. Sürtme süresi mürekkebin koyuluğunu belirler; bu hazırlık aynı zamanda çalışmaya başlamadan önceki bir odaklanma anı olarak da görülür. Bugün hazır sıvı mürekkepler de yaygın olarak kullanılır.

Mürekkep suyla açılarak farklı tonlar elde edilir. Çin resim geleneğinde «mürekkebin beş rengi» diye anılan bir deyiş vardır: tek bir siyah mürekkep, suyla ve fırçanın ne kadar ıslak olduğuyla koyudan açığa bir dizi ton verir. Pratikte üç kap yeterlidir: koyu, orta ve açık mürekkep. Fırçayı önce açık mürekkebe, sonra yalnızca ucunu koyu mürekkebe batırmak, tek bir darbenin içinde açıktan koyuya bir geçiş verir.

Kâğıt bu tekniğin önemli bir parçasıdır. Geleneksel olarak kullanılan emici kâğıtlar mürekkebi anında içine çeker; fırça bir noktada bir an fazla durursa leke yayılır. Bu yüzden darbe hızlı ve kararlı olmalıdır. Başlangıçta biraz daha az emici bir kâğıt ya da eski gazete kâğıdı üzerinde çalışmak, fırçanın hareketine alışmak için yeterlidir.

Bambu nasıl çizilir?

Bambu, fırça eğitiminde sık kullanılan bir konudur, çünkü birkaç temel darbeyi ayrı ayrı çalıştırır. Sap, alttan yukarıya doğru, boğum boğum çizilir. Her boğum tek bir merkez uç darbesidir: fırça başta hafifçe bastırılır, darbe boyunca eşit hızla ilerler ve sonda yine hafifçe bastırılıp kaldırılır. Boğumlar arasında küçük bir boşluk bırakılır; bu boşluğa sonradan ince bir yatay darbeyle boğum çizgisi eklenir.

Dallar boğum noktalarından çıkar ve daha ince, daha hızlı darbelerle çizilir. Yapraklar ise en ifadeli darbelerdir: fırça hafifçe dokunur, hızla bastırılarak yaprağın gövdesi genişletilir ve hızla kaldırılarak sivri bir uçla biter. Yaprakların grupları, tek tek değil, birbiriyle ilişki içinde, üçlü ya da beşli kümeler hâlinde düşünülür; rüzgârda ya da yağmurda yaprakların yönü değişir.

Koyu ve açık mürekkep derinliği kurar. Öndeki yapraklar ve saplar koyu, arkadakiler açık mürekkeple çizildiğinde, düz bir kâğıt üzerinde katmanlı bir boşluk oluşur. Bu, önceki derslerde gördüğün hava perspektifinin fırçadaki karşılığıdır.

Tek darbe nasıl öğrenilir?

Tek darbenin sırrı, darbenin kendisinden önce gelir. Su Shi'nin düşüncesinde olduğu gibi, fırçayı kâğıda değdirmeden önce çizeceğin biçimi bütün olarak düşünmek gerekir: nereden başlayacak, nerede kalınlaşacak, nerede bitecek? Önceki derslerde gördüğün havada prova, burada fırçayla yapılır.

İkinci sır tekrardır. Geleneksel fırça eğitimi, aynı darbelerin yüzlerce kez tekrarlanmasına dayanır. Wu Zhen'in oğluna hazırladığı el kitabı ve sonraki yüzyıllardaki basılı el kitapları, öğrencinin taklit edip tekrarlayacağı örnekler sunar. Bu tekrar, bir kural ezberlemekten çok, elin darbeyi ezberlemesi için yapılır. Başlangıçta aynı yaprak darbesini bir sayfa boyunca yirmi kez çekmek, ardından en iyi üçünü seçip neden daha iyi olduklarını sormak, gelişmeyi görünür kılar: baskı mı daha dengeli, hız mı daha kararlı, yoksa uç mu daha temiz kalkmış?

Üçüncüsü, sonucu kabullenmektir. Emici kâğıtta bir darbe düzeltilemez; yanlış bir yaprak ya kalır ya da sayfa yeniden başlanır. Bu, mürekkep modülünün baştan beri anlattığı tutumun en uç hâlidir: hata yapma şansının olmadığı yerde karar, çizgiden önce verilir.

