Teknik kalem ve fineliner

Öğrenme hedefi

İnce uçlu mürekkep kalemleriyle, yani fineliner ve teknik kalemlerle kararlı ve tek hamlede çizgiler çekebileceksin. Uç kalınlıklarını bir çizgi hiyerarşisi kurmak için kullanabilecek, mürekkebe geçmeden önce hafif bir kurşun kalem altlığıyla planlama yapabilecek ve silinmeyen bir malzemede hatalarla nasıl çalışılacağını uygulayabileceksin.

Kanca

Kurşun kalemle çizerken bir çizgi yanlış çıktığında silgiye uzanırsın; çizgi kaybolur, yeniden denersin. Mürekkep kalemini ilk kez eline aldığında bu güvence ortadan kalkar. Her çizgi kalıcıdır. İlk tepki çoğu zaman tereddüttür: çizgiler kısalır, titrer, birbirinin üstüne biner, çünkü el hata yapmaktan korkar. Oysa birkaç hafta sonra, aynı el daha uzun, daha kesin ve daha az sayıda çizgi çekmeye başlar. Hata yapma şansı olmayan bir malzeme size ne öğretir?

Çizmeden önce bakmayı öğretir. Silgi, bakmadan çizmeye ve sonra düzeltmeye izin verir; mürekkep ise kararın çizgiden önce verilmesini ister. Nereden başlayıp nerede bitireceğini, hangi çizginin gerekli olduğunu ve hangisinin fazla olduğunu önceden düşünmek, mürekkebin en değerli dersidir.

Bağlam

New York'taki Metropolitan Müzesi'nin koleksiyonunda, Venedikli ressam Canaletto'nun kalem ve kahverengi mürekkeple yapılmış bir çizimi bulunur: Lagün Kapriçyosu. Müzenin kaydına göre çizim, kurşun ya da grafitle yapılmış hafif bir altlığın üzerine kalem ve kahverengi mürekkep, fırça ve gri lavi ile çalışılmıştır; kâğıt ayrıca kurşun ya da grafitle kareli bir ızgarayla bölünmüştür. Arka yüzünde ise bir kanal boyunca uzanan binaların hafif bir kurşun kalem taslağı vardır.

Bu kayıt, mürekkebin nasıl kullanıldığına dair önemli bir şey gösterir: usta bile mürekkebe doğrudan boş kâğıttan başlamamıştır. Önce hafif bir altlık, gerekirse bir ızgara, sonra mürekkep. Mürekkebin kalıcılığı, planlamayı gereksiz değil, zorunlu kılar. Bugünün ince uçlu kalemleri Canaletto'nun kalemlerinden çok farklıdır, ama bu sıra aynıdır.

Ana anlatım

Fineliner ve teknik kalem nedir?

Fineliner (fineliner), ince bir keçe ya da elyaf uçlu, mürekkep hazneli bir kalemdir. Uçları genellikle milimetre cinsinden kalınlıklarla adlandırılır: 0,05, 0,1, 0,3, 0,5, 0,8 gibi. Her kalınlık, sabit ve düzgün bir çizgi verir; baskıyla çizgi kalınlığı fazla değişmez. Bu, onu grafitten ve bir sonraki derste göreceğin divitten ayırır.

Teknik kalem (technical pen) ise ucu ince bir metal tüp olan ve içinde mürekkebin akışını düzenleyen bir iğne bulunan, doldurulabilir bir kalemdir. Mimari ve teknik çizimler için geliştirilmiştir; çizgisi fineliner'dan da düzgün ve kesindir. Ucunun dik tutulması gerekir ve düzenli temizlik ister. Başlangıçta fineliner daha pratik bir seçimdir; teknik kalem, aynı kalınlıkta çok uzun ve kesin çizgiler gerektiğinde değer kazanır.

Mürekkebin türü de önemlidir. Pigment mürekkepli kalemler, kuruduktan sonra suya dayanıklı ve ışıkta daha kalıcıdır; üzerine lavi ya da suluboya sürülebilir. Boya bazlı mürekkepler ise suyla dağılabilir ve zamanla soluyabilir. Bir çizimi suyla birlikte kullanmayı ya da saklamayı düşünüyorsan, kalemin pigment mürekkepli olduğunu kontrol et.

Kararlı çizgi nasıl çekilir?

Kararlı bir çizgi, bir hamlede, tereddütsüz çekilen çizgidir. Çizginin başını ve sonunu önceden gözünle işaretle; kalemi başlangıç noktasının üzerinde havada bir iki kez gidip gelerek hareketi prova et ve sonra tek bir hamlede çiz. Isınma dersinde gördüğün hayalet çizgi alıştırması, mürekkepte asıl anlamını kazanır.

Hızın bir etkisi vardır. Çok yavaş çekilen bir çizgi titrer ve el her küçük sapmayı düzeltmeye çalıştıkça dalgalanır. Orta bir hızla, omuz ya da dirsekten yapılan bir hareket, daha düz ve daha canlı bir çizgi verir. Uzun bir çizgiyi çekemiyorsan, onu birkaç parçaya bölüp parçaların uçlarını hafifçe üst üste bindirmek, tek bir titrek çizgiden daha temiz görünür.

Çizgiyi tekrar etmek, yani aynı yerin üzerinden defalarca geçmek, tereddüdün en belirgin izidir. Birbirinin yanında duran birkaç kısa ve kararsız çizgi, bir kenarı tanımlamak yerine bulanıklaştırır. Mürekkepte bir kenar tek çizgiyle söylenir; eğer o çizgi yanlış yere düştüyse, onu düzeltmek için yanına ikinci bir çizgi eklemek yerine, çizimi bir sonraki adımda bu çizgiyi kullanacak biçimde sürdürmek çoğu zaman daha iyi sonuç verir.

Çizgi kalınlığı hiyerarşisi nasıl kurulur?

Tek bir kalınlıkla çizilen bir çizim, her kenarı aynı önemde gösterir ve düzleşir. Çizgi kalınlığı hiyerarşisi (line weight hierarchy), farklı uç kalınlıklarını farklı işlere ayırmaktır. Kalın bir kalem, örneğin 0,5 ya da 0,8, ana dış hatları ve öndeki biçimleri; orta bir kalem, örneğin 0,3, iç kenarları ve orta plandaki biçimleri; ince bir kalem, örneğin 0,1 ya da 0,05, dokuyu, taramayı ve uzaktaki ayrıntıları taşır.

Bu hiyerarşi, kenar dersindeki mantığın mürekkepteki karşılığıdır. Kalın çizgiler öne çıkar, ince çizgiler geri çekilir; bu yüzden ön plan kalın, arka plan ince çizilerek derinlik kurulur. Bir binanın dış hatları kalın, pencere çerçeveleri orta, tuğla ve kiremit dokusu ince çizildiğinde, çizim hem okunur hem de zengin görünür.

Kalınlık bir de ışıkla ilişkilidir. Bazı çizerler, ışığa bakan kenarları ince, gölgede kalan kenarları kalın çizer; bu, tonlama yapmadan bile formun hangi yönden aydınlandığını gösterir. Tonlama ise tarama dersinde gördüğün yöntemlerle, paralel, çapraz ya da noktalı taramayla, ince uçlu kalemle yapılır.

Mürekkeple hatalar nasıl yönetilir?

Mürekkepte hata, silinemediği için korkulacak bir şey gibi görünür; ama çoğu hata çizimi mahvetmez. İlk önlem planlamadır: mürekkebe geçmeden önce çok hafif bir kurşun kalem altlığıyla ana biçimleri ve perspektif çizgilerini kur. Canaletto'nun yaptığı gibi. Mürekkep kuruduktan sonra altlık yumuşak bir silgiyle silinir.

İkinci önlem, hatayı çizime katmaktır. Yanlış yere düşen bir çizgi, bir gölgenin kenarı, bir dokunun parçası ya da bir sonraki biçimin başlangıcı olabilir. Pek çok eskiz defterinde görülen fazladan çizgiler, çizime bir canlılık ve arayış duygusu da verir. Kusursuz bir çizim yerine canlı bir çizim hedeflemek, mürekkeple çalışırken rahatlatıcıdır.

Üçüncü seçenek, büyük hatalarda baştan başlamaktır. Bu bir yenilgi değil, mürekkebin doğasıdır; hızlı eskizlerde birkaç deneme yapmak, silgiyle bir çizimi düzeltmeye çalışmaktan daha verimlidir. Beyaz düzeltme kalemi ya da örtücü beyaz boya küçük hataları kapatabilir, ama yüzeyde fark edilir; sergilenecek bir çalışmada idareli kullanılmalıdır.

Uygulama

1. Malzeme: üç kalınlıkta pigment mürekkepli fineliner (örneğin 0,1, 0,3 ve 0,8), bir HB kalem, yumuşak bir silgi ve düz ya da hafif dokulu bir kâğıt. Süre kırk dakika.
2. Kâğıdın kenarında ısın: her kalınlıkla, hayalet çizgi provası yaparak on uzun düz çizgi ve on eğri çek; titremeyen ve tekrar edilmeyen çizgilere dikkat et.
3. Pencereden görünen ya da bir fotoğraftaki basit bir binayı HB ile çok hafifçe kur: ufuk, ana kütle, pencerelerin yerleri.
4. Binanın dış hatlarını ve öndeki biçimleri kalın kalemle, tek hamlede çiz. Pencere çerçevelerini ve iç kenarları orta kalemle ekle.
5. Doku ve gölgeleri ince kalemle, paralel ve çapraz taramayla kur; gölgede kalan cepheleri daha yoğun tara.
6. Mürekkep tamamen kuruyunca kurşun kalem altlığını yumuşak silgiyle sil ve çizgi kalınlıklarının derinliği nasıl kurduğuna bak.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Hata yapma şansı olmayan bir malzeme size ne öğretir? Çizmeden önce bakmayı ve karar vermeyi. Mürekkep, çizginin başını ve sonunu önceden düşünmeyi, hareketi havada prova edip tek hamlede çizmeyi ve gereksiz çizgileri bırakmayı ister. Fineliner ve teknik kalem sabit kalınlıkta çizgiler verir; farklı uçlar bir çizgi hiyerarşisi kurar ve derinliği taşır; hafif bir kurşun kalem altlığı planlamayı sağlar ve hatalar çoğu zaman çizime katılabilir. Canaletto'nun kurşun kalem altlığı üzerine kurduğu mürekkep çizimi, ustaların da mürekkebe hazırlıkla geçtiğini gösterir.

Ödevde fineliner ile bir bina çizecek, çizgi kalınlığı hiyerarşisini ve kararlı çizgiyi birlikte kullanacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Fineliner ile bir bina çiz.

1. Gerçek bir bina ya da bir bina fotoğrafı seç; köşesinden görülen, birkaç katlı bir yapı iyi bir başlangıçtır.
2. HB ile çok hafif bir altlık kur: ufuk çizgisi, kaçış noktalarına bağlı ana kütle ve pencerelerin yerleri.
3. Üç kalınlık kullanarak binayı mürekkeple çiz: dış hatlar kalın, pencereler ve iç kenarlar orta, doku ve gölgeler ince.
4. Mürekkep kuruyunca altlığı sil ve çizimin kenarına hangi kalınlığı nerede kullandığını kısa bir notla yaz.

Kendini değerlendir

• Kenar ve Ayrıntı: Çizgiler kararlı ve tek hamlede mi; kalınlık hiyerarşisi derinliği kuruyor mu?
• Oran ve Çizim: Binanın perspektifi ve oranları altlıkta doğru kuruldu mu?
• Teknik ve Malzeme: Mürekkep kurumadan silinmedi mi; hatalar çizime katılabildi mi?
• Mürekkeple çizerken grafite göre neyi farklı yaptın ve bu sana ne öğretti?

Kendini sına

1. Fineliner'ı grafit ve divitten ayıran en belirgin özellik nedir?

• A) Baskıyla çizgi kalınlığının büyük ölçüde değişmesi.
• B) Silgiyle kolayca silinmesi.
• C) Sabit ve düzgün kalınlıkta çizgi vermesi.
• D) Yalnızca renkli mürekkep kullanması.

2. Kararlı bir çizgi çekmek için hangisi önerilir?

• A) Çizgiyi yavaşça, küçük düzeltmelerle çekmek.
• B) Hareketi havada prova edip tek hamlede, orta bir hızla çizmek.
• C) Aynı yerin üzerinden birkaç kez geçmek.
• D) Kalemi çok sıkı tutmak.

3. Çizgi kalınlığı hiyerarşisinde kalın uçlar genellikle neyi çizer?

• A) Uzaktaki dokuları.
• B) Tarama çizgilerini.
• C) En ince ayrıntıları.
• D) Ana dış hatları ve öndeki biçimleri.

4. Suyla birlikte kullanılacak bir mürekkep çizimi için hangi mürekkep seçilmelidir?

• A) Kuruduktan sonra suya dayanıklı pigment mürekkep.
• B) Suyla dağılan boya bazlı mürekkep.
• C) Kurşun kalem.
• D) Tebeşir.

5. Canaletto'nun Metropolitan'daki çizimi mürekkeple çalışma hakkında neyi gösterir?

• A) Mürekkebe doğrudan boş kâğıttan başlandığını.
• B) Mürekkebin silgiyle düzeltildiğini.
• C) Mürekkebe hafif bir altlık ve ızgarayla hazırlıktan sonra geçildiğini.
• D) Mürekkebin yalnızca imza için kullanıldığını.

Cevaplar

1. C — Fineliner'ın ucu baskıyla fazla değişmez; her kalınlık sabit bir çizgi verir.
2. B — Prova edilmiş, orta hızlı tek hamle titremeyi ve tekrarı önler.
3. D — Kalın çizgiler öne çıkar; bu yüzden dış hatlar ve ön plan için kullanılır.
4. A — Pigment mürekkep kuruduktan sonra su ve lavi altında dağılmaz.
5. C — Müze kaydı, mürekkebin kurşun ya da grafit altlık ve ızgara üzerine çalışıldığını belirtir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı binanın tek kalınlıkla ve üç kalınlıkla çizilmiş iki versiyonu yan yana.
• Özgün fotoğraf: titrek, tekrarlanmış çizgiler ile prova edilip tek hamlede çekilmiş çizgilerin yakın planı.

Sonraki derse köprü

Fineliner'ın çizgisi sabit kalınlıktadır. Sonraki ders çizginin kalınlığını elin baskısına bırakan eski bir araca geçiyor: mürekkebe batırılarak kullanılan divit ucuyla, tek bir çizginin içinde incelip kalınlaşan bir ifadenin nasıl kurulduğunu ve Rembrandt'ın mürekkep eskizlerinin bu yüzden neden hâlâ taze göründüğünü tartışacağız.