Divit (dip pen)

Öğrenme hedefi

Mürekkebe batırılarak kullanılan bir divit ucuyla, baskıyı değiştirerek aynı çizginin içinde incelip kalınlaşan çizgiler çekebileceksin. Metal, tüy ve kamış uçların farklarını, mürekkep türlerinin kâğıttaki davranışını açıklayabilecek ve değişken çizgiyi bir biçimin ağırlığını, ışığını ve hareketini anlatmak için bilinçli olarak kullanabileceksin.

Kanca

Rembrandt'ın bir mürekkep eskizine bak: birkaç hızlı çizgi, bir leke, bir boşluk. Bir figürün omzu tek bir kalın çizgiyle kurulmuş, yüzü iki üç ince dokunuşla belirmiş, arka plan birkaç yatay darbeyle bir ufka dönüşmüş. Çizim neredeyse dört yüz yaşında, ama bir çağdaş sanatçının eskiz defterinden çıkmış gibi taze görünür. Rembrandt'ın mürekkep eskizleri neden hâlâ modern görünür?

Bunun bir sebebi çizginin kendisidir. Divit ucu, elin baskısını ve hızını çizginin kalınlığına çevirir; tek bir çizgi hem ince hem kalın, hem hızlı hem yavaş olabilir. Rembrandt'ın eskizlerinde bu değişken çizgi, her şeyi söylemek yerine yalnızca gerekeni söyler ve gerisini bakanın tamamlamasına bırakır. Az çizgiyle çok şey anlatan bu tutum, bugünün eskiz anlayışına çok yakındır.

Bağlam

Rembrandt'ın yaklaşık 1648–1650 yıllarına tarihlenen Ağaçlar Arasında Bir Kulübe çizimi bugün Metropolitan koleksiyonundadır. Önceden kahverengiyle yıkanmış bir kâğıda, kahverengi mürekkeple ve kalemle çizilmiş, üzerine fırçayla kahverengi lavi sürülmüştür; ölçüsü 17,2 × 27,7 cm'dir. Müzenin açıklamasına göre Rembrandt'ın kırsal ev ve kulübe eskizleri arasında bu çizim alışılmadık ölçüde bitmiş ve biçimsel bir kompozisyondur. Rembrandt kulübeyi resim düzlemine paralel yerleştirmiş ve sayfanın sağ kenarına bir kâğıt şeridi ekleyerek ağaç dallarını, çitleri ve uzaktaki ufku o şeridin üzerinde sürdürmüştür.

Bu ayrıntı, bir mürekkep çiziminde bile kompozisyonun sürekli bir karar olduğunu gösterir: ressam çizim sırasında sayfanın yetmediğini görmüş ve onu büyütmüştür. Çizimin kendisinde ise kalemin değişken çizgisi, fırçanın lavi lekeleriyle birlikte çalışır; ince çizgiler dalları ve kenarları, kalın çizgiler ve koyu lekeler gölgeleri ve ağırlığı taşır.

Ana anlatım

Divit nedir ve türleri nelerdir?

Divit (dip pen), içinde mürekkep haznesi bulunmayan, her birkaç çizgide bir mürekkebe batırılan bir kalemdir. Ucu, mürekkebi bir süre tutar ve kâğıda dokunduğunda bırakır. Bu basit ilke binlerce yıldır kullanılır; değişen, ucun malzemesidir.

Kamış kalem (reed pen), kesilmiş ve yarılmış bir kamış sapından yapılır. Kalın, kuru ve biraz pürüzlü çizgiler verir; ucu sert olduğu için kalınlığı baskıdan çok ucun kesimine bağlıdır. Tüy kalem (quill), bir kuş tüyünün sapının kesilip yarılmasıyla yapılır; kamıştan daha esnektir ve ince, akıcı çizgiler verir. Avrupa'da yüzyıllar boyunca yazının ve çizimin temel aracı tüy kalem olmuştur. Metal uçlar ise on dokuzuncu yüzyılda seri üretime geçti ve bugün en yaygın divit türüdür; sapına takılıp çıkarılabilir, farklı esneklik ve genişlikte uçlar bulunur.

Rembrandt'ın çizimlerinde hem tüy hem kamış kalemle çekilmiş izler görüldüğü, sanat tarihçilerinin sık belirttiği bir özelliktir. Tüyün ince ve akıcı çizgisi ile kamışın kalın ve kuru izi aynı sayfada yan yana durabilir.

Değişken çizgi nasıl çekilir?

Esnek bir metal ucun iki yarısı, bastırıldığında birbirinden ayrılır ve aradaki boşluktan daha fazla mürekkep akar; çizgi kalınlaşır. Baskı azaldığında uçlar yeniden kapanır ve çizgi incelir. Böylece tek bir çizginin içinde kalınlık, elin baskısına göre sürekli değişebilir. Buna değişken çizgi (variable line) denir; fineliner'ın sabit çizgisinden temel farkı budur.

Değişken çizgiyi kontrol etmek için önce ucun davranışını tanımak gerekir. Divit genellikle kendine doğru ya da yana doğru çekilerek kullanılır; ucu kâğıda karşı itmek, uçların kâğıda takılmasına ve mürekkebin sıçramasına yol açabilir. Bir çizgiyi hafif başlatıp ortasında bastırarak kalınlaştırmak, sonra yeniden hafifleterek bitirmek, çizgiye bir nefes ritmi verir.

Değişken çizgi biçimi anlatmak için kullanılır. Bir biçimin gölgede kalan ya da ağırlığını taşıyan kenarı kalın, ışığa bakan kenarı ince çizilir; bu, tonlama yapmadan bile hacim ve ışık yönü duygusu verir. Bir kumaş kıvrımının içe döndüğü yer kalınlaşır, dışa açıldığı yer incelir. Önceki derste fineliner'la farklı uçlar kullanarak kurduğun hiyerarşi, divitte tek bir uçla, baskıyla kurulur.

Mürekkep ve kâğıt divitle nasıl davranır?

Divit mürekkebi, fineliner'dan farklı olarak ayrı bir şişeden gelir ve türü sonucu doğrudan etkiler. Çini mürekkebi (India ink), karbon karası ve bağlayıcıdan oluşur; koyu, opak ve kuruduktan sonra genellikle suya dayanıklıdır. Bugün divitle çizimde en yaygın kullanılan mürekkeplerdendir.

Demir-mazı mürekkebi (iron gall ink), meşe mazısından elde edilen maddelerle demir tuzlarının tepkimesiyle yapılır. Orta Çağ'dan on dokuzuncu yüzyıla kadar Avrupa'da yaygın olarak kullanıldı. İlk sürüldüğünde koyu görünür ama zamanla kahverengiye döner; bu yüzden eski çizimlerde bugün kahverengi gördüğümüz mürekkeplerin bir kısmı, başlangıçta daha koyu olan demir-mazı mürekkebidir. Bu mürekkep asidik olabilir ve uzun sürede kâğıdı aşındırabilir. Bir önceki modülde gördüğün kâğıt kalıcılığı sorunu, mürekkepte de karşımıza çıkar.

Divitle çalışırken kâğıt, düz ve iyi tutkallanmış olmalıdır. Pürüzlü bir kâğıtta uç liflere takılır ve mürekkep sıçrar; az tutkallı bir kâğıtta mürekkep yayılır ve çizgiler bulanıklaşır. Pürüzsüz, yeterince kalın ve tutkallı kâğıtlar, divitin ince ve kalın çizgilerini en temiz biçimde taşır.

Az çizgiyle çok şey nasıl söylenir?

Rembrandt'ın eskizlerini modern gösteren şeylerden biri, her şeyi çizmemeleridir. Bir figürün bir kolu tek bir çizgiyle, bir yüz iki üç dokunuşla, bir arka plan birkaç yatay darbeyle anlatılır. Göz, eksik kalan biçimleri kendisi tamamlar; bu, bir önceki derslerde gördüğün kayıp kenar ilkesinin çizgideki karşılığıdır.

Bu tutumu uygulamak için önce neyin gerekli olduğuna karar vermek gerekir. Bir biçimin karakterini veren birkaç çizgi hangileridir? Bir omzun eğimi, bir kolun ağırlığı, bir başın dönüşü. Bu çizgiler kalın ve kararlı çekilir; geri kalan her şey ya ince çizgilerle ima edilir ya da tamamen boş bırakılır. Boş bırakılan alanlar, ışık ve hava olarak okunur.

Bir de hız vardır. Hızla çekilen bir divit çizgisi, uçta incelir, ortada kalınlaşır ve bir enerji taşır; yavaş ve dikkatli çekilen çizgi daha eşit ve daha sakin kalır. Rembrandt'ın eskizlerinde çoğu zaman her ikisi birlikte bulunur. Bu yüzden divit, hem hızlı gözlem eskizleri hem de dikkatli bitmiş çizimler için kullanılabilir; seçim, çizimin neyi anlatmak istediğine bağlıdır.

Figür ve portre eskizlerinde değişken çizgi, farklı tenleri anlatırken de bir araçtır. Koyu bir tenin gölge yanı, ince çizgilerle tarama yerine kalın çizgiler ve lavi lekeleriyle hızla koyulaştırılabilir; açık bir tende ise ışık yanı neredeyse boş bırakılır ve hacim yalnızca gölge kenarındaki kalınlaşan çizgiyle kurulur. İki durumda da amaç, teni bir çizgi yığınıyla değil, birkaç doğru yerleştirilmiş koyu ve açık alanla anlatmaktır.

Uygulama

1. Malzeme: bir divit sapı ve esnek bir metal uç, bir şişe çini mürekkebi, bir su kabı, bir bez, pürüzsüz ve kalın bir kâğıt. İsteğe bağlı olarak bir kamış ya da ucu kesilmiş bir bambu çubuk. Süre kırk dakika.
2. Yeni metal uçların üzerinde mürekkebin tutunmasını engelleyen koruyucu bir katman olabilir; ucu bir bezle ya da hafifçe suyla silerek temizle. Ucu mürekkebe yalnızca yarıya kadar batır ve şişenin kenarına hafifçe sürterek fazlasını al.
3. Kâğıdın kenarında ısın: hafif, orta ve güçlü baskıyla üç çizgi çek; sonra tek bir çizgide hafiften güçlüye ve yeniden hafife geç.
4. Bir fincan ya da bir meyveyi, gölge yanını kalın, ışık yanını ince çizgiyle çiz; tonlama yapma, yalnızca çizgi kalınlığıyla hacim kur.
5. Aynı nesneyi bir kez daha, bu kez en fazla on çizgiyle çiz. Hangi çizgilerin vazgeçilmez olduğuna karar ver ve geri kalanı boş bırak.
6. Çalışma bitince ucu suyla yıka ve kurula; üzerinde kuruyan mürekkep ucu bozar.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Rembrandt'ın mürekkep eskizleri neden hâlâ modern görünür? Çünkü divitin değişken çizgisini, her şeyi söylemek için değil, yalnızca gerekeni söylemek için kullanır: kalın ve kararlı birkaç çizgi ağırlığı ve gölgeyi, ince dokunuşlar ışığı ve ayrıntıyı taşır, boş bırakılan alanlar ise bakanın tamamlamasına kalır. Divit, elin baskısını ve hızını çizginin kalınlığına çevirir; kamış, tüy ve metal uçlar farklı karakterde çizgiler verir; mürekkebin ve kâğıdın türü sonucu ve kalıcılığı belirler. Rembrandt'ın kâğıda şerit ekleyerek büyüttüğü kulübe çizimi, bu hızlı malzemenin bile düşünülmüş kararlarla kullanıldığını gösterir.

Ödevde divitle üç eskiz yapacak, değişken çizgiyi ve az çizgiyle anlatımı birlikte deneyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Divitle üç eskiz yap.

1. Üç farklı konu seç: masadaki bir eşya, saksıdaki bir bitki ve kendi elin.
2. Birinci eskizde yalnızca çizgi kalınlığıyla hacim kur; tonlama yapma.
3. İkinci eskizi en fazla on beş çizgiyle yap; gerekli olmayan her şeyi boş bırak.
4. Üçüncü eskizde değişken çizgiye biraz sulandırılmış mürekkeple bir lavi lekesi ekle ve eskizlerin altına hangi çizgilerin ağırlık, hangilerinin ışık taşıdığını yaz.

Kendini değerlendir

• Kenar ve Ayrıntı: Değişken çizgi bilinçli mi kullanıldı; gölge kenarları kalın, ışık kenarları ince mi?
• Teknik ve Malzeme: Mürekkep lekesiz ve kontrollü mü aktı; uç temizlenip kurutuldu mu?
• Kompozisyon: Boş bırakılan alanlar ışık ve hava olarak okunuyor mu?
• Az çizgiyle yaptığın eskiz, çok çizgiyle yaptığından neyi daha iyi anlatıyor?

Kendini sına

1. Divitin fineliner'dan en belirgin farkı nedir?

• A) Divitin sabit kalınlıkta çizgi vermesi.
• B) Divitin baskıyla aynı çizginin içinde kalınlığı değiştirebilmesi.
• C) Divitin mürekkep haznesi taşıması.
• D) Divitin yalnızca renkli mürekkeple kullanılması.

2. Esnek bir metal uç neden bastırıldığında kalın çizgi verir?

• A) Ucun iki yarısı ayrılır ve daha fazla mürekkep akar.
• B) Kâğıt yumuşar.
• C) Mürekkep koyulaşır.
• D) Uç kırılır.

3. Demir-mazı mürekkebi zamanla nasıl değişir?

• A) Tamamen kaybolur.
• B) Maviye döner.
• C) Değişmeden kalır.
• D) Kahverengiye döner ve kâğıdı aşındırabilir.

4. Divit genellikle hangi yönde kullanılır?

• A) Kâğıda karşı itilerek.
• B) Yalnızca dairesel hareketlerle.
• C) Kendine ya da yana doğru çekilerek.
• D) Kâğıda dik vurularak.

5. Rembrandt'ın eskizlerini modern gösteren özelliklerden biri nedir?

• A) Her ayrıntının titizlikle çizilmesi.
• B) Yalnızca gerekenin çizilip gerisinin boş bırakılması ve bakana tamamlatılması.
• C) Yalnızca cetvelle çizilmiş olmaları.
• D) Renkli mürekkep kullanılması.

Cevaplar

1. B — Divitin esnek ucu baskıya göre açılıp kapanır; fineliner'ın çizgisi ise sabittir.
2. A — Bastırılan uçlar birbirinden ayrılır ve aradaki boşluktan daha fazla mürekkep akar.
3. D — Demir-mazı mürekkebi kahverengiye döner ve asidik yapısıyla kâğıda zarar verebilir.
4. C — Çekilen uç kâğıtta akıcı ilerler; itilen uç liflere takılıp mürekkep sıçratır.
5. B — Az ve seçilmiş çizgiler bakanı sürece katar; bu tutum bugünün eskiz anlayışına yakındır.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: kamış, tüy ve metal uçla çekilmiş çizgiler yan yana; aynı çizginin hafif, orta ve güçlü baskıdaki hâli.
• Özgün fotoğraf: aynı fincanın çok çizgiyle ve on çizgiyle yapılmış iki divit eskizi.

Sonraki derse köprü

Divit çizginin kalınlığını baskıya bağladı. Sonraki ders bir adım daha ileri gidiyor ve ucu tamamen esnek bir araca, fırçaya geçiyor: Doğu'nun fırça ustalarının bir bambu yaprağını ya da sapını tek darbede nasıl çizdiğini ve fırçanın bir çizgiyi nasıl hem çizgi hem leke yapabildiğini göreceğiz.