Uygulama

1. Malzeme: yuvarlak uçlu, orta boy bir mürekkep fırçası, siyah mürekkep, üç küçük kap (koyu, orta ve açık mürekkep için), temiz su, kurulamak için bir bez ve biraz emici kâğıt ya da eski gazete. Süre kırk dakika.
2. Üç kaba farklı yoğunlukta mürekkep hazırla: birincisi saf, ikincisi yarı yarıya suyla, üçüncüsü çok az mürekkeple.
3. Kâğıdın kenarında ısın: merkez uçla on dikey çizgi, yan uçla on geniş darbe çek; baskıyı değiştirerek bir çizginin içinde incelip kalınlaş.
4. Bir bambu sapını alttan yukarıya, dört ya da beş boğum hâlinde, her boğumu tek darbeyle çiz. Boğum çizgilerini ince yatay darbelerle ekle.
5. Boğum noktalarından birkaç ince dal ve dallardan üçlü ya da beşli gruplar hâlinde yapraklar çiz: dokun, bastır, kaldır.
6. Öndeki bir sapı koyu, arkadaki bir sapı açık mürekkeple ekle ve iki katmanın nasıl derinlik kurduğuna bak.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Doğu'nun fırça ustaları tek darbede nasıl bambu çizer? Bambuyu fırçayı kâğıda değdirmeden önce bütün olarak zihinde görerek ve aynı darbeleri yüzlerce kez tekrarlayarak. Fırçanın esnek ucu, baskı, hız ve açıyla hem ince bir çizgi hem geniş bir leke verir; merkez uç saplara ve dallara, yan uç geniş biçimlere yarar; mürekkep suyla açılarak tonlara ayrılır ve emici kâğıt her darbeyi olduğu gibi saklar. Wu Zhen'in bambuları ve oğluna hazırladığı el kitabı, bu tekniğin hem bir sanat hem de sabırlı bir eğitim olduğunu gösterir.

Ödevde fırçayla on bitki eskizi yapacak, her birinde sapları, dalları ve yaprakları tek darbelerle kurmayı deneyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Fırçayla on bitki eskizi yap.

1. Bambu, orkide ya da evdeki bir bitki gibi, sapları ve yaprakları belirgin bitkiler seç.
2. Her eskizde sapları merkez uçla, yaprakları dokun, bastır, kaldır hareketiyle tek darbelerde çiz.
3. En az üç eskizde koyu ve açık mürekkeple ön ve arka katman kur.
4. On eskizi duvara ya da masaya diz ve en canlı darbelerin hangilerinde olduğunu, en kararsız darbelerin nerede olduğunu kısa notlarla işaretle.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Darbeler tek hamlede mi çekildi; merkez uç ve yan uç bilinçli mi kullanıldı?
• Değer (Ton): Koyu ve açık mürekkep ön ve arka katmanı ayırıyor mu?
• Kompozisyon: Yapraklar gruplar hâlinde ve farklı yönlerde mi yerleşti?
• On eskiz boyunca darbelerin nasıl değişti; ilk ve son eskiz arasında ne fark var?

Kendini sına

1. Merkez uç darbesi nasıl çizilir?

• A) Fırça yatırılarak, ucu darbenin kenarından geçirilerek.
• B) Fırça dik tutularak, sivri uç darbenin ortasından geçirilerek.
• C) Fırça kâğıda bastırılıp döndürülerek.
• D) Fırçanın sapıyla.

2. Su Shi'nin bambu resmiyle ilişkilendirilen fikri nedir?

• A) Bambuyu çizmeden önce bütün olarak zihinde görmek.
• B) Bambuyu bir cetvelle çizmek.
• C) Bambuyu yalnızca renkli mürekkeple çizmek.
• D) Bambuyu önce kurşun kalemle çizip sonra boyamak.

3. Tek bir siyah mürekkepten farklı tonlar nasıl elde edilir?

• A) Farklı renkte mürekkepler karıştırarak.
• B) Kâğıdı değiştirerek.
• C) Mürekkebi suyla açarak ve fırçanın ıslaklığını değiştirerek.
• D) Fırçayı kurutarak.

4. Emici kâğıtta bir darbeyi düzeltmeye çalışmak neden önerilmez?

• A) Kâğıt yırtılır.
• B) Fırça kırılır.
• C) Mürekkep kurumaz.
• D) Mürekkep yayılır ve darbenin canlılığı kaybolur.

5. Hardal Tohumu Bahçesi Resim El Kitabı'nın sonraki ciltlerinde hangi dört bitki ele alınır?

• A) Orkide, bambu, erik ve krizantem.
• B) Gül, lale, papatya ve menekşe.
• C) Çam, meşe, kavak ve söğüt.
• D) Nilüfer, iris, şakayık ve kamelya.

Cevaplar

1. B — Merkez uç darbesinde fırça dik durur ve iki kenarı düzgün, dolgun bir çizgi verir.
2. A — Su Shi'nin Wen Tong üzerine yazdığı metin, bambuyu çizmeden önce zihinde tamamlamayı anlatır.
3. C — Su ve fırçanın ıslaklığı tek bir mürekkebi koyudan açığa bir dizi tona açar.
4. D — Emici kâğıtta geri dönülen darbe lekeyi yayar ve tek hamlenin enerjisini bozar.
5. A — Bu dört bitki Çin resim geleneğinde «Dört Beyefendi» olarak anılır.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: merkez uç ve yan uçla çekilmiş darbeler yan yana; aynı darbenin içinde açıktan koyuya geçiş.
• Özgün şema: bir bambu sapının boğum boğum çizim sırası; yaprak darbesinin dokun, bastır, kaldır aşamaları.

Sonraki derse köprü

Fırça bu derste çoğunlukla çizgi ve yaprak çizdi. Sonraki ders aynı mürekkebi daha da açarak geniş alanlara yayıyor: suyla seyreltilmiş mürekkeple ton geçişleri kurmayı ve bir manzarada sisin, uzaklığın ve havanın nasıl lavi katmanlarıyla yaratılabildiğini göreceğiz